Google odpowiada, że zmiany potrzebne są tylko po to, by sprawniej odpowiadać na pytania zadawane przez użytkowników. Jednak z tłumaczeniami komputerowego giganta nie zgadza się to, że w rozesłanym użytkownikom kont pocztowych i innych usług regulaminie firma rezerwuje sobie m.in. prawo do przeglądania zamieszczanych przez nich treści oraz sprawdzania ich legalności. Google informuje, że użytkownik, umieszczając w serwisach firmy jakieś materiały, udziela jej tym samym „licencji na wykorzystywanie, udostępnianie, przechowywanie, reprodukowanie, modyfikowanie, przesyłanie, publikowanie, publiczne prezentowanie i wyświetlanie oraz rozpowszechnianie", a także „na tworzenie na ich podstawie dzieł pochodnych (na przykład przez wykonanie tłumaczenia, adaptacji lub innych zmian)”.

– Nie dotyczy to oczywiście poczty chronionej zapisami szczegółowego regulaminu i prawem o ochronie korespondencji. Ale jeśli nie ma stosownych szczegółowych wyłączeń, może dotyczyć na przykład zdjęć wrzucanych do serwisu Picasa – wyjaśnia Anna Trocka, specjalistka w zakresie prawa autorskiego.

Nie ma nic za darmo. To dotyczy także usług w internecie. Za darmowe konto pocztowe, możliwość ściągania plików czy udział w portalach społecznościowych płaci się rezygnacją z prywatności. Wiedza o zachowaniach potencjalnych klientów jest tak cenna, że firmy przeznaczają terabajty pamięci na gromadzenie informacji o swoich użytkownikach. Większość z tych informacji nigdy nie zostanie użyta, ale część wykorzystywana jest na bieżąco.

Pół biedy, jeśli służą do podsuwania internautom reklam i ofert handlowych. To może się skończyć co najwyżej nietrafną decyzją podczas zakupów. Gorzej, kiedy dostają się w ręce cyberprzestępców. Wówczas nierozważny internauta może stracić ważne dane, pieniądze, a nawet dobre imię.

Oczywiście firmy i instytucje zapewniają, że do czegoś takiego dojść nie może, ale w dobie WikiLeaks wiemy, ile warte są zapewnienia o najpilniej strzeżonych tajemnicach. Zapomnijcie o prywatności! Internet to nie tylko żyzne pole, na którym oprócz cybermafii plony zbierają najrozmaitsi marketingowcy, lecz także cenne źródło wiedzy o obywatelach dla państwa. W Polsce dostawcy usług sieciowych i firmy telekomunikacyjne są np. zobowiązani do udostępniania gromadzonych danych policji, prokuraturze, aparatowi skarbowemu i innym służbom. Operatorzy telefoniczni muszą przechowywać przez co najmniej dwa lata billingi, treść SMS- -ów, e-maili, a także tzw. dane geolokalizacyjne klientów, które pozwalają ustalić, gdzie w danej chwili się znajdowali. Mogą ich zażądać przedstawiciele kilkunastu służb: policji, prokuratury, sądów, CBA, ABW, inspekcji skarbowej.

– Unijną dyrektywę o obowiązkowej retencji wdrożyliśmy w najbardziej rozbudowanej wersji – mówi Wojciech Rafał Wiewiórowski, generalny inspektor ochrony danych osobowych. – Dane są u nas przechowywane najdłużej, w najszerszym zakresie i najłatwiejszy jest do nich dostęp. Ciągle spieramy się z rządem, czy w ogóle takie przepisy są w Polsce potrzebne.

W Rumunii, Czechach, Niemczech dyrektywa została uznana za niezgodną z konstytucją. – Zbyt łatwo dzięki niej wykorzystywać dane do szukania haków i politycznej inwigilacji – tłumaczy Katarzyna Szumielewicz z Fundacji Panoptykon, pilnującej wolności w internecie.

A u nas... Kilka dni temu użytkowniczka portalu Forum-Prawne.pl poskarżyła się, że była przesłuchiwana przez policję, ponieważ nieświadomie kupiła za pośrednictwem internetu konsolę do gry, pozbawioną przez poprzedniego właściciela zabezpieczeń przed używaniem pirackich kopii. Posiadanie takiego przerobionego urządzenia jest w Polsce przestępstwem zagrożonym karą do roku pozbawienia wolności. Podłączone do sieci urządzenie samo zameldowało u producenta, że dokonano w nim nielegalnych modyfikacji, a ten z kolei złożył doniesienie na policji. Za pomocą internetu z producentami łączy się większość oprogramowania zainstalowanego w komputerach. Teoretycznie – by pobierać najnowsze aktualizacje (w tym zabezpieczenia przed atakami z zewnątrz). W praktyce także po to, by łatwiej było sprawdzać, czy użytkownik przestrzega zapisów umowy licencyjnej.

Podobnie dzieje się podczas korzystania z innych usług. – Coraz więcej serwisów pozwala na darmowy dostęp do swoich stron dopiero po założeniu konta i zalogowaniu się. Dzięki temu zbierają dane osobowe użytkowników i uzyskują ich zgodę na posługiwanie się nimi – mówi Jarosław Bartniczuk z firmy Niemczyk i Wspólnicy Interguard, zajmującej się zabezpieczaniem informacji w sieci i poza nią.

Ten mechanizm wykorzystują biura turystyczne, linie lotnicze, sklepy z odzieżą, a nawet markety z żywnością.

Przemysł inwigilacji

Według szacunków „The Wall Street Journal" światowy przemysł inwigilacji zarabia co roku ok. 5 mld dolarów. Na tę kwotę składają się przychody firm produkujących urządzenia do podsłuchiwania i podglądania, ale także – w coraz większym stopniu – producentów oprogramowania ułatwiającego śledzenie użytkowników globalnej sieci i firm oferujących tego rodzaju usługi.

– Jest cała rzesza firm, które zajmują się wyciąganiem z naszych komputerów przeróżnych informacji za pomocą plików cookie, tzw. ciasteczek. Dzięki nim mogą bardzo dokładnie poznać preferencje poszczególnych użytkowników internetu i dopasować swoje reklamy do ich profilu – mówi Katarzyna Szumielewicz z Fundacji Panoptykon. – Jeśli ujawniliśmy się z tym, że lubimy fantę i dajemy ogłoszenia na portalu z branży cukierniczej, to na naszą pocztę zaczną przychodzić reklamy napojów gazowanych albo producenta słodyczy.

Z jednej strony nikt specjalnie nie ukrywa, że chodzi o skuteczność i obniżenie kosztów dotarcia do klienta, z drugiej – o szczegółach nie chcą rozmawiać ani wielkie korporacje, ani mniejsze firmy. – Internet jest jak dziki, gęsty las. Poruszanie się po nim po omacku jest coraz trudniejsze. Dlatego firmy chcą wskazać do siebie drogę potencjalnym klientom, ale najpierw muszą ich zidentyfikować – mówi Marcin Pękałowski, doradzający firmom, jak najlepiej zaprezentować się w sieci.

Jarosław Bartniczuk z firmy Niemczyk i Wspólnicy Interguard uważa, że nie ma co liczyć na to, iż uda nam się normalnie funkcjonować – zarówno w internecie, jak i w realnym życiu – bez pozostawiania elektronicznego śladu. Musielibyśmy zrezygnować z wszelkich cywilizacyjnych udogodnień. Śledzą nas bowiem bezustannie przeróżne urządzenia elektroniczne. Telefon komórkowy pozwala nas zlokalizować w każdej chwili, a nawet sprawdzić, gdzie byliśmy w dowolnym momencie w ciągu ostatnich dwóch lat. W miastach nasze kroki śledzą wszechobecne kamery monitoringu. Dane o tym, gdzie kupujemy i z jakich usług korzystamy, trafiają za pośrednictwem terminali kart płatniczych do systemów bankowych. W internecie śledzony jest nasz każdy ruch. – Kłopot polega nie na tym, że te dane są gromadzone, lecz na tym, że nie są dostatecznie chronione i mogą dostać się w niepowołane ręce – mówi Bartniczuk.

Wiosną zeszłego roku w ręce cyberprzestępców trafiło blisko 100 mln nazwisk, e-maili, adresów zamieszkania, numerów telefonów i numerów kart kredytowych użytkowników serwisów Sony PlayStation Network oraz Sony Online Entertainment. W 2008 r. wykradziono dane blisko połowy (17 mln) abonentów Deutsche Telekom. W lipcu 2010 r. nastąpił wyciek danych z Facebooka. Wpadkę zaliczyła także amerykańska firma Epsilon obsługująca bazy e-mailowe dziesiątek innych instytucji i firm, w tym sieci hoteli Marriott, CitiBanku, Best Buy czy US Bank. Podobne problemy miały w Polsce m.in. Allegro, Nasza Klasa, Wykop.pl czy Filmweb. Z kradzieżą danych z kart kredytowych nagminnie borykają się banki.

Zarówno Wiewiórowski, jak i Bartniczuk mówią, że informacje, które docierają do publicznej wiadomości, to jedynie wierzchołek góry lodowej. Kradzieże tożsamości, podszywanie się, skanowanie kart płatniczych czy włamania na konta bankowe to codzienność. – Większość instytucji finansowych stara się usunąć szkodę, zanim klient się zorientuje, że miało miejsce włamanie. Nawet ich o tym nie informują. W tym świecie liczy się reputacja – mówi Bartniczuk.

O własną reputację w sieci każdy z nas, zwykłych użytkowników internetu, musi zadbać sam. Najprostsza porada brzmi: należy dokładnie czytać regulaminy serwisów, do których się zapisujemy, i rozsądnie korzystać z ich funkcjonalności. Jednak gorzka prawda jest taka, że z tego czytania wiele nie wynika – internet nie zapomina nigdy.