PROF. MARCIN KRÓL: Dlaczego wielki czy dlaczego mały?

Dlaczego mały?
Mały w tym sensie, że łatwo było go dotknąć. Ujmując to kolokwialnie, powiedzielibyśmy, że był obrażalski. Mnie w domu uczono, że obrażają się tylko kucharki. Ale nie chcę tak ostro mówić o Stefanie. Pamiętam jednak, jak polemizował z Jerzym Turowiczem, redaktorem naczelnym „Tygodnika Powszechnego", do którego przez lata pisał. Chodziło o jakąś zmianę w linii politycznej „Tygodnika". Turowicz się ze Stefanem nie zgodził, ten się obraził i przez rok nie odzywał się do Jerzego. Przecież jeśli się prowadzi rozmowę z przyjacielem od pół wieku, to można przekonać go lub nie, ale nie trzeba tak reagować. Kilka razy byłem u Stefana na imieninach. Potrafił kogoś, kto go zirytował, wyrzucić z domu. Nie pasowało to do jego wielkości w innym wymiarze.

Do rozmiaru jego humoru?
Nie tylko, ale również. Kiedyś wracaliśmy z zebrania w „Tygodniku" samochodem. To były lata 70. Mieliśmy tam takie 20-osobowe narady, które – jak już dziś wiemy – były podsłuchiwane przez służby. Więc wracaliśmy z Krakowa do Warszawy z Wojtkiem Karpińskim, Kisielem, Henrykiem Krzeczkowskim. Stanęliśmy w Chęcinach – w byłym klasztorze działała tam jedna z niewielu w owym czasie prywatnych restauracji. Usiedliśmy przy stoliku. W pewnym momencie podeszła do nas pani, której żaden z nas nie rozpoznał, i powiedziała: „Dzień dobry państwu, dzień dobry, panie Stefanie, cieszę się, że pana widzę, czy pan by mi coś zagrał?". A Stefan na to: „Tak”. Przezabawnie grał na pianinie, fantastycznie. I pyta: „A co zagrać?”. A ona mówi: „Valse Brillante”. To była Ewa Demarczyk. Więc on zagrał, a ona zaczęła w tej restauracji śpiewać. To była ta rozkoszność Kisiela właśnie.

Słusznie czuł się niedoceniony?
Nie znam się na muzyce. Mogę się posłużyć jedynie zdaniem ekspertów. Kompozytor Zygmunt Mycielski twierdził, że Kisiel kompozytorem był przyzwoitym. I tyle. Jeśli chodzi o literaturę Stefana – uważam, że była zróżnicowana. Powieści filozoficzne i polityczne „Cienie w pieczarze" (1971) i „Widziane z góry" (1967) uważam za świetne. Nie doceniono ich. Inaczej myślę o „Dziennikach”. Dla Rozmowy na 100-lecie urodzin Stefana Kisielewskiego Kisielewskiego były one dziełem życia. Nie jest to prawda.

Ta wewnętrzna szarpanina, ta namiętność – to była w jego felietonistyce wada?
W felietonistyce zaleta. Poza samą polszczyzną, poza dowcipem. W gruncie rzeczy jednak mimo twarzy błazna, którą Kisielewski sam sobie stworzył i którą kultywował, był człowiekiem bardzo poważnym. Proszę sobie wyobrazić, że przeznaczał cały dzień na pisanie felietonu, który w końcu nie był długi. Pisał na takich kartkach, wołami i potem szedł na pocztę i wysyłał. Zdaje się, że w czwartek. I to był dzień święty! Kisiel nie odbierał wówczas telefonów i tylko pisał. To było zajęcie, w które wkładał całą swoją energię. Niesłusznie miał więc chyba pretensję, że przede wszystkim był ceniony jako felietonista.

Takie walczące poważne pióro byłoby dziś równie popularne jak kiedyś?

Na pewno. Gdyby ktoś umiał w nieco podobny sposób – taki pozytywno-ironiczno-sceptyczny – pisać o rzeczywistości, która jest niesłychanie irytująca dla nas wszystkich, na pewno byłby czytany. Oczywiście nie mówię o krytycznym pisaniu, nawet z humorem, o tym, co Schetyna powiedział Palikotowi i odwrotnie, bo tego nie da już się czytać i słuchać. Pamiętajmy, że Kisielewski swoje felietony traktował jako próbę wpłynięcia na rzeczywistość. Przez 8 lat był zresztą posłem, i to niezwykle zaangażowanym. Jeździł po polskich miasteczkach, uważał to za istotne zadanie. Tak samo traktował pisanie. Kisielewski, gdyby żył, nie dopuściłby do tego, co dziś dzieje się w mediach – że media strasznie zlekceważyły siebie same.

Może, obserwując dzisiejszą politykę, też musiałby płynąć z nurtem bieżączki, zanurzyć się w poppolityce?

On traktował politykę poważnie, więc to, co wyprawiają dziś partie, jak na przykład Platforma, byłoby dla niego bardzo irytujące.

Na przykład co?

Prawybory. Przecież to była komedia. Oczywiście dla partii udana, ale robienie z polityki czegoś takiego to moim zdaniem przestępstwo polityczne. To sprowadzanie polityki na manowce, robienie z niej szopki, zabawy.

Ale z drugiej strony Kisielewski na pewno wspierałby politykę Tuska wobec Rosji. Całą politykę wschodnią. Był pragmatykiem.

Tak, to prawda. Tu był zresztą absolutnie wierny Jerzemu Giedroyciowi. Pamiętam, jak na jednym z zebrań w „Kulturze" w Maisons Lafitte, na którym byłem ja, Zdzisław Najder, Wojtek Karpiński, Gustaw Herling-Grudziński i Kisiel, Giedroyć powiedział, że Polska musi ożywić stosunki z Tybetem. Ja zacząłem się śmiać, a Stefan pod stołem kopnął mnie w nogę. Giedroyć był dla niego święty, nie wolno było się śmiać. Był jego mistrzem, jeśli chodzi o politykę zagraniczną.

Co – oprócz płytkości – nie podobałoby się Kisielowi w dzisiejszej polityce?

Brak energii. On lubił energię w życiu. I wyraziste poglądy. A dziś mamy więcej niewyraźności, co zresztą akurat jest pewną zaletą Platfromy. No, a poza tym oczywiście do PiS i Kaczyńskich nie miałby żadnej sympatii. Za ich republikanizm, za politykę historyczną. To zupełnie nie była jego cup of tea. Powiedziałbym, że dziś najbliżej byłoby mu do Andrzeja Olechowskiego.

To miłość do liberałów?

W pewnej mierze Kisiel był pierwszym publicystą liberałów. Kiedyś, jeszcze w Krakowie, podobały mu się bardzo poglądy Mirosława Dzielskiego. Czy Kisiel był sam liberałem – to dla mnie zbyt skrótowe i nie do końca trafne. Rzeczywiście liberałowie w latach 90. uzurpowali go sobie. Ale po pierwsze – w twórczości Kisiela nie widać specjalnie odwołań do myśli liberalnej, nie ma tam żadnej literatury. Na pewno był prokapitalistyczny. Widać to zwłaszcza w „Dziennikach" i do pewnego stopnia jest to tam nawet nużące. To było w tamtych czasach pewną osobliwością. Sam pamiętam, jak w czasie obrad Komitetu Obywatelskiego mieliśmy kiedyś debatę na tematy ekonomiczne. Przyszło 80 osób. Ktoś, chyba Bronisław Geremek, zapytał: „Kto naprawdę uważa, że kapitalizm jest słusznym ustrojem?". I dwie osoby podniosły rękę: Balcerowicz i ja. To nie było wcale popularne. Ciągle marzyło się o jakiejś trzeciej drodze. Tadeusz Mazowiecki mówił o społecznej gospodarce rynkowej. Do dziś nikt nie wie, co ten termin tak naprawdę znaczy. Druga kwestia: Kisiel był na pewno za tym, by ludziom zezwalać na różne zachowania. Jego swoboda zachowania była zresztą imponująca. Natomiast nie w stosunku do tradycji. Tu już by się wymykał klasycznemu liberalizmowi. W drugim numerze „Tygodnika Powszechnego” po wojnie, w 1945 roku, napisał tekst kluczowy dla niego i dla „Tygodnika”, w którym określił w jakimś sensie kierunek, w którym należy podążać. Chodziło w tym tekście o to, iż z wojny po całej towarzyszącej jej destrukcji moralnej i ideowej zostało nam tylko jedno źródło uprawiania polityki: chrześcijaństwo.

Sam Kisiel był dobrym chrześcijaninem?

(śmiech) Takim sobie… Robiłem z nim kiedyś wywiad o śmierci i przyznał, że nigdy nie chodzi do kościoła w niedzielę, tylko w tygodniu, bo nie znosi tłumu. Ale ubóstwiał rodzinę. Swoje dzieci. Śmierć jego syna Wacka była dla niego wielkim ciosem. Był zakorzeniony w rodzinie i w historii. Dlatego dzisiejszy świat byłby dla niego trudny do zrozumienia. Trochę kulturowo obcy.

Czy Kisiel ma dziś kontynuatorów?

Chcielibyśmy powrócić do przyznawania corocznej Nagrody Kisiela, którą „Wprost" organizowało przez lata. W jednej z kategorii nagradzano dziennikarzy… Myślę, że kontynuatorem jest Jerzy Pilch. To z pewnością. I Piotr Zaremba. W tym sensie, że są to publicyści poważni, a Pilch ponadto świetnie pisze po polsku. Zaremba w oparciu o fakty próbuje ludziom coś naprawdę wytłumaczyć. Wielu czytelnikom prasy, coraz większej liczbie ludzi, brakuje dziś wiedzy. Ale są inteligentni i tej wiedzy szukają. Tymczasem media i dziennikarze traktują ich mało poważnie. Dostarczają raczej rozrywki. Proszę spojrzeć na TVN 24 – to przecież codzienny kabaret, choć jakże uroczy, oglądamy go wszyscy. Kontynuatorzy Kisiela to dziennikarze, którzy swe zadanie traktują poważnie. Warto o tym rozmawiać. I zacząć powolny, niełatwy proces powrotu do takich relacji między czytelnikiem a publicystą.