Wicepremier i minister gospodarki Waldemar Pawlak (PSL) do ostatniej chwili zwlekał z podpisaniem przyjętego 6 stycznia rozporządzenia rządu umożliwiającego czasowe ograniczenie dostaw gazu do dużych zakładów przemysłowych – dowiedział się „Wprost". Bał się o to, jak zapowiedź cięcia dostaw może być przyjęta przez opinię publiczną. To syndrom wszystkich naszych polityków, traktujących sprawy energetyczne jak gorący kartofel, który może zwichnąć ich kariery, więc trzeba go podrzucić następcom. Tymczasem problem ten wymaga szybkich i zdecydowanych działań. Dotychczas nie było i nie ma zagrożenia dla przeciętnych obywateli.

---

Zapotrzebowanie gospodarstw domowych na gaz wynosi 3,5-3,6 mld m3 rocznie, a w kraju wydobywamy rocznie 4,3 mld m3 błękitnego paliwa. Z własnych zasobów jesteśmy więc w stanie pokryć zapotrzebowanie indywidualnych odbiorców gazu. Nawet przepisy formalnie zabraniają ograniczania dostaw dla rodzin. Tyle że w najgorszym scenariuszu (jak w Bułgarii lub Serbii – ze stuprocentowym uzależnieniem od rosyjskiego gazu i śladowymi jego zapasami) żadne prawo nie przeszkodzi w podjęciu koniecznych działań dla ratowania całego systemu gazowego.
Około 60 proc. zużywanego w Polsce gazu wykorzystują przedsiębiorstwa (najwięcej – 900 mln m3 rocznie – Zakłady Azotowe Puławy). Tym razem zostało wprowadzone ograniczenie zużycia gazu dla PKN Orlen (o 25 proc.) i ZA Puławy (o 12,5 proc.), ale generalnie obowiązuje pierwszy, najwyższy stopień zasilania gazem. Płocki koncern przerzucił się na olej opałowy, ale puławskie zakłady musiały ograniczyć produkcję (częściowo zrobiły to już wcześniej z powodu kryzysu gospodarczego).
Gdyby gazowa wojna rozgorzała na dobre i stracilibyśmy dostawy ze Wschodu (kontrolowanymi przez Rosję gazociągami otrzymujemy 8,8 mld m3 gazu rocznie – 63 proc. całego zapotrzebowania), sytuacja stałaby się dramatyczna. Należałoby bowiem zapewnić – przy 10. stopniu zasilania – minimalne dostawy dla przemysłu, aby uniknąć zniszczenia linii technologicznych (w wypadku huty szkła, korzystającej z gazu jako źródła ciepła, całkowite wstrzymanie dostaw groziłoby rozsadzeniem pieca hutniczego). Musielibyśmy również utrzymywać minimalne ciśnienie gazu w rurociągach, aby zapobiec ich dewastacji.
Mając jedynie zasoby gazu wydobywanego w Polsce i rezerwy, trzeba by przeznaczyć ich część na podtrzymanie gospodarki w ruchu. Groźba, że zabraknie go dla części prywatnych użytkowników, byłaby wtedy realna. Tym bardziej że w zimie zużycie gazu jest większe, a jego przesył trudniejszy. W wypadku podziemnych magazynów (w trakcie obecnego kryzysu poziom ich wypełnienia spadł z 90 do 80 proc.) im więcej gazu się z nich pobiera i im niższe panują temperatury, tym trudniej i wolniej idzie wytłaczanie kolejnych partii gazu.
Politycy przekonują, że to fikcyjny scenariusz. Rząd zapewnia, że choć przestał płynąć gaz z kierunku ukraińskiego (w ramach kontraktu krótkoterminowego z firmą RosUkrEnergo, należącą w połowie do Gazpromu), to nie ma przerw w dostawach gazociągiem jamalskim przez Białoruś. Przez Ukrainę dociera do nas 40 proc. importowanego rosyjskiego gazu, przez Białoruś – reszta. Przedstawiciele Ministerstwa Gospodarki twierdzą też, że część wstrzymanych dostaw gazu dla Polski z kierunku ukraińskiego przekierowali na białoruski. „Z punktu widzenia ogólnego bilansu dostaw nie ma problemu, bo tylko zostały zmienione kierunki i punkty wejścia gazu do polskiego systemu" – uspokajał Waldemar Pawlak 3 stycznia. To nonsens. Podobny jak stwierdzenie szefa MSZ Radosława Sikorskiego, że rząd chce zabezpieczyć nas przed przerwami dostaw gazu, przekonując Moskwę do puszczenia przez Polskę drugiej nitki Gazociągu Jamalskiego. Z jej wybudowania Rosjanie nie wywiązali się od 1993 r. i nadal nie zamierzają tego zrobić.
Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo zwróciło się 7 stycznia 2009 r. do Gazpromu, z którym ma umowę do 2022 r., o interwencyjne dostawy Gazociągiem Jamalskim przez Białoruś. Natychmiast przyszła odmowa – dowiedział się „Wprost". Mitem jest więc możliwość przekierowania części dostaw do innej rury. Mitem jest też bezpieczeństwo dostaw przez Białoruś. Dziś Rosja dostarcza gaz na Białoruś mimo braku umowy na 2009 r. między Gazpromem i białoruskim Biełtransgazem. Jej szczegóły zostały już dogadane, ale sytuacja nie jest pewna. Zwłaszcza jeśli pamięta się o odcięciu przez Rosję dostaw na Białoruś na początku 2004 r. i zażegnaniu w ostatniej chwili kolejnego konfliktu Moskwy z Mińskiem w końcu 2006 r. Wygaszenie obecnego kryzysu nie zmienia więc naszej sytuacji na dłuższą metę. Kreml niemal tradycyjnie już organizuje gazowe ofensywy na sąsiadów w okolicach Nowego Roku lub prawosławnego Bożego Narodzenia, więc za rok możemy się spodziewać nowego kryzysu.
Uderzające jest to, że tym razem najbardziej poszkodowane wstrzymaniem tranzytu gazu zostały Serbia, Słowacja, Węgry, Bułgaria i Austria. Czyli kraje prowadzące przyjazną Rosji politykę, w których Gazprom ma liczne interesy. To wskazuje, że Kreml przekroczył już Rubikon – czy to ze względów politycznych, czy ekonomicznych – i nie ma sentymentu nawet dla swoich sojuszników. Mamienie w tej sytuacji Polaków przez polityków opowieściami o tym, że my jesteśmy rzetelnym i wiarygodnym kontrahentem, więc nam Rosja na pewno nie zgotuje tego co Ukrainie, jest przejawem naiwności albo – twierdzą niektórzy – swoistego sabotażu.
Mając tak niepewnego, a zarazem kluczowego partnera jak Rosja (czysto rosyjski gaz pokrywa prawie 47 proc. naszego zużycia gazu), na kuriozum zakrawa fakt, na jakie warunki godzimy się przy zakupie błękitnego paliwa. Cena, którą płacimy Gazpromowi za gaz, jest tajemnicą, ale sami urzędnicy przyznają, że nie można wykluczyć, iż płacimy więcej niż bogate kraje Europy Zachodniej. Potwierdza to pośrednio analiza cen dla odbiorców gazu w Polsce. Jak wynika z danych portalu Energy.eu i Eurostatu, ceny gazu w Polsce należą do najwyższych w Europie. To cena uzależnienia od dostaw z Rosji i nieudolności polskich polityków.
Symbolem tego, jak politycy dbają o nasze bezpieczeństwo energetyczne, stał się Marek Pol, minister infrastruktury w rządzie Leszka Millera. W 2003 r. „Wprost" ujawnił treść skandalicznego protokołu dodatkowego do polsko-rosyjskiej umowy gazowej, który „wynegocjował" Pol. Zgodziliśmy się w nim m.in. na postępujące obniżki opłat, które Gazprom wnosi za tranzyt gazu przez Polskę (z 2,74 USD za przesył 1000 m3 na odległość 100 km do 1 USD w latach 2014-2019). W ostatnich latach, gdy ceny gazu na świecie sięgnęły szczytu, rosyjski gigant zarobił krocie na eksporcie gazu, płacąc nam za jego przesył coraz mniej. Grzech zaniechania obarcza wszystkie rządy po 1989 r., z wyjątkiem rządu Jerzego Buzka, który pierwszy usiłował pozyskać gaz z Danii i Norwegii, ale zabrakło mu czasu, żeby to sfinalizować. Nadzieja, iż rząd Tuska rozwiąże problem dywersyfikacji dostaw (i gazu, i ropy), właśnie się rozwiewa.
Rok 2008 r. był czasem zaniechania realizacji gotowych projektów dywersyfikacji dostaw gazu ziemnego do Polski: budowy gazociągu Baltic Pipe z Danii, za pośrednictwem którego możliwy byłby import surowca z Norwegii, oraz terminalu na gaz skroplony (LNG) w Świnoujściu. To projekty odziedziczone po PiS, lecz oficjalnie poparte przez rząd PO-PSL. Symptomatyczne było odejście w kwietniu 2008 r. w niejasnych okolicznościach wiceministra gospodarki Eugeniusza Postolskiego, który odpowiadał za bezpieczeństwo energetyczne. Pewnie ani premier Tusk, ani wicepremier Pawlak nie chcieliby opowiadać ze szczegółami, jak „skutecznie" Postolski negocjował w Rzymie z przedstawicielami OPEC dostawy morzem LNG do planowanego gazoportu w Świnoujściu, które mają nas uniezależnić od importu z Rosji. Po jego odejściu pół roku trwał wakat na tym stanowisku, a kluczowe dla bezpieczeństwa energetycznego sprawy pozostawiono bez nadzoru. Równolegle politycy koalicji PO-PSL, w tym wiceminister gospodarki Adam Szejnfeld (PO), wygłaszali niefrasobliwie sądy („najpierw liberalizacja, a potem dywersyfikacja") i martwili się, czy zapasy paliw i gazu nie zostały ustalone za wysoko i czy nie są zbyt dużym obciążeniem dla koncernów. Powstał paraliż decyzyjny, gdy premier postanowił „obejść" PSL i powołał własny zespół ds. bezpieczeństwa energetycznego, który od początku był martwy z powodu obstrukcji wciąż konstytucyjnie odpowiedzialnego za te kwestie Waldemara Pawlaka.
Trudno zdjąć odpowiedzialność za taki stan rzecz z premiera i rządu jako całości, zwłaszcza po przyjęciu przez Radę Ministrów uchwały o likwidacji pełnomocnika rządu ds. dywersyfikacji. Politycy rządzącej koalicji skupili się na fantazjowaniu o gazyfikacji węgla, zamiast realizować gotowe już projekty. Co gorsza, podjęto działania na rzecz projektów de facto uniemożliwiających realne zróżnicowanie źródeł dostaw gazu. Przy braku sprzeciwu ze strony rządu PGNiG zaplanował budowę gazociągów łączących Polskę z Niemcami i Austrią (przez Czechy). Realizacja tego pomysłu przy wsparciu rządu byłaby równoznaczna z wiarą polityków w to, że w razie kolejnych przerw w dostawach gazu z Rosji surowiec będzie można pozyskać z kierunku południowego (austriacki hub gazowy w Baumgarten, kontrolowany w 50 proc. przez Gazprom) lub zachodniego (Niemcy, uzależnione w 39 proc. od rosyjskiego surowca). Czyli że będzie możliwe sprowadzanie rosyjskiego gazu z krajów, w których w kryzysowej sytuacji także go zabraknie. Wybudowanie takich połączeń oznaczałoby też, że realizacja innych projektów, wcześniej zatwierdzonych, nie będzie miała już sensu (na polskim rynku nie ma miejsca na więcej niż jeszcze około 5 mld m3 gazu).
Realizację najważniejszych projektów dywersyfkacyjnych – budowy krótkiego gazociągu do Danii i terminalu LNG w Świnoujściu zlecono pierwotnie PGNiG, a potem Gaz-Systemowi. Ale nie są one realizowane. W 2007 r. zaplanowano zakończenie budowy podmorskiego gazociągu Baltic Pipe na 2010 r. Za jego pośrednictwem przesyłane byłoby 2,5-3 mld m3 gazu z norweskiego szelfu kontynentalnego. Stracono już rok i wspomniany termin jest nierealny. Rząd Tuska po raz drugi – po gabinecie Leszka Millera – może więc pogrzebać ideę pozyskania skandynawskiego gazu.
Gdyby Miller nie zablokował wejścia w życie umowy na dostawy gazu zawartej za rządów AWS przez PGNiG z konsorcjum norweskich firm, już w 2008 r. gazociągiem do polskiego wybrzeża płynęłoby 5 mld m3 gazu ziemnego i nie balibyśmy się dziś, czy zabranie nam gazu w kuchenkach. Taka sama inercja panuje w wypadku projektu budowy gazoportu w Świnoujściu. Gdyby rząd PO-PSL cokolwiek robił, już w 2011 r. do terminalu LNG mógłby przypłynąć pierwszy gazowiec. Tymczasem już się mówi, że opóźnienia w projektowaniu przesuną datę uruchomienia gazoportu na 2013 r.
Niezależnie od tego, jak zakończy się najnowsza odsłona rosyjsko-ukraińskiej wojny gazowej, powinniśmy pamiętać, że nasze „partnerstwo energetyczne" z Rosją to związek łączący alkoholika z jedynym w okolicy sklepem monopolowym. To dlatego wicepremier Pawlak musi dziś spolegliwie twierdzić, że nie powinniśmy się opowiadać po żadnej stronie obecnego konfliktu. Przecież w grudniu 2009 r. skończy się nam kontrakt z powiązaną z Gazpromem spółką RosUkrEnergo na dostawę 2,5 mld m3 gazu rocznie. I tylko od Rosjan zależy, czy będziemy mogli uzupełnić ten brak, i za jaką cenę. Na dodatek Rosja zrobi wszystko, by obecny kryzys wykorzystać do przekonania unijnych polityków, że należy przyspieszyć budowę gazociągów, które ominą ukraińskich „złodziei" (a przy okazji także Polskę) i dotrą bezpośrednio do Europy Zachodniej (chodzi o Gazociąg Północny przez Morze Bałtyckie do Niemiec i Gazociąg Południowy przez Morze Czarne i Bałkany do Austrii i Włoch).
Prawie dwa miesiące temu Rosjanie zasygnalizowali, że z uwagi na krach gospodarczy potrzebują wsparcia finansowego unii dla realizacji tych projektów. Nie ma się co łudzić, że takie argumenty nie padną w Brukseli na podatny grunt. Dlatego zamiast oglądać się na unię i wyczekiwać oznak pojawienia się wreszcie wspólnej polityki energetycznej, powinniśmy jak najszybciej zrealizować własne projekty dywersyfikacji dostaw surowców energetycznych. Zanim przyjdą kolejne święta i zabawa zacznie się od nowa, tyle że – jak wskazuje dotychczasowa logika działań Kremla – w jeszcze większej skali.

Dywersyfikacyjna klęska Sierpień 1993 – rząd Hanny Suchockiej podpisuje z Rosją porozumienie o budowie dwóch nitek Gazociągu Jamalskiego. Luty 1995 – Marek Pol, minister przemysłu w rządzie Waldemara Pawlaka, podpisuje polsko-rosyjski protokół międzyrządowy, zawierający harmonogram budowy dwóch nitek gazociągu jamalskiego. Druga nitka ma powstać do 2001 r. Z pierwszej nitki Polska ma prawo odbierać do 2,9 mld m3 gazu. Wrzesień 1996 – PGNiG zawiera 25-letni kontrakt z Gazpromem na dostawy gazu do Polski. Wrzesień 1999 – dwa lata po terminie zostaje ukończona budowa pierwszej nitki Gazociągu Jamalskiego. Budowa drugiej stoi. Grudzień 1999 – Gazprom oficjalnie proponuje Polsce uczestnictwo w budowie nowego gazociągu omijającego Ukrainę. Maj 2001 – rząd premiera Jerzego Buzka prosi Rosjan o zajęcie stanowiska w sprawie dokończenia budowy drugiej nitki Gazociągu Jamalskiego. Nie otrzymuje odpowiedzi. Czerwiec – wrzesień 2001 – PGNiG podpisuje umowy na dostawy gazu z Danii i Norwegii. Wynegocjowano kontrakt z Dansk Olie og Naturgas (DONG) na budowę 230 km gazociągu, który połączyłby Stevens w Danii z Niechorzem w Polsce. Zgodnie z umową od końca 2003 r. kupowalibyśmy 2 mld m3 duńskiego gazu rocznie, a od 2007 r. także 5 mld m3 gazu z Norwegii. Duńczycy zgodzili się pokryć dwie trzecie kosztów budowy gazociągu, szacowanych na 335 mln euro. Rozmowy zostają zawieszone po dojściu do władzy SLD. Luty 2003 – Marek Pol, minister infrastruktury w rządzie Millera, podpisuje dodatkowy protokół do polsko-rosyjskiej umowy z 1993 r. Ogranicza on dostawy rosyjskiego gazu do Polski. W protokole zapisano też obniżkę opłat za transport surowca Gazociągiem Jamalskim przez Polskę. Zarabiają na tym Rosjanie, bo do nich należy 85 proc. przesyłanego tą trasą gazu. Październik 2003 – po wynegocjowaniu niższych dostaw gazu z Rosji okazuje się, że zabraknie nam gazu. PGNiG musi go dokupić. Wybiera na dostawcę firmę EuralTransGas. Jak się okaże, Departament Sprawiedliwości USA podejrzewa, że ukrywa się za nią rosyjska mafia. Prawidłowość procedur ze względu na pojawiające się zarzuty korupcji bada od 2006 r. katowicka prokuratura. Czerwiec 2004 – afera, która wybucha wokół firmy ETG (okolicznościami powstania spółki intersują się FBI i Interpol), doprowadza do powstania w jej miejsce firmy RosUkrEnergo, zarejestrowanej w Szwajcarii. Przejmuje ona najważniejsze kontrakty ETG, w tym interesy na polskim rynku. Sierpień 2005 – tuż przed wyborami, po których SLD traci władzę, RosUkrEnergo podpisuje kontrakt na dostawy gazu dla PGNiG. Kwiecień 2006 – media ujawniają, że spółka Raiffeisen Investment AG, która ma 50 proc. udziałów w RosUkrEnergo, faktycznie reprezentuje firmę CentraGas Holding. Ta zaś należy do biznesmenów z otoczenia prezydenta Ukrainy Wiktora Juszczenki: Dmytra Firtasza i Iwana Fursina. Drugie 50 proc. udziałów należy do Gazpromu. Listopad-grudzień 2006 – kończy się umowa PGNiG z RosUkrEnergo i brakuje nam 2,5 mld m3 gazu. Zawarty zostaje nowy kontrakt, który wygaśnie w końcu 2009 r. RosUkrEnergo podpisanie nowego kontraktu uzależnia od podwyższenia opłat za gaz w głównym kontrakcie PGNiG z Gazpromem.

Jerzy Buzek Eurodeputowany, premier w latach 1997-2001 W 2001 r. mój rząd wynegocjował umowę i doprowadził do podpisania wstępnego kontraktu między PGNiG i firmami gazowymi z Danii i Norwegii. Podpisałem też list intencyjny z premierami tych państw. Umowę na dostawy poparła rada nadzorcza PGNiG i zatwierdził właściwy minister. W tym sensie miała ona charakter rządowy. I to rząd – następny, czyli SLD-PSL – odpowiada za odstąpienie od niej. Gaz, który miał docierać na polskie wybrzeże ze źródeł norweskich, byłby niemal w tej samej cenie co gaz rosyjski przesyłany do naszej zachodniej granicy. Nawet gdyby był nieco droższy, to warto było zapłacić za bezpieczeństwo, którego brak dziś dotkliwie odczuwamy. Tymczasem SLD już w czasie kampanii wyborczej zapowiadał zerwanie kontraktu, którego jeszcze na oczy nie widział. Jacek Saryusz-Wolski Eurodeputowany, szef komisji spraw zagranicznych Parlamentu Europejskiego Rosyjsko-ukraiński konflikt gazowy to kolejny dzwonek ostrzegawczy dla UE. Z poprzednich tego rodzaju kryzysów politycy europejscy nie wyciągnęli wniosków. Państwa UE muszą połączyć swoje systemy gazowe, ustalić zasady utrzymywania rezerw i dzielenia się nimi. Niezbędne jest też zróżnicowanie źródeł dostaw gazu. Polsce udało się zmienić postrzeganie problemu bezpieczeństwa energetycznego przez państwa UE. Nie idą za tym konkretne działania. Wciąż wiele państw UE preferuje dwustronne rozmowy z Gazpromem, osłabiając siłę negocjacyjną wspólnoty jako całości. Trzeba przyspieszyć budowę gazociągu Nabucco z Kaukazu przez Turcję i Bałkany do państw UE, co pozwoli sprowadzać gaz ze Wschodu z pominięciem Rosji. Ta jednak nie ustaje w wysiłkach, aby utrącić ten projekt i przeforsować własne projekty, m.in. Gazociągu Północnego. Radosław Dudziński Wiceprezes ds. strategii Polskiego Górnictwa Naftowego i Gazownictwa Odbiorcy indywidualni i mali odbiorcy przemysłowi mają zabezpieczone dostawy gazu. Obowiązek przygotowania planu ograniczeń poboru gazu mają duzi odbiorcy, których dzienne zużycie przekracza 10 tys. m3. Podlegają oni dziesięciostopniowemu planowi ograniczeń zużycia gazu (10. stopień oznacza minimalne dostawy, niezbędne dla utrzymania w ruchu linii produkcyjnych) uzgadnianemu z Operatorem Gazociągów Przesyłowych Gaz-System. Rosjanie powiadamiali wcześniej o możliwych zakłóceniach dostaw. Dzięki temu na początku 2009 r. mieliśmy około 90 proc. zapasów. Obecnie – 80 proc., co wynika z przerwania dostaw gazu przez Ukrainę. W pierwszych dniach kryzysu z magazynów trafiało do sieci 7-9 mln m3 gazu dziennie. Później pobór wzrósł do 20 mln m3 na dobę. Poza dywersyfikacją dostaw ważna jest infrastruktura przesyłowa. Adam Szejnfeld Wiceminister gospodarki Nie istnieje ryzyko, że Polska znajdzie się w sytuacji podobnej do Ukrainy. Jesteśmy wiarygodnym klientem, wywiązujemy się terminowo z obowiązków odbiorcy gazu i nie ma żadnych przesłanek, by nasze relacje z dostawcami rosyjskiego gazu miały się załamać. Po renegocjacjach umów gazowych z Rosją mamy długoterminowe kontrakty na gaz jamalski do 2022 r. (w 2009 r. gazociągiem jamalskim przesyłane jest 9 mld m3 gazu). Mniejszą ilość gazu (około 2,5 mld m3) dostarcza też z Azji Środkowej firma RosUkrEnergo. Jednak ta umowa wygasa z końcem 2009 r. Dlatego już prowadzimy rozmowy o jej przedłużeniu. Z krajowych źródeł pozyskujemy około 4,5 mld m3 gazu. Dysponujemy też około 1,2 mld m3 rezerw. W razie niedoborów najpierw uruchamiane są rezerwy handlowe. Klient indywidualny nie powinien się obawiać żadnych zawirowań.