Wprowadzenie powszechnego poboru do wojska wynikało ze zmiany sposobu prowadzenia wojen, która na skutek postępu technicznego dokonała się w XIX wieku. Można było szybko tworzyć wojsko uzbrojone w seryjnie produkowaną broń, a jej wykorzystywanie nie wymagało długiego szkolenia. Pierwszym krajem, w którym zarządzono powszechny pobór wojskowy, była w 1798 r. rewolucyjna Francja (tzw. prawo Jourdana – od nazwiska twórcy Jeana-Baptiste'a Jourdana). To wtedy stworzono armię, która obroniła republikę przed tzw. drugą koalicją antyfrancuską. Skuteczność tamtej armii z poboru spowodowała, że przez niemal 200 lat ten model obowiązywał powszechnie.

---

W krajach zachodnich armie zawodowe zaczęły powstawać dopiero w ostatnich 50 latach. Wśród potęg militarnych pierwsi na ten krok zdecydowali się w 1960 r. Brytyjczycy. W 1973 r., po zakończeniu wojny w Wietnamie, z powszechnego poboru wycofali się także Amerykanie, a po nich Kanadyjczycy. W latach 90. na zawodowstwo przeszły również armie Holandii i Belgii. W 2001 r. z poboru zrezygnowali Hiszpanie i Francuzi, w 2003 r. Portugalczycy, a w 2005 r. Czesi. W trakcie wprowadzania zawodowej armii są Włosi i Węgrzy, a do 2015 r. chcą to uczynić kraje bałtyckie. Spośród ważnych państw europejskich armię z poboru utrzymują Niemcy i Turcja.
Wbrew obiegowej opinii nie ma oczywistej przewagi modelu armii zawodowej nad armią z poboru. Dziś politykę bezpieczeństwa w sprawach wojskowych dyktuje państwom przede wszystkim stopień zagrożenia i zakres prowadzonej polityki zagranicznej. Jak zauważył pruski generał Carl von Clausewitz, „wojna jest jedynie kontynuacją polityki innymi środkami". I tak armię poborową zachowuje Izrael, gdyż bezpieczeństwo państwa jest tam ciągle zagrożone. Liczący 7,3 mln mieszkańców kraj ma 175 tys. żołnierzy pod bronią (plus ponad 400 tys. rezerwistów), a poborowi wojskowemu podlegają wszyscy mężczyźni i kobiety w wieku od 15 do 49 lat. Podobnie jest w Rosji, która w inny sposób nie byłaby w stanie chronić swojego rozległego terytorium.
Armia zawodowa musi konkurować na rynku z sektorem prywatnym, a więc musi lepiej płacić. We wszystkich krajach, w których wprowadzono taką armię, są kłopoty z chętnymi do służby, bo poza wojskiem można więcej zarobić. W USA armia na przykład opłaca żołnierzom studia. Kłopoty z naborem kadr doprowadziły do tego, że w amerykańskiej armii służą już nawet obcokrajowcy – w zamian za obietnicę otrzymania obywatelstwa.
„Dziś do armii zaciągają się głównie młodzi z najbiedniejszych dzielnic, z prowincji, gdzie nie ma pracy oraz spośród mniejszości rasowych" – mówił pod koniec 2006 r. nowojorski kongresmen Charles Rangel. I proponował, aby przywrócić powszechny pobór do wojska, bo to jedyny sposób sprawiedliwego rozłożenia ciężaru prowadzenia wojny na różne grupy społeczne.
Problemy z naborem mają armie zawodowe Francji i Wielkiej Brytanii. W Hiszpanii liczebność armii zawodowej tak jak w Polsce określono na 120 tys. żołnierzy. Proces profesjonalizacji trwał 20 lat, a pobór zawieszono dopiero siedem lat temu. Kiedy dla Hiszpanów otworzył się rynek pracy w całej Europie, okazało się, że brakuje ochotników do służby w wojsku. Postanowiono wtedy sięgnąć po imigrantów, nie tylko po pochodzących z byłych kolonii hiszpańskich, na przykład Marokańczyków, ale także przybyszów z Ameryki Południowej. W podobny sposób ratowały się Wielka Brytania i Francja.
Po raz pierwszy o wprowadzeniu armii zawodowej w Polsce zaczęto publicznie dyskutować w 2003 r., gdy wysłaliśmy żołnierzy do Iraku. W 2006 r. prezydent RP jako zwierzchnik sił zbrojnych zaakceptował plan wprowadzenia armii zawodowej, który zakładał, że licząca 150 tys. żołnierzy armia powstanie do 2018 r.
Gdy w 2006 r. ówczesny minister obrony Aleksander Szczygło pochwalił się swojemu brytyjskiemu odpowiednikowi Desowi Brownowi, że za 12 lat także wojsko polskie będzie w pełni zawodowe, usłyszał: „Życzę powodzenia, bo u nas trwało to prawie trzydzieści lat".
W 2008 r. rząd Donalda Tuska zapowiedział powstanie armii zawodowej w 2009 r. Miała ona liczyć 150 tys. żołnierzy (w tym 30 tys. szkolonych rezerwistów). Już latem 2008 r. trzeba było wprowadzać poprawki do tego planu. Na razie nie ma nawet ustawy o zasadach rekrutowania do armii zawodowej. Według MON, projekt nowelizacji ustawy o powszechnym obowiązku obrony został już przygotowany i trafił do uzgodnień międzyresortowych. Zgodnie z nim, przymusowe wcielenie do wojska znika od 1 stycznia 2010 r. Ustawa zawiesza przymusowe wcielenie do wojska bezterminowo, ale będzie je można przywrócić w razie zagrożenia bezpieczeństwa państwa. Pobór będzie mógł wtedy ogłosić prezydent na wniosek rządu – na czas określony. Projekt ustawy ma zostać przedłożony Sejmowi na początku 2009 r.
Dziś w wojsku służy 80 tys. żołnierzy zawodowych (w tym tzw. nadterminowych, czyli tych, którzy pozostali w wojsku po odbyciu zasadniczej służby wojskowej). To oznacza, że wojsko będzie musiało pozyskać około 40 tys. ochotników. Gdy obowiązywał pobór do wojska, aż siedmiu na dziesięciu objętych nim Polaków robiło wszystko, aby się od służby uchylić. W ostatnich latach aż 83 tys. mężczyzn, którym wysłano karty powołania do wojska, nie stawiło się nigdy do służby. Najskuteczniejszym sposobem na jej omijanie był wyjazd do pracy za granicę.
Wojsko ma problem nie tylko z werbunkiem dość słabo opłacanych kandydatów na zawodowych szeregowych i podoficerów. Na bardziej dochodowe cywilne posady uciekają też osoby wyszkolone w armii. Tylko w ostatnich dwóch latach z armii odeszło ponad 5 tys. zawodowych żołnierzy. Aby pozyskać rekruta, wojsko będzie musiało albo obniżyć kryteria przyjęć (wiek, wykształcenie, zdrowie), albo podwyższyć wynagrodzenie. Rozpoczynający służbę zawodowy starszy szeregowy zarabia około 1600 zł netto. Z tym może być jednak problem, bo nasze siły zbrojne potrzebują funduszy na modernizację. Z obecnym poziomem finansowania za kilka lat zapaść czeka na przykład polską marynarkę wojenną (przeciętny wiek okrętu to 28 lat). Nie lepiej jest w lotnictwie. Chociaż Polska kupiła 48 samolotów F-16, to trzon naszych sił powietrznych nadal stanowią wyprodukowane w czasach ZSRR samoloty MiG-29 i Su-22. Na dodatek w Polsce nie ma gdzie serwisować F-16 i nie ma na czym szkolić pilotów tych maszyn.
– Przez dziewięć miesięcy sprawowania przeze mnie funkcji ministra obrony narodowej nie dowiedziałem się, ile jest wojska w wojsku, czyli ile jest jednostek liniowych, a ile logistycznych i pomocniczych, i z czego można by zrezygnować – mówi Aleksander Szczygło, obecnie wiceprzewodniczący sejmowej Komisji Obrony Narodowej.
Obecny szef MON Bogdan Klich ogłosił wprowadzenie zawodowej armii w rok, a potem skorygował to na dwa lata. Zanim ogłoszono decyzję o jej powstaniu, nikt nie policzył, ile to będzie kosztowało. A warto byłoby na przykład wiedzieć, o ile wzrosną wydatki na emerytury dla zawodowych wojskowych. A może Polska powinna uzawodowić armię na wzór rumuński? Tam zrezygnowano z szumnych zapowiedzi wprowadzenia armii zawodowej w dwa lata i zaczęto profesjonalizować wybrane jednostki.
Margaret Thatcher opisuje w pamiętnikach, jak wezwała kiedyś do gabinetu ministra obrony i szefa sztabu i nakazała im zmniejszyć koszty sił zbrojnych o 10 proc., a równocześnie zwiększyć o 10 proc. siłę bojową. Kiedy obaj dżentelmeni przecząco pokręcili głowami, Żelazna Dama zamówiła raport zewnętrznych audytorów. Okazało się, że brytyjską armię stać było na wiele więcej bez dodatkowej pomocy państwa. Suma zaoszczędzonych dzięki temu pieniędzy wyniosła 6 proc. budżetu wojska.
Silna armia jest elementem niezbędnym do prowadzenia suwerennej polityki zagranicznej. Jeśli weźmiemy pod uwagę ten warunek, światowe mocarstwo, jakim jest Unia Europejska, nie jest w stanie prowadzić takiej polityki. Na cele militarne 26 państw UE wydaje 206 mld euro, podczas gdy USA 454 mld euro.
Jeszcze gorzej jest z wydatkami na rozwój i badania nowych rodzajów broni: USA przeznacza się na nie 56,5 mld euro, a 26 krajów EU – 9,5 mld euro. Na dodatek wydatkowanie tych funduszy pozostawia w Europie wiele do życzenia. Z raportu European Council on Foreign Relations z 2008 r., którego autorem jest były szef Europejskiej Agencji Obrony Nick Witney, wynika, że 70 proc. europejskich sił lądowych jest niezdolnych do prowadzenia działań poza terytorium własnego kraju. Francja, która na papierze ma 350 tys. żołnierzy, jest w stanie wystawić do takich misji 42 tys. żołnierzy.
We Włoszech, Grecji, Portugalii i Belgii około trzech czwartych budżetu na obronę pochłaniają płace. Polska plasuje się w środku stawki – połowa budżetu jest przeznaczana na uposażenia. W Wielkiej Brytanii płace stanowią około 40 proc. budżetu armii, a w Szwecji – 24 proc.
Z analizy uzbrojenia wojsk państw UE wynika, że wciąż szykują się do obrony przed sowieckim natarciem pancernym. Na przykład Finlandia ma największe siły artyleryjskie na kontynencie. Europejskim armiom brakuje sprzętu niezbędnego na nowoczesnym polu walki, np. helikopterów. Jeśli dodamy do tego odłożenie w nieokreśloną przyszłość stworzenia 60-tysięcznych sił szybkiego reagowania, mamy przygnębiający obraz możliwości militarnych największej potęgi gospodarczej świata.
W wypadku wybuchu wojny w Europie bezpieczeństwo Polski będzie zależeć od polskiej armii i od tego, czy USA będą bronić naszego terytorium. Zwolennicy zmian zwracają uwagę, że Wojsko Polskie jest dziś armią poligonową, a nie bojową. Reformy mogą jej zatem tylko pomóc.

Bogdan Klich Minister obrony narodowej w rządzie Donalda Tuska W dzisiejszych czasach liczy się dobre przygotowanie i wyszkolenie żołnierzy, bo tylko oni są w stanie sprostać wyzwaniom. W wojsku jest już prawie 80 tys. żołnierzy zawodowych. Jeżeli doda się do nich prawie 9 tys. żołnierzy nadterminowych, plus około 3 tys. kandydatów – podchorążych, wszystkich uczących się w szkołach wojskowych – to okaże się, że mamy 91,5 tys. zdecydowanych na zawodowstwo lub będących już zawodowcami. Z prostego rachunku wynika więc, że w ciągu najbliższych dwóch lat powinniśmy przyjąć do sił zbrojnych zaledwie 6 tys. osób, no może kilkanaście tysięcy, zakładając, że spośród 22,5 tys. ochotników część zrezygnuje lub nie będzie się nadawać do pracy w wojsku. Na profesjonalizację w budżecie jest przeznaczone 1,418 mld zł. Atrakcyjniejsze będą wynagrodzenia. W ubiegłym roku podwyższyłem o 800 zł miesięcznie zarobki żołnierzom nadterminowym, czyli tej podstawowej grupie, z której będą się rekrutowali żołnierze zawodowi. Nie są to jeszcze kwoty atrakcyjne, ale podwyżki będą kontynuowane i na początku tego roku będą oni zarabiać 2450 zł. Ten skok wynagrodzeń wyniesie ponad 120 proc.

Jerzy Szmajdziński Wicemarszałek Sejmu, minister obrony narodowej w rządzie Leszka Millera Jestem za armią zawodową, która przewyższa swoją jakością armię z poboru. Zapowiedź utworzenia armii zawodowej w dwa lata jest jednak decyzją stricte polityczną rządu, powodowaną kalendarzem wyborczym PO. Nie da się w dwa lata przeprowadzić tak skomplikowanej operacji przekształcenia armii z poborowej w armię w pełni zawodową i profesjonalną. Najpierw należałoby uchwalić odpowiednie ustawy i dopiero wtedy rozpoczynać reformę wojska. Potrzebny jest dopracowany system naboru, szkolenia rezerw, wypełnienia luk po wojskowej służbie zastępczej w policji i straży granicznej. Nie wiadomo dokładnie, jak liczny będzie korpus służby stałej i rezerwy. Aby siły zbrojne mogły wykonywać swoje czynności, tylko w roku 2009 powinno je zasilić co najmniej 20 tys. osób. Pozytywne jest utrzymanie budżetu MON na poziomie 1,95 proc. PKB, ale co z tego, skoro ani w ubiegłym roku, ani w tym wojsko nie podpisało żadnego poważnego kontraktu zagranicznego. W MON panuje paraliż decyzyjny. Także w tym roku resort nie potrafił wydać pieniędzy na unowocześnianie armii.

Stanisław Koziej Wiceminister obrony narodowej w rządzie Jarosława Kaczyńskiego Armia zawodowa to konieczność. Jest efektywniejsza operacyjnie. Może realizować najbardziej złożone i wymagające zadania dotyczące obrony państwa i w misjach międzynarodowych. Jest też bardziej ekonomiczna. Za każdą złotówkę wydaną przez państwo na armię zawodową można uzyskać większy przyrost zdolności obronnych niż za złotówkę wydaną na armię z poboru. Jest wreszcie bardziej akceptowalna społecznie. Zamiast przymusowej służby wojskowej daje szansę realizacji zawodowej ludziom, dla których wojsko jest pasją. Proponowany przez rząd stan armii, wynoszący 120 tys. żołnierzy, będzie wystarczający. Ewentualne działania zbrojne będziemy prowadzić razem z sojusznikami z NATO. Oprócz armii zawodowej trzeba też pomyśleć o systemie powszechnego przygotowania obywateli i struktur cywilnych do działania w warunkach zagrożeń. Termin, w jakim rząd chce, aby armia stała się profesjonalną siłą zbrojną, jest zbyt krótki. Nie da się np. w tym czasie wprowadzić koniecznych zmian organizacyjnych w strukturze wojska, odpowiednich dla modelu armii zawodowej. Naruszona zostanie gotowość operacyjna sił zbrojnych. To jest niepotrzebne ryzyko.

Aleksander Szczygło Wiceprzewodniczący sejmowej Komisji Obrony Narodowej Plan stworzenia w ciągu dwóch lat armii zawodowej to element kampanii prezydenckiej Donalda Tuska. Chce pokazać wyborcom, że to właśnie on uwolnił od przymusu zasadniczej służby wojskowej tysiące młodych, którzy dzięki temu mogą inaczej planować karierę i życie osobiste. PiS także popiera wprowadzenie zawodowej armii, ale potrzeba na to co najmniej dziesięciu lat. MON zakłada, że w 2009 i 2010 r. do armii zgłosi się 40 tys. ochotników. Nie ma tylu ochotników i nikt nie wyszkoli żołnierzy w tak krótkim czasie.

Janusz Zemke Szef sejmowej Komisji Obrony Narodowej Przejście na zawodowstwo w wojsku nie jest problemem: wystarczy wstrzymać pobór, a w koszarach pozostaną tylko żołnierze zawodowi. Momentem prawdy będzie wrzesień 2009 r., gdy okaże się, ile jednostek trzeba zlikwidować, bo nie będzie ich nawet komu pilnować. Stawia znak równości między wprowadzeniem armii zawodowej a profesjonalizacją. Można mieć wojsko zawodowe, ale nie będzie ono profesjonalne. Wydatki na wprowadzenie armii zawodowej wyniosą 1,4 mld zł, ale te na wyposażenie nie wzrosną.

Romuald Szeremietiew Minister obrony narodowej w rządzie Jana Olszewskiego Jeśli powstanie armia w kształcie proponowanym przez MON, to po zniesieniu poboru z czasem nie będzie przeszkolonych rezerw i nie będzie kogo mobilizować na wojnę. Byłoby niedopuszczalne, gdyby w razie konfliktu zbrojnego ludzie nieprzygotowani i nieprzeszkoleni byli kierowani do walki. To nie zapewni skutecznej obrony. Mała armia zawodowa być może będzie skuteczna w akcjach poza granicami, ale raczej nie zapewni bezpieczeństwa Polsce w razie wybuchu wojny.

DIAGNOZA W PIGUŁCE Tylko armia zawodowa jest w stanie optymalnie wykorzystać najnowocześniejsze uzbrojenie. Żołnierze z poboru nigdy w trakcie krótkiej służby nie opanują zasad najnowszych form walki. Dwa lata to za mało, aby wojsko polskie stało się armią profesjonalistów. Na przykład w Wielkiej Brytanii proces ten trwał 30 lat, w Hiszpanii – 20 lat. Reformę polskiego systemu obrony przeprowadzono powierzchownie. Armia zawodowa nie zapewni bezpieczeństwa, jeśli nie będzie miała rezerw kadrowych i dobrego systemu obrony terytorialnej. A to zapewnia powszechny pobór do wojska lub specjalny system szkolenia rezerw (tak jak w USA). Takiego nie mamy. Wszystkie kraje, w których wprowadzono armie zawodowe, mają problemy z naborem chętnych do takiej służby, bo poza wojskiem można lepiej zarobić. Polska też już ma takie problemy.

Armia USA. Zawodowa. Jedyna armia mogąca przeprowadzać uderzenia w dowolnym punkcie globu i w kilku miejscach naraz. Nie licząc działań wojennych w Iraku i Afganistanie, za granicą na trzech kontynentach stale przebywa około 80 tys. żołnierzy. Marynarka wojenna USA jest silniejsza niż wszystkie floty wojenne świata razem wzięte. USA przeznacza najwięcej pieniędzy na badania nad nowymi rodzajami uzbrojenia. Japońskie Siły Samoobrony (tak nazywane są siły zbrojne Kraju Kwitnącej Wiśni, bo po zakończeniu II wojny światowej i amerykańskiej okupacji Japonia nie mogła mieć typowej armii) to w pełni zawodowe siły zbrojne. Nazwa jest tylko formalna. Siły Samoobrony są wyposażone w najnowocześniejsze uzbrojenie wyprodukowane przez znane koncerny, m.in. Mitsubishi, Kawasaki, Toshiba, Fuji i Hitachi. Bundeswehra. Armia z poboru. Jej reputacja mimo przegranych wojen światowych jest wysoka. Ma uzbrojenie najwyższej światowej marki. Niemieckich czołgów Leopard I i II używa 15 krajów Unii Europejskiej oraz Australia, Brazylia, Chile, Kanada. Podobnie jest np. z okrętami podwodnymi. Z powodów politycznych i historycznych jednostki Bundeswehry biorą ograniczony udział w akcjach bojowych, pełniąc misje pokojowe.