Niech się święci 3 maja! 226 lat temu uchwalono pierwszą konstytucję w Europie

Niech się święci 3 maja! 226 lat temu uchwalono pierwszą konstytucję w Europie

Jan Matejko, Konstytucja 3 Maja 1791 roku, 1891
Jan Matejko, Konstytucja 3 Maja 1791 roku, 1891 / Źródło: Domena publiczna
3 maja 1791 roku Sejm Czteroletni po burzliwej debacie przyjął przez aklamację ustawę rządową, która przeszła do historii jako Konstytucja 3 Maja. Była ona drugą na świecie i pierwszą w Europie ustawą regulującą organizację władz państwowych, prawa i obowiązki obywateli.

Według prof. Henryka Samsonowicza, Konstytucja 3 Maja stanowi ważny element pamięci zbiorowej, bez której żadna wspólnota istnieć nie może. Jego zdaniem, Polska odzyskiwała niepodległość trzykrotnie: właśnie 3 maja 1791 roku, oraz 11 listopada 1918 roku i 4 czerwca 1989 roku.

Konstytucja 3 Maja, będąca skutkiem dążeń do naprawy stosunków wewnętrznych w Polsce po I rozbiorze (1772), pozostawiała w Polsce ustrój stanowy, wprowadzając jednak pewne zmiany. Zmniejszono wpływy polityczne magnaterii na zarząd kraju poprzez wykluczenie z sejmików szlachty nie posiadającej ziemi, będącej warstwą najbardziej podatną na wpływy i przekupstwo. W prawie wyborczym feudalny cenzus urodzenia szlacheckiego zastąpiono cenzusem posiadania. Mieszczanom zatwierdzono prawo nabywania dóbr ziemskich i uzyskiwania szlachectwa.

Utrzymując poddaństwo chłopów konstytucja pozbawiała jednak szlachtę prawa najwyższej zwierzchności wobec poddanych, przyjmując ich "pod opiekę prawa i rządu krajowego". Indywidualne umowy chłopów z dziedzicami o zamianę pańszczyzny na czynsz nie mogły już być samodzielnie unieważniane przez szlachtę.

Postanowienia konstytucji centralizowały państwo, znosząc odrębność między Koroną i Litwą, wprowadzając jednolity rząd, skarb i wojsko. Za religię panującą uznano katolicyzm, przy tolerancji dla innych uznawanych przez państwo wyznań. Konstytucja wprowadziła trójpodział władzy: władzę ustawodawczą miał sprawować dwuizbowy parlament, składający się z sejmu - 204 posłów spośród szlachty-posesjonatów i 24 plenipotentów miast - oraz senatu (złożonego z biskupów, wojewodów, kasztelanów i ministrów pod prezydencją króla), którego rolę znacznie zmniejszono.

Zniesiono instrukcje poselskie, konfederacje i liberum veto, decyzje miały zapadać zwykłą większością głosów. Kadencja Sejmu trwała dwa lata, posiedzenia zwoływane były w razie potrzeby, co 25 lat miano zwoływać Sejm w celu "poprawy konstytucji".

Władzę wykonawczą przyznano królowi wraz z Radą, tzw. Strażą Praw, złożoną z prymasa i pięciu ministrów: policji, pieczęci (spraw wewnętrznych), interesów zagranicznych, wojny i skarbu, mianowanych przez króla. Ministrowie odpowiadali przed Sejmem za podpisane przez siebie akty. Król był przewodniczącym Straży, miał prawo nominacji biskupów, senatorów, ministrów, urzędników i oficerów, w razie wojny sprawował naczelne dowództwo nad wojskiem.Zniesiono wolną elekcję; po śmierci Stanisława Augusta Poniatowskiego tron miał być dziedziczny, tylko w razie wymarcia rodziny królewskiej szlachta miała wybierać nową dynastię.

Konstytucja zapowiadała reorganizację sądownictwa, przewidując stworzenie stale urzędujących sądów ziemskich i miejskich oraz sprawujących nad nimi nadzór w drugiej instancji Trybunału Koronnego i sądów asesorskich.

Próba wprowadzenia konstytucji w życie została przekreślona już w połowie 1792 roku. Przyczyniła się do tego Konfederacja Targowicka (zawiązana przez przywódców obozu magnackiego w celu przywrócenia poprzedniego ustroju Rzeczypospolitej i pod hasłami obrony zagrożonej wolności przeciwko reformom Konstytucji 3 Maja) i wkroczenie wojsk rosyjskich w granice Polski.

W opinii prof. Zofii Zielińskiej z Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego, Konstytucja 3 Maja stanowiła zasadniczy zwrot w porównaniu z ustrojem wcześniejszym, zdecydowanie republikańskim. Silna jak na polskie tradycje centralna władza wykonawcza, silna w niej pozycja króla, wreszcie istotne prerogatywy, jakie zachowywał władca w sejmie, przesądzają o tym, że ustrój stworzony przez Ustawę Rządową możemy uznać za monarchizm, którego granice wyznaczała konstytucja, a więc za monarchizm konstytucyjny.

Konstytucja 3 Maja była drugą na świecie (po Stanach Zjednoczonych) i pierwszą w Europie ustawą regulującą organizację władz państwowych, prawa i obowiązki obywateli.

Czytaj także

 16
  • hui-dong-king IP
    przypominam wszystkim kodowcom ,powcom komuchom i in. ze ob obowiazuje cisza swiateczna chamy.
    Niech zyje Polska wolna!
    • nieglupi Jasko IP
      Witaj majowa jutrzenko
      Wiwat Maj, Trzeci Maj,
      dla Polaków błogi raj!
      Niech zyje Polska niepodlegla!
      Niech zyje wolna i demokratyczna Polska!
      Niech zyje rzad PISu, gwarancja naszej wolnosci i bezpieczenstwa!!
      • Takdźwiedź IP
        Treść została usunięta
        • kaktus IP
          Powinno się powtórzyć i rozliczyć KK jak wówczas.
          • Memory IP
            W dniu dzisiejszego święta warto przypomnieć co to była Targowica. Polscy biskupi: Józef Kossakowski, Ignacy Massalski, Wojciech Skarszewski byli głównymi działaczami Targowicy. Kościół katolicki nie ma moralnego prawa oskarżać i kogokolwiek nazywać targowicą tym bardziej, że wyżej wymienieni biskupi pobierali od carycy Katarzyny duże kwoty pieniężne na walkę z Konstytucją 3 Maja, co potwierdziły dokumenty znalezione w ambasadzie rosyjskiej zdobytej przez powstańców podczas Insurekcji Kościuszkowskiej. Z wdzięczności za wyżej wymienione dokonania Warszawiacy powiesili kilku biskupów, a prymas uniknął powieszenia bo zdążył wcześniej popełnić samobójstwo. Nota bene również Watykan mocno popierał rozbiory Polski.

            Czytaj także