Fałszywa Nefretete

Fałszywa Nefretete

Popiersie egipskiej królowej Nefretete prawdopodobnie liczy nie 3,5 tys., lecz zaledwie 100 lat. Henri Stierlin, szwajcarski historyk sztuki, uważa, że wapienna rzeźba, pokryta stiukiem i pomalowana farbami o żywych odcieniach, wyszła w 1912 r. spod ręki Gerharda Marcksa.
Henri Stierlin przekonuje w najnowszej książce „Le Buste de Néfertiti –  une Imposture de l’égyptologie?" („Popiersie Nefertiti – egiptologiczne szalbierstwo?”), że jedna z najsłynniejszych starożytnych rzeźb powstała na zamówienie egiptologa Ludwiga Borchardta, który wykorzystał znalezione na terenie wykopalisk starożytne pigmenty. Borchardt chciał odtworzyć wizerunek słynnej królowej w trzech wymiarach – wcześniej twarz Nefretete znana była tylko z reliefów i malowideł. Za  model posłużyły rzeźbiarzowi inne znane portrety Nefretete, a Borchardt dodatkowo wyposażył królową w naszyjnik wzorowany na autentycznym starożytnym artefakcie.

 Rzeźba, zaprezentowana publicznie po raz pierwszy w Egipcie w grudniu 1912 r., wzbudziła zachwyt gości. Podobno Borchardt nie mógł się „zdobyć na odwagę" i nie przyznał, że rzeźba jest nowożytna. Oficjalna wersja mówi, że odkopano ją w 1912 r. w Tell el- Amarna, starożytnym mieście Achetaton, wybudowanym na pustyni przez męża Nefretete, faraona heretyka Echnatona.

Uroda Nefretete była sławna już za jej życia. Jej imię tłumaczy się jako „Nadeszła piękność". Być może to uroda pozwoliła Nefretete wywierać ogromny wpływ na męża. Echnaton w czwartym roku swojego panowania (około 1346 r. p.n.e.) przeprowadził przewrót religijny: zamiast czcić panteon bogów, zaczął uznawać tylko jedno bóstwo – Atona. Nefretete na cześć nowego boga przyjęła nowe imię: Neferneferuaten, czyli „Piękna jest piękność Atona”.

Nie wiadomo, kiedy królowa zmarła. Zagadką jest też miejsce jej pochówku. Nefretete zapewne rozkazała przygotować swój grobowiec jeszcze za życia. Możliwe, że został zniszczony, kiedy po  śmierci Echnatona faraonowie znów zaczęli czcić starych bogów. Archeolodzy odnaleźli biżuterię ozdobioną kartuszem królowej na zewnątrz grobu królewskiego w Achetaten. Niewykluczone też, że wierni kapłani, pragnąc ochronić mumię Nefretete przed zniszczeniem, przenieśli ją w  inne miejsce. Ale gdzie?

Badacze od lat podejmują próby odnalezienia grobu królowej. W 1998 r. egiptolodzy Nicholas Reeves i Geoffrey Martin prowadzili wykopaliska w Dolinie Królów. Ich zdaniem ciało Nefretete, nawet jeśli pierwotnie pochowane w Achetaten, zostało wydobyte i powtórnie pogrzebane w słynnej dolinie. Reeves i Martin próbowali odnaleźć ślady pochówku Nefretete w grobie nr 56. Mimo że ofi cjalnie badacze przypisują ten grób królowej Tauseret, żonie Setiego II, Reeves uważa, że mógł należeć do Nefretete. Do dziś nie udało mu się jednak udowodnić tej tezy.

W 2003 r. egiptolog Joann Fletcher z angielskiego uniwersytetu w Yorku ogłosiła, że odkryła mumię Nefretete w grobie nr KV-35 w Dolinie Królów. Został on po raz pierwszy odkopany w 1898 r. przez francuskiego egiptologa Victora Loreta. Badacze zostawili wtedy na miejscu trzy mumie, a komorę, w której się znajdowały, zapieczętowali. Fletcher ustaliła, że mumie należały do tzw. starszej damy – kobiety zmarłej między 35. a 45. rokiem życia, kilkunastoletniego chłopca i tzw. młodszej damy, która w chwili śmierci miała między 18 a 30 lat. Właśnie tę ostatnią Fletcher uznała za  szczątki Nefretete.

Mumia została zbezczeszczona: oderwano jedno ramię, zmasakrowano twarz i  okolice brzucha. Głowa była ogolona, w grobowcu odnaleziono także perukę w rzadkim stylu (podobne peruki znane są z przedstawień Nefretete). Mumia miała płatki uszu przedziurawione w dwóch miejscach – tę rzadką cechę można dostrzec na portretach Nefretete i jej córek. Egiptolog Marianne Luban zbadała zdjęcia jednej z przedstawiających królową rzeźb i porównała je z pomiarami twarzy mumii młodszej damy opublikowanymi przez profesora anatomii G. Elliota Smitha w książce „The Royal Mummies" w 1912 r. Wymiary zgadzały się prawie co do milimetra.

Z tą wersją nie zgadza się Zahi Hawass, szef egipskiej służby starożytności. Styl fryzury to za mało, żeby prawidłowo zidentyfikować postać historyczną. Mumia młodszej damy mogła należeć do jednej z  królewskich żon lub córek XVIII dynastii, której władcy panowali w  Egipcie przez 200 lat. Badania tomografem komputerowym potwierdziły podobno, że mumia należała do matki faraona Tutanchamona, królowej Kii. W marcu 2009 r. na konferencji z okazji otwarcia wystawy Tutanchamona w  Atlancie Hawass potwierdził, że jest bliski odkrycia grobu królowej.

Hawass podważa też hipotezę Henriego Stierlina. Arie Hartog, kurator bremeńskiego Gerhard-Marcks-Haus, twierdzi, że Marcks nie mógł być autorem rzeźby, bo nigdy nie był w Egipcie. Nie można też ustalić, z  jakiego okresu pochodzi rzeźba. Za pomocą izotopów węgla można datować jedynie materiały organiczne. Przed kilku laty przeprowadzono izotopowe badania wosku pszczelego pochodzącego z oka rzeźby. Określiły one wiek biustu na 3300 lat. Badacze mają jednak wątpliwości co do  pochodzenia próbki, którą pobrano w latach 20. XX wieku i która mogła być zanieczyszczona.

Stierlin wskazuje na niezgodności stylistyczne między popiersiem Nefretete a innymi rzeźbami starożytnego Egiptu. Ramiona królowej zostały wycięte w pionie, w stylu typowym dla XIX wieku, a nie poziomo, jak to robili rzeźbiarze w starożytnym Egipcie. Rzeźba wykazuje silne wpływy nurtów secesji i art déco. Stierlin uważa także, że rzeźba nigdy nie miała lewego oka: w Egipcie taki brak byłby uwłaczający dla  królowej. Hawass jest zdania, że lewe oko zostało wyrzeźbione podobnie jak prawe, w kawałku kryształu górskiego, lecz uległo zniszczeniu.

Obrońcy autentyczności rzeźby uważają, że biust został wykonany z  mieszaniny wapienia, gipsu i bezwodnika, z której powstały także inne rzeźby okresu amarneńskiego. Jej skład był nieznany w latach 20. XX wieku, Borchardt nie mógł go więc skopiować. Prowadzone są badania porównawcze materiału użytego do  wykonania biustu Nefretete i innej rzeźby przedstawiającej jej małżonka Echnatona, która również znajduje się w berlińskich zbiorach. Stierlin podkreśla, że żaden z archeologów obecnych podczas odkopywania rzeźby nie opisał tego niezwykłego odkrycia. Pierwszy opis popiersia Nefretete pochodzi dopiero z 1923 r. Jego zdaniem, gdyby tak piękna rzeźba została odnaleziona w trakcie wykopalisk, nikt nie czekałby z  ujawnieniem tego 11 lat. Podobno Borchardt miał zabrać rzeźbę do domu w  Kairze i ukryć ją w skrzyni pełnej skorup ceramicznych naczyń wysyłanych do Niemiec do konserwacji. Stierlin uważa, że Borchardt wiedział, iż  wywozi z Egiptu nowożytną rzeźbę. Zanim zdecydował się wystawić biust Nefretete na widok publiczny, przez 10 lat trzymał go w gabinecie. Z tą hipotezą zgadza się historyk Edro?an Ercivan. W swojej najnowszej książce „Missing Link der Archäologie" nazywa berlińskie popiersie Nefretete fałszerstwem i przypuszcza, że modelką była żona Borchardta.

Władze berlińskich muzeów nie uznały argumentów Stierlina i traktują rzeźbę jak cenny autentyk. W październiku, kiedy drzwi Neues Museum zostaną znów otwarte po wieloletniej renowacji, popiersie będzie wystawione w specjalnie zaprojektowanej sali. Marta Landau

Okładka tygodnika WPROST: 24/2009
Więcej możesz przeczytać w 24/2009 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:

Czytaj także

 0