Pierwsza uczennica nauki

Pierwsza uczennica nauki

Pierwsza uczennica nauki Zawleczono ją do kościoła Cezareum, odarto z szat i zadźgano odłamkami dachówek. Chrześcijańscy fanatycy rozszarpali jej ciało na kawałki, a okrwawione członki spalili. Tak zginęła Hypatia z Aleksandrii,filozofka i matematyczka. Kobieta jest postacią historyczną, ale niewiele wiadomo o jej życiu. To, co pokazuje film Alejandro Amenábara „Agora”, który właśnie wchodzi na ekrany kin, to niemal wyłącznie fikcja.
Żyjąca w V wieku Hypatia nauczała matematyki i filozofii, a do jej uczniów należała intelektualna elita Aleksandrii. Była córką Teona, ostatniego dyrektora biblioteki aleksandryjskiej, a zarazem matematyka, znanego dzisiaj z opracowania „Elementów" Euklidesa i komentarza do  dzieła Ptolemeusza opisującego geocentryczny model systemu słonecznego. Ojciec był jej nauczycielem, ale córka szybko przewyższyła go sławą. Wiemy, że kobieta pisała komentarze do popularnych dzieł naukowych, takich jak „Arytmetyka” Diofantosa, a być może także do „Almagestu” Ptolemeusza (tylko to ostatnie dzieło zachowało się do naszych czasów). Miała też pomagać ojcu w opracowywaniu nowego wydania „Elementów” Euklidesa. Uważa się ją także za wynalazczynię astrolabium (przyrządu astronomicznego używanego w nawigacji do początku XVIII w. do  wyznaczania położenia ciał niebieskich) i hydrometru (manometru wodnego).

Według starożytnych źródeł Hypatia do końca życia pozostała dziewicą. Suda, leksykon z X w., z typową dla bizantyńskich ko- deksów wewnętrzną sprzecznością, twierdzi jednocześnie, że matematyczka była żoną aleksandryjskiego filozofa Izydora. Ale jedyny znany aleksandryjski filozof Izydor urodził się 35 lat po śmierci Hypatii.

Atmosfera w Aleksandrii na początku V wieku n.e. nie sprzyjała naukowcom, zwłaszcza tym, którzy nie wyznawali wiary chrześcijańskiej. Neoplatonizm, który postrzegał świat jako hierarchię bytów wyłaniających się z najdoskonalszego i niepoznawalnego rozumowo absolutu, stanowił konkurencję dla chrześcijaństwa. A Hypatia była inicjatorką drugiej szkoły neoplatońskiej w Aleksandrii. Filozofów zwalczano, a matematyków i astronomów, którzy na podstawie ptolemejskiego systemu solarnego potrafili przewidzieć położenie planet i zaćmienia Słońca oraz Księżyca, wrzucano do jednego worka z astrologami, szarlatanami i wróżbitami. Sobór w Laodycei w 364 r. zakazał wróżenia i zabronił kapłanom uprawiania matematyki. W 391 r. cesarz Teodozjusz I wydał edykt zakazujący kultów pogańskich. W tym samym roku patriarcha Aleksandrii Teofil nakazał zniszczenie wielu pogańskich świątyń, wśród nich słynnego Serapeum, które mieściło część zbiorów biblioteki aleksandryjskiej.

Maria Dzielska, autorka książki „Hypatia z Aleksandrii", przypuszcza, że  matematyczka dostała się w tryby politycznej machiny. W tym czasie doszło do walki politycznej między Cyrylem i Orestesem. Cyryl w 412 r. zastąpił zmarłego biskupa Teofila (był jego siostrzeńcem), a Orestes został wkrótce prefektem Aleksandrii. Ten ostatni zdecydowanie odrzucał próby Cyryla rozprawienia się z przedstawicielami wszystkich wyznań niepodążających za oficjalną doktryną chrześcijaństwa. Patriarcha Aleksandrii rozpoczął rządy od zamknięcia gminy chrześcijańskiej założonej w połowie III w. przez antypapieża Nowacjana. Według niektórych historyków wygnał z miasta Żydów, chociaż inni badacze twierdzą, że doniesienia na ten temat już w starożytności były bardzo przesadzone i w rzeczywistości tylko część populacji żydowskiej opuściła miasto. Orestes, uważając, że Aleksandria powinna pozostać wierna tradycji tolerancji, złożył skargę u cesarza Teodozjusza. Konstantynopol był jednak daleko, a za Cyrylem wstawiła się mająca wielkie wpływy siostra cesarza, regentka Pulcheria.

Cyryl próbował przeciągnąć Orestesa na swoją stronę, oferując mu święcenia kapłańskie i godności kościelne. Kiedy Orestes odmówił, Cyryl poczuł się zagrożony i zaczął gromadzić wokół siebie chrześcijańską elitę miasta. W 414 r. lub 415 r. motłoch zaatakował i dotkliwie poranił Orestesa. Prefekt nakazał poddać przywódcę tłumu torturom. Kiedy ten zmarł, Cyryl próbował ogłosić go męczennikiem, ale nie uzyskał poparcia cesarza, który nie mógł tolerować ataków na  swoich przedstawicieli. Spór miedzy władzami kościelnymi a świeckimi Aleksandrii zaognił się jeszcze bardziej.

Orestes cieszył się politycznym i moralnym poparciem Hypatii, a prywatnie uchodził za jej przyjaciela. Brutalne morderstwo matematyczki, za którym niemal na pewno stał Cyryl, było prawdopodobnie elementem kampanii mającej na celu pozbawienie władzy Orestesa. To ludzie patriarchy podburzali mieszkańców Aleksandrii przeciw Hypatii. Poza tym najwybitniejsza filozofka Aleksandrii była poganką, a przy tym piękną kobietą, często pokazującą się publicznie i mającą wpływy. Jej wizerunek kłócił się z obrazem dobrej chrześcijanki, której miejsce było w domu. Kilkanaście lat wcześniej ofiarą ataku padła nawet pobożna chrześcijanka Poemenia, która udała się z pielgrzymką, aby złożyć hołd słynnym mnichom żyjącym na  pustyni. Niedaleko Aleksandrii została zaatakowana przez motłoch, oburzony publiczną prezentacją pobożności przez kobietę.

Hypatia, piękna uczona, która wykładała publicznie i przyjaźniła się z politykami, z  pewnością kłuła w oczy zwolenników nowej religii. W mieście mówiono, że  to jej wpływy sprawiły, iż Orestes nie przyjął godności kościelnych. Plotkowano także,że władze Aleksandrii składały się z omotanych przez nią mężczyzn. Biskup Jan z Nikiu oskarżył ją o czary – za pomocą instrumentów muzycznych miała rzucać uroki.

Cyryl nie tylko nie poniósł kary na zamordowanie matematyczki, ale nawet został jednym z chrześcijańskich świętych. Po śmierci Hypatii wielu uczonych opuściło Aleksandrię i antyczny ośrodek naukowy podupadł. Margaret Wertheim w książce „Pythagoras’ Trousers" (Spodnie Pitagorasa) pisze: „Wielka era greckiej matematyki, która rozpoczęła się narodzinami mężczyzny, umarła wraz ze śmiercią kobiety”. W V w. Aleksandria się wyludniła, a biblioteka popadła w  ruinę. Życie koncentrowało się w okolicach starożytnych świątyń zamienionych na chrześcijańskie kościoły: Serapeum i Cezareum. Miasto powróciło do naukowych tradycji dopiero ponad wiek po zamordowaniu Hypatii. Dowodzi tego kompleks uniwersytecki odkopany przez polskich archeologów na Kom el-Dikka. Miasto skorzystało głównie na tym, że w 529 r. cesarz Justynian pod pretekstem tępienia kultów pogańskich zamknął akademię platońską w Atenach – studenci tej uczelni przenieśli się do  Aleksandrii.

Okładka tygodnika WPROST: 12/2010
Więcej możesz przeczytać w 12/2010 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:

Czytaj także

 1
  • bez-nazwy IP
    Tytul nie jest chyba prawidlowy ???
    uczennica nauki ????
    Chyba meczennica nauki...

    Czytaj także