Ostatnio oczkiem w głowie są projekty związane z gazem.– Na budowie Gazoportu w Świnoujściu staram się bywać przynajmniej raz na półtora miesiąca – zwierza się i zapewnia, że te gospodarskie wizyty przynoszą skutek. W końcu lepiej trzymać rekę na pulsie – menedżerowie podobnie jak urzędnicy mają skłonność do konfabulacji i nadmiernie optymistycznej oceny rzeczywistości. Zwłaszcza kiedy przedstawiają ją swoim przełożonym. – Czasami zapewniano mnie, że na budowie jest 400 robotników i wszystko idzie zgodnie z planem, a kiedy się pojawiałem, okazywało się, że pracuje ich nie więcej niż 150 – wspomina minister. I zapowiada tonem przestrogi: – Podobnie zamierzam przyglądać się pracom przy odwiertach gazu łupkowego, które już od marca ruszą w Lubocinie pod Wejherowem.

Odwiert nadziei

Lubocin to pierwsza z tzw. koncesji (wyznaczonych obszarów poszukiwania), na której Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo parę miesięcy temu dowierciło się do gazu łupkowego. Wykonano nawet wstępne szczelinowania, czyli operacje kruszenia podziemnej skały za pomocą wtłaczanego pod ciśnieniem specjalnego roztworu, by uwolnić uwięziony w niej gaz. Okoliczni mieszkańcy opowiadają, jak wyglądały przygotowania do wiercenia. Najpierw – głównie w nocy – przywieziono tony rur i tajemnicze kontenery. Wzniesiono niewielką wieżę wiertniczą, przy której za dnia uwijali się robotnicy. Potem pojawiły się zbiorniki – prawdopodobnie z wodą i chemikaliami potrzebnymi do szczelinowania.

Po paru miesiącach większość sprzętu wyjechała na inne miejsce wiercenia. Resztę pokrył śnieg, który – wraz z samotnym ochroniarzem – strzeże tajemnic odwiertu przed wzrokiem ciekawskich. Wraz z wiosną na plac ma jednak wrócić życie. PGNiG uważa, że Lubocin to dziś jeden z najbardziej obiecujących odwiertów. Tyle że wciąż nie wiadomo, ile gazu znajduje się pod ziemią i czy jego koncentracja w skałach jest tak wysoka, aby przedsięwzięcie było ekonomicznie opłacalne. Aby to sprawdzić, trzeba wywiercić jeszcze co najmniej 12 otworów.

Dopiero kiedy zacznie z nich płynąć gaz pod odpowiednim ciśnieniem, będzie można przystąpić do jego przemysłowego wydobycia. Może się okazać, że gazu będzie za mało, by dało się go sensownie zagospodarować. Tymczasem tydzień temu państwowe spółki z sektora elektroenergetycznego – Polska Grupa Energetyczna i Tauron Polska Energia, wraz z miedziowym potentatem KGHM podpisały list intencyjny z Polskim Górnictwem Naftowym i Gazownictwem, w którym deklarują gotowość zaangażowania się w poszukiwanie gazu.

Przedstawiciele wszystkich spółek zgodnie twierdzą, że mają to zapisane w swoich strategiach rozwoju, przyznają jednak, że dla każdej z nich to dziedzina zupełnie nowa. – W strategii można zapisać wszystko, zwłaszcza zaś w strategii państwowych spółek, odpowiedzialnych głównie przed politykami – komentuje prof. WładysławMielczarski z Politechniki Łódzkiej, jeden z naszych największych ekspertów w dziedzinie energetyki. – Ale jeśli mają nadmiar gotówki, to lepiej, że się angażują w poszukiwania gazu, niż gdyby miały ją przejadać lub wypłacać w postaci dywidendy do budżetu państwa. Tyle że polska energetyka na nadmiar gotówki nie może narzekać. Czekają ją inwestycje, które dla kraju mają znaczenie wręcz cywilizacyjne.

Hazardziści

Tydzień temu, podczas największych mrozów, padł kolejny rekord poboru mocy. Gwałtowny wzrost zużycia prądu na dogrzewanie pomieszczeń spowodował, że zapotrzebowanie sięgnęło 25 570 MW – najwięcej w historii Polski. Pobiliśmy rekord ze stycznia 2010 r., kiedy potrzeba było ok. 100 MW mniej.

Rezerwa mocy w kraju spadła poniżej 10 proc. Zdaniem energetyków to poziom ciągle jeszcze bezpieczny, ale gdyby w tym samym czasie awarii uległ któryś z dużych bloków energetycznych, musielibyśmy się liczyć z przerwami w dostawie prądu. Taka awaria wcześniej czy później musi nastąpić. Większość elektrowni pamięta bowiem czasy Gierka i jest u kresu swojego technologicznego życia. W nie lepszym stanie są także sieci przesyłowe. Mieszkańcy wielu regionów kraju przekonali się o tym zeszłej zimy, kiedy opady śniegu i gwałtowne zmiany temperatur doprowadziły do wielu uciążliwych awarii.

Równie groźne są letnie upały, kiedy również rośnie zużycie energii, a sprawność sieci przesyłowych spada. Prof. Mielczarski ocenia, że prądu zabraknie nam już za 3-4 lata. Inwestycje ciągle są w powijakach, tymczasem nowy blok węglowy buduje się nawet siedem lat, a gazowy przynajmniej trzy. – Wszystko zależy od tego, w jakim tempie rozwijać się będzie gospodarka. W kryzysie zapotrzebowanie na prąd nie będzie rosło. Jeśli jednak gospodarka będzie się rozwijała w normalnym tempie, to prądu zabraknie – mówi Mielczarski.

Z pewnością nie zabraknie nam natomiast gazu. Według odpowiedzialnej za przesył tego paliwa spółki Gaz-System, z 70 mln m3, jakie w zimowym szczycie dziennie zużywają Polacy, ok. 43 mln pochodzi z bieżącego importu, 7,2 mln z wydobycia krajowego, a reszta to zapasy z magazynów, w których sam tylko PGNiG zgromadził ponad 1,1 mld m3. Budowany jest także świnoujski Gazoport, z jego ogromnymi mocami przeładunkowymi. W tej sytuacji namawianie spółek energetycznych, by zamiast w swoją podstawową działalność inwestowały w poszukiwania gazu, który nie wiadomo, czy istnieje i czy jego wydobycie będzie się opłacać, zakrawa na hazard. Minister skarbu Mikołaj Budzanowski zapewnia, że nie ma mowy o ryzykanctwie. – Państwowe spółki mają się złożyć na ok. 500 mln zł, które są potrzebne, by wykonać 12 próbnych odwiertów. Jeśli gazu nie będzie, nikt nie będzie brnął w koszty – zapewnia minister.

Jednak jednocześnie tłumaczy, że PGNiG nie może przeznaczyć wszystkich swoich środków na poszukiwania gazu łupkowego, bo to źródło wciąż niepewne, a przedsiębiorstwo musi kontynuować badanie i ekspolatację źródeł konwencjonalnych błękitnego surowca, które są równie istotne dla polskiej gospodarki. Chodzi więc – wyjaśnia – o takie rozłożenie ryzyka, by nie skupiać go w jednej spółce. Ale dlaczego właściwie kwoty 0,5 mld zł koniecznej do wykonania 12 odwiertów nie może udźwignąć samo PGNiG, którego zysk za 2010 r. przekroczył 2,4 mld zł, a wypłacona dywidenda przekroczyła 700 mln zł? – Połączenie sił kilku firm pozwoli nam na przyspieszenie poszukiwania gazu łupkowego – dodaje Budzanowski. – Zależy nam na tym przede wszystkim dlatego, by w przyszłości uniknąć dyktatu cenowego ze strony największych dostawców. Jestem przekonany, że Polska nie musi kupować gazu po 500 dolarów za 1000 m3, podczas gdy reszta Europy kupuje go taniej.

O co chodzi z tymi 500 dolarami? Tyle – według analityków – płacimy za gaz rosyjskiemu Gazpromowi (szczegóły kontraktu są objęte tajemnicą handlową). Posiadanie dużych zasobów własnego gazu zdecydowanie poprawiłoby pozycję negocjacyjną Polski w relacjach z rosyjskim gigantem.

Atom jak szybka kolej

Wraz z nową kadencją wiele dotychczasowych sztandarowych projektów rządu odsunięto w bliżej nieokreśloną przyszłość. Najbardziej spektakularne było wycofanie się z budowy kolei dużych prędkości. Z innych inwestycji rezygnuje się po cichu. Wygląda na to, że dotyczy to także budowy elektrowni jądrowej.

Radujące ekologów wieści o tym, że mieszkańcy gminy Mielno odrzucili w referendum jej lokalizację w Gąskach, nie mają praktycznie żadnego znaczenia. Podobnie jak powołanie pełnomocnika rządu ds. energetyki jądrowej czy trwające przetargi na inżyniera kontraktu i doradcę prawnego przy budowie elektrowni. Dziesięć dni temu Polska Grupa Energetyczna przedstawiła nową strategię, z której jasno wynika, że pierwsza polska elektrownia jądrowa ruszy nie wcześniej niż w 2025 r. (pierwotnie miała zacząć produkować prąd pięć lat wcześniej).

Jaki jest powód odłożenia budowy? Oficjalny – urealnienie planów (cokolwiek to znaczy). Nieoficjalny – pieniądze. Budowa elektrowni jądrowej to koszt kilkudziesięciu miliardów złotych i już wcześniej nie było jasne, skąd PGE ma je wziąć. Spółka rocznie osiąga ok. 5 mld zł zysku liczonego łącznie z amortyzacją i przed opodatkowaniem. Zagraniczni inwestorzy nie pchają się drzwiami i oknami, a z ewentualnego bankowego konsorcjum można liczyć na góra 15 mld zł pożyczki. Pieniądze musiałby więc ostatecznie wyłożyć budżet. A u ministra Rostowskiego w kasie raczej pustki. Na dodatek ekonomiczny sens budowy elektrowni jądrowej jest niepewny. PGE szacuje koszt energii elektrycznej z elektrowni jądrowej na „65-68 euro za MWh, co uzasadnia budowę elektrowni w większości scenariuszy". Ale nie brak takich „scenariuszy”, w których do prądu z atomu trzeba by dopłacać, zwłaszcza biorąc pod uwagę tysiąclecia, przez które trzeba by składować setki ton zużytego paliwa. Tymczasem nawet bez budowania własnej elektrowni jądrowej już niedługo możemy mieć nadmiar energii elektrycznej pochodzącej z atomu.

Rosyjski konglomerat Rosatom, który przejął w królestwie Putina całość spraw związanych z wykorzystaniem atomu dla celów cywilnych, buduje elektrownię jądrową w obwodzie kaliningradzkim – tuż przy granicy z Litwą i kilkadziesiąt kilometrów od Polski. Ma ruszyć w 2016 r. i mieć moc 2300 MW, a więc znacznie więcej niż w przewidywalnej przyszłości może potrzebować rosyjska enklawa. Produkowany tam prąd będzie trzeba eksportować. Dokąd? Rosatom mówi o Skandynawii i Niemczech, ale tam na razie brak zainteresowania. Zresztą najpierw trzeba by ogromnym kosztem położyć odpowiednie podmorskie kable. Tak więc realni klienci to Polska i kraje bałtyckie. Jednak Litwa wciąż przymierza się do budowy własnej elektrowni jądrowej (po wycofaniu się z tej inwestycji PGE budowa ma zostać zrealizowana przez trzy kraje bałtyckie). Energii może być więc wkrótce nadmiar i kto będzie chciał, kupi ją sobie na rynku. Ten zaś przynajmniej do 2019 r. będzie uzależniony od decyzji Unii Europejskiej.

Co zrobi Unia?

Na razie w Polsce najtańszy wciąż jest prąd z elektrowni węglowych. Kosztuje ok. 200 zł za MWh, pod warunkiem że nie liczy się opłat za zanieczyszczanie środowiska. Z początkiem 2013 r. miał się skończyć okres darmowych uprawnień unijnych do emisji zanieczyszczeń (głównie dwutlenku węgla) – W Unii podniosły się jednak głosy, że to zagrozi gospodarkom. W Polsce ponad 90 proc. energii jest wciąż wytwarzane z węgla, a jedynie 6 proc. to tzw. energia zielona. Z powodu konieczności kupowania uprawnień ceny energii wzrosłyby o jedną trzecią.

Przy wsparciu nowych krajów członkowskich UE (i Francji, która liczyła na zyski z planowanych u nas siłowni jądrowych) udało się nam wytargować, że część uprawnień dla producentów energii będzie nadal rozdawana – z roku na rok coraz mniej aż do zera w 2020 r. Szczegółów jednak wciąż nikt nie zna. Na dodatek wciąż nie wiadomo, kiedy i na jakich zasadach nastąpi pełne uwolnienie rynku energii w Polsce, a od tego zależy rentowność inwestycji energetycznych

. Dlatego tak naprawdę pewne jest jedno – że nic nie jest pewne. Rząd zamienił jeden hazard – czyli budowę elektrowni jądrowej przy braku pewności, czy to opłacalna inwestycja, na drugi – poszukiwanie gazu, przy braku pewności, że ten gaz istnieje. Możemy tylko trzymać kciuki za to, żeby okazało się, że decyzja była właściwa. Współpraca Ryszard Holzer