Krzywonos weszła na trybunę, gdy skończył mówić Jarosław Kaczyński. A jak już weszła, to nie owijała w bawełnę: – Słucham pana prezesa i powiem szczerze (...), krew mnie jaśnista zalewa, bo przecież obraża tu nas wszystkich.

Liderowi PiS zarzuciła mówienie nieprawdy, napuszczanie przeciw sobie ludzi i – tu uderzyła najmocniej – umniejszanie pamięci o Lechu Kaczyńskim.

Akcja była mocna. Reakcja też. Internetowy Salon24, zdominowany przez zwolenników prawicy, próbował ją szkalować, nazywając „prostą kobiecinką, która nasobaczyła Kaczyńskiemu, wykorzystując umiejętności nabyte w stanie wojennym, kiedy mocna gęba i chamski język pozwalały na zakup pół kilograma karkówki czy ćwiartki masła".

---

Krzywonos nie kryje, że niektóre z takich opinii dotknęły ją do żywego, ale niezłomnie idzie dalej. – Nie żałuję ani słowa, bo nie żałuję niczego, co robię w słusznej sprawie – mówi. I dodaje, że musiała zabrać głos, aby przypomnieć, że „Solidarność" to nie naszywka na spodniach, że Jarosław Kaczyński nie ma prawa do pierwszej „Solidarności", bo go w trakcie strajku w stoczni nie było, i że wielka „Solidarność” to osiągnięcie wszystkich Polaków, a nie związek zawodowy PiS i prezesa tej partii. Zresztą dlaczego Henryka Krzywonos miałaby się przejmować, skoro nagle, z dnia na dzień, a potem dosłownie z minuty na minutę rosła wielka rzesza jej fanów? Na Facebooku zarejestrowało się ich kilkadziesiąt tysięcy, a to, co myśleli, najlepiej podsumowywał wpis: „Kobieta z jajami, która nie trzęsie portkami”.

Wydarzenia z jej udziałem na zjeździe „Solidarności" ktoś mógłby uznać za przełomowe, wyjątkowe i nadzwyczajne w jej życiu. Mógłby jednak tylko wtedy, gdyby o jej życiu nic nie wiedział.

Kobieta z żelaza
Do historii Polski Henryka Krzywonos weszła 15 sierpnia 1980 roku, kiedy jako gdańska tramwajarka zatrzymała tramwaj i oświadczyła pasażerom: „Ten tramwaj dalej nie pojedzie". Tym samym rozpoczęła strajk komunikacji miejskiej.

– Henryka Krzywonos nie urodziła się jednak w tramwaju – mówię, gdy siedzimy razem w kuchni jej domu na kaszubskiej wsi.

– Ano nie. Urodziłam się w więzieniu – wzdycha Henryka i zawiesza głos, bo to jedna z najtrudniejszych historii jej życia.– Ojciec uciekł z więzienia i przyszedł do domu – opowiada. – Szukała go milicja i kiedy funkcjonariusze weszli do domu, to wyskoczył przez okno. Było jeszcze słychać skrzypienie pod butami uciekającego, gdy matka zaprzeczała, że go widziała. Aresztowano ją, była ze mną w ciąży.

Z więzienia wyszły po śmierci Stalina. Matka piła. Na umór. Henia trafiła do sierocińca prowadzonego przez zakonnice. – Nie było lekko. Zasuwałam od świtu do nocy. Moje dzieciństwo nie było ciekawe.

Kiedy wróciła do domu, musiała zastąpić matkę młodszej siostrze. Zarobić na życie. Pracę dostała w stoczni. Najpierw sprzątaczki, później zaczęła przepisywać teksty na maszynie. Wtedy pojawiła się możliwość zrobienia kursu motorniczego. Miała 19 lat, gdy pierwszy raz pokierowała trójmiejskim tramwajem.

15 sierpnia 1980 roku była motorniczym z ośmioletnim stażem. – Od wyjazdu z zajezdni myślałam: stanąć czy nie stanąć? Jak dziewczyna myśli o chłopaku: kocha, nie kocha. Motorniczy miał wtedy tylko okrągły stołeczek i rurę z tyłu za plecami. Zdarzało się, że dostawaliśmy po plecach od pasażerów wracających z pracy. Zastanawiałam się, jak ludzie zareagują. Czy nie przyłożą?

Nie przyłożyli. Zaczęli klaskać.

Zatrzymany przez Krzywonos tramwaj zablokował drogę innym. Stanęły też autobusy. Ludzie nie mogli dojechać do pracy, co ułatwiło zakładom podjęcie decyzji o przyłączeniu się do powszechnego strajku. 16 sierpnia Henryka pojechała do stoczni, by do postulatów stoczniowców dołączyć postulaty tramwajarzy i kierowców autobusów. Gdy mijała bramę stoczni, Lech Wałęsa ogłaszał koniec strajku, bo wynegocjował podwyżki dla stoczni i przywrócenie Anny Walentynowicz do pracy. Krzywonos zaczęła krzyczeć, że nie wolno przerywać strajku, bo innych rozgniotą jak pluskwy.

– Z Alinką Pienkowską, Anią Walentynowicz i Ewą Ossowską zatrzymały stoczniowców przy bramie, mówiąc, że nie wolno im wyjść z zakładu i zostawić tych wszystkich, którzy ich wsparli, dołączyli do strajku i teraz zostają z niczym. Na tym polega solidarność – mówi Ludwika Wujec, była opozycjonistka, żona Henryka Wujca. – Lech załapał melodię – dodaje. – Jednak gdyby nie kobiety, skończyłoby się po prostu na jeszcze jednym strajku. Nie chcę powiedzieć, że bez kobiet nie byłoby związku zawodowego i ruchu „Solidarność", ale historia mogłaby się potoczyć inaczej.

Krzywonos została w stoczni, weszła do komitetu strajkowego, była wśród osiemnastu sygnatariuszy porozumień sierpniowych podpisanych 31 sierpnia 1980 roku. Gdy wyszła ze stoczni, jej tramwaj ozdabiały tablice z hasłami: „21 razy TAK", „Solidarność", „Zwyciężymy”. Tę tryumfalną scenę odegrała potem osobiście w filmie Andrzeja Wajdy „Człowiek z żelaza”.

Wałek do ciasta
Stan wojenny zbiegł się w jej życiu z rozwodem. Była w ciąży. I pomyślała, że ta ciąża pomoże jej w konspiracji. Ciężarnej nikt nie podejrzewa o to, gdy idzie z siatką. A Henryka przenosiła w niej papier, tusz, ulotki. W mieszkaniu ustawiła łóżeczko dla mającego się narodzić dziecka. Zamiast materacyka leżała w nim bibuła.

Esbecy w czasie kolejnych rewizji nie odkryli tej skrytki, ale pewnego razu znaleźli u niej wałek drukarski z łożyskami. Krzywonos tłumaczyła, że „to wałek do ciasta, taki specjalny, żeby mąż dwa razy się zastanowił, zanim coś zrobi, bo jak nie, to go tym wałkiem tak pierdyknę…". Esbecy wałek zostawili, wyszli. W mieszkaniu Henryki natychmiast pojawił się sąsiad opozycjonista i wyniósł wałek piwnicami, które pozwalały przechodzić z klatki do klatki. Ale SB po kwadransie wróciło i poprosiło o wałek. Henryka przyniosła z kuchni zwykły wałek do ciasta. – Tym wałkiem mnie uderzyli. Odbijali mnie od siebie jak piłkę pingpongową. Byłam w zaawansowanej ciąży. Straciłam dziecko.

Dostała też nakaz opuszczenia Gdańska i zakaz zatrudnienia w PRL. Przeżyła, bo znajomi dali klucze do opuszczonego domu na Mazurach, gdzie sąsiedzi, wiedząc, kim jest, podrzucali to worek kartofli, to worek mąki.

W połowie lat 80. pod zmienionym nazwiskiem trafiła do Szczecina. Tam dopadła ją choroba. – Gdy dowiedziałam się o raku, płakałam, chciałam żyć. Postanowiłam wrócić do Gdańska, bo przestałam bać się aresztowania. Zrobili mi operację. Udaną, ale okazało się, że jest jeszcze drugi guz. Żyję z nim do dziś.

Kiedy wychodziła ze szpitala, zapytała, jak będzie wyglądał jej koniec, jak pozna, że drugi guz się uaktywnia. – Lekarz powiedział, że zacznę szczupleć. Dlatego po chemioterapii mniej interesowała mnie utrata włosów niż kilogramów. Do dziś mam taką żaróweczkę w głowie, która zapala się, gdy zaczynam tracić na wadze. Od razu próbuję to nadrobić, by sprawdzić, czy mogę jeszcze przytyć. Jakie są efekty takiego myślenia, widać na załączonym obrazku.

Poronienie i nowotwór sprawiły, że Henryka Krzywonos nie mogła mieć dzieci. Poznała za to młodszego o 12 lat Krzysztofa, właściciela warzywniaka, a wcześniej milicjanta, który zakochał się w niej bez pamięci. Zaczęło się od prośby, by swoim dostawczym samochodem pomógł jej przewieźć meble. Trzy miesiące później byli po ślubie. Do Henryki uśmiechnęło się wreszcie szczęście. Adoptowała z mężem dziewczynkę ze swojej rodziny. Po raz pierwszy w życiu zamieszkała we własnym, dobrze umeblowanym mieszkaniu. Pomagała sąsiadce, która samotnie wychowywała syna. Mały Janek spędzał u niej więcej czasu niż we własnym domu. Gdy matka umarła, a dalsza rodzina wyrzekła się chłopca, sąd postanowił umieścić go w domu dziecka. Henryka na rozprawie wstała i powiedziała, że adoptuje Janka. Decyzja była spontaniczna, mąż nic o niej nie wiedział. Wróciła więc do domu i ugotowała gar gołąbków, bo to przysmak męża. – Gdy jadł zadowolony, siadłam obok i powiedziałam: „Wiesz, mamy jeszcze jedno dziecko". „Tak? A skąd?" – zapytał. „Janka wzięłam” – odparła drżącym głosem. „A to dobrze” – odparł spokojnie. Taki był początek, potem się posypało – wspomina.

Przed Bożym Narodzeniem odwiedzili dom dziecka, bo ich pierwsza adoptowana córka marzyła o siostrze. Wybrali dziewczynkę w jej wieku, ale w ostatniej chwili okazało się, że ktoś ich ubiegł w adopcji. Do wzięcia pozostała tylko 16-letnia Ola, której groził zakład wychowawczy, bo była zabierana już dwa razy i dwa razy oddawana. Henryka przywiozła ją do domu. – Mąż posadził ją przy stole i poprosił, żeby mu coś o sobie opowiedziała. Spuściła głowę: „Ja mam same wady. Ja sikam w łóżko. Ja kradnę. Ja kłamię. Ja jestem do niczego". Powiedziałam jej, że sikanie załatwi pralka,która wszystko wypierze, a kraść nie będzie musiała, bo dostanie wszystko, co ten dom może jej ofiarować. Po świętach przyszła do mnie i powiedziała: „Mamo, chcę tu zostać". Była przekonana, że jest u nas tylko do Nowego Roku. Powiedziałam, że musi zapytać męża, bo ja sama nie mogę podjąć takiej decyzji. Poszła do niego i pyta: „Tato, czy ja mogę zostać? Bo jak pójdę do domu dziecka, to będę z niego uciekać i wracać do was”. Zgodził się od razu. Dziś Ola prowadzi rodzinny dom dziecka, który przejęła po nas.

Solidarność dwunastki
Droga do tego rodzinnego domu dziecka była jednak długa. Przypadek przemiany Oli obudził w Henryce marzenie, by stworzyć nie tylko rodzinę zastępczą, ale cały dom dziecka. Mąż nie chciał się jednak na to zgodzić. Dopiero kiedy Henrykę poparła teściowa, Krzysztof powiedział, że mogą spróbować. Dostał właśnie spadek po rodzinie z Kanady i wszystko przeznaczył na remont przydzielonego im przez miasto lokalu. W pierwotnym stanie nie nadawał się do mieszkania. Linoleum leżało prosto na klepisku. Wszystkie krany były powyrywane. Popadli w długi, ale na Boże Narodzenie mogli do odnowionego mieszkania wziąć nowe dzieci – piątkę rodzeństwa.

– To były najgorsze święta w moim życiu. Dzieci całą noc płakały. Sylwia, wówczas czteroletnia, okaleczała się, waliła głową w ścianę. Patrycja, trzylatka, tarła głową o poduszkę tak, że miała wszystkie włosy wytarte i była całkiem łysa. Łukasz, najmłodszy, rzucał się na boki i krzyczał. Nad ranem usiadłam i pomyślałam, że zrobiłam krzywdę i sobie, i dzieciom. Jednak nie było odwrotu. Następnego dnia szwagierka przywiozła spacerówkę i ten wózek uratował nam życie. Pomógł mi wyciągnąć dzieci z choroby sierocej. Bujałam w nim wszystkie po kolei. Na okrągło śpiewałam „Zabrałeś serce moje", a one usypiały jedno po drugim. Nawet najstarsza z piątki Sabina wchodziła do wózka i prosiła: „Też chcę, mamo".

Wkrótce trafiła do nich jeszcze siostra adoptowanej piątki. I trzech chłopców, bo w statucie rodzinnego domu dziecka mieli wpisane dwanaścioro dzieci. Dwoje z nich – Tomek i Przemek – wciąż mieszka z rodzicami. Wszystkie dzieci noszą nazwisko ojca – Krzysztofa Strycharskiego, który zdecydował, że trzeba dorabiać się w życiu samemu, a nie ślizgać się po nazwisku matki.

– Dla mnie „solidarność" nie jest słowem jednej rocznicy, trzydziestej czy innej – mówi dziś Henryka Krzywonos – Solidarność musi obowiązywać w całym naszym życiu. Ja moje dzieci uczyłam jej na co dzień. Gdy kroiłam chleb, to one mierzyły kromki, czy są równe. Solidarnie je obdzielałam. To jest solidarność, która łączy, a nie dzieli.

Pod prąd
Gdy przyszedł przełom 1989 roku, Henryka Krzywonos była daleko od polityki. – Najważniejsze już wtedy były dla mnie dzieci – przyznaje. Nie skorzystała więc z zaproszenia Lecha Wałęsy do współpracy, gdy ten został prezydentem. Była zresztą wtedy z nim skonfliktowana; razem z Anną Walentynowicz i małżeństwem Gwiazdów. Miała Lechowi za złe to, że przypisał sobie wszystkie zasługi „Solidarności" i nie docenił roli kobiet w strajku. Mówiła, że nadaje się do prezydentury jak ona do baletu. Miała do niego też osobisty żal o to, że nigdy nie powiedział jej zwykłego „dziękuję" za mieszkanie, które po strajkach 1980 roku załatwiła rodzinie Wałęsów u władz miasta. – Pamiętam tylko, że Leszek przyszedł i powiedział: „Co mi z tego mieszkania, kiedy nawet firanek nie mam”. Zorganizowałam więc firanki, panie do pomocy,stoczniowców, którzy to mieszkanie zrobili na cacy.

Tamte animozje nie mają jednak znaczenia, gdy po 30 latach trzeba stanąć w obronie Wałęsy i prawdy o „Solidarności". – Dzwoniłam do Lecha, namawiałam go, by wziął udział w obchodach rocznicowych. Źle się czuł z tym, że odmówił, lecz okazało się, że miał rację. Dobrze, że nie przyszedł, bo nie chciałabym, aby mojego przewodniczącego, niegdyś kolegę, wygwizdano – mówi Henryka Krzywonos. W obronie Wałęsy w jej przypadku nie ma koniunkturalnej kalkulacji. Niczego od byłego prezydenta nie potrzebuje. Jeśli chodzi o byłych prezydentów, to bardziej związana jest z Kwaśniewskimi, bo kiedy założyła rodzinny dom dziecka i popadła w długi, to Jolanta Kwaśniewska zorganizowała pomoc finansową. Z Kwaśniewskimi przyjaźni się do dziś. Z Wałęsą natomiast po ostatnich wydarzeniach czuje wspólnotę doświadczenia – jako osoba, której próbuje się zmienić życiorys. – Słyszę, że kłamię, że mój udział w wydarzeniach sierpniowych był znikomy, że nie mam prawa zabierać głosu. Już wtedy, gdy brałam mikrofon do ręki, podczas uroczystości rocznicowych, wiedziałam, że tak tosię skończy. Że i na mnie wyleją się te pomyje nienawiści – mówi.

Przez lata milczała. Na 25. rocznicę powstania „Solidarności" nikt jej nie zaprosił. Przemówień słuchała, stojąc za barierką dla publiczności. Pierwszy raz do życia publicznego wkroczyła w 2007 roku, gdy pielęgniarki organizowały „białe miasteczko" przed siedzibą premiera Jarosława Kaczyńskiego. Przyjechała, by – jak Olga Krzyżanowska – być mediatorem. Była oburzona arogancją ówczesnego szefa rządu. Dlatego gdy w 2010 roku Jarosław Kaczyński wykorzystał w kampanii wyborczej zdjęcia z tamtego strajku pokazujące, jak całuje pielęgniarkę w dłoń, Krzywonos zadzwoniła oburzona do „Gazety Wyborczej”, by przypomnieć, jak było naprawdę.

Nie mówi w imieniu żadnej partii, nie zbija kapitału wyborczego, nie stara się o żadne stanowiska. Mówi, gdy inni boją się otworzyć usta. I ma do tego mandat, na który zapracowała własnym życiem. Tadeusz Mazowiecki po uroczystościach 30. rocznicy podpisania porozumień sierpniowych powiedział krótko: – Kiedyś zatrzymała tramwaje, teraz zatrzymała kłamstwa.