Czarnobyl – historia. Jak doszło do największej katastrofy elektrowni atomowej?

Czarnobyl – historia. Jak doszło do największej katastrofy elektrowni atomowej?

Pomnik ku czci likwidatorów czarnobylskiej elektrowni
Pomnik ku czci likwidatorów czarnobylskiej elektrowni / Źródło: Pixabay / 1681551
Wciąż trudno jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie, kto jest winny katastrofie w Czarnobylu z 26 kwietnia 1986 roku. Najczęściej winą obarczane są wady konstrukcyjne reaktora lub błędy obsługi elektrowni atomowej. Jak doszło do wydarzenia, które zmieniło oblicze energetyki jądrowej i stało się tematem najnowszego serialu HBO?

Elektrownia w Czarnobylu – historia

Budowa elektrowni jądrowej w Czarnobylu zaczęła się w latach 70’ XX wieku. Pierwszy reaktor uruchomiono w 1977 roku. W kolejnych latach do użytku oddano kolejne reaktory, w tym w 1983 roku czwarty, w którym później doszło do katastrofy. W sumie reaktorów miało być 6, ale po wypadku zaprzestano dalszej rozbudowy elektrowni.

Reaktory typu RBMK-1000 były wykorzystywane w radzieckich elektrowniach od lat 60’ XX wieku. Nigdy nie spełniały one norm bezpieczeństwa obowiązujących w państwach zachodnich. Chłodzenie lekką wodą i moderacja grafitem umożliwiła stosowanie jako paliwa uranu, którego nie trzeba było dodatkowo wzbogacać. Dzięki temu reaktory typu RBMK są bardzo ekonomiczne, ale również łatwo wywołać ich niestabilność.

Na niestabilność reaktora wpływa wzrost ilości pary wodnej w jego rdzeniu. Zwiększona obecność pary powoduje wzrost mocy reaktora, która z kolei powoduje dalszy wzrost ilości wytwarzanej pary. W ten sposób moc reaktora wymyka się spod kontroli. I właśnie ten mechanizm miał być bezpośrednią przyczyną czarnobylskiej katastrofy.

Ryzykowny eksperyment

Do katastrofy doszło w trakcie eksperymentu, który miał zwiększyć bezpieczeństwo elektrowni w sytuacji awaryjnej. Test miał wykazać, jak długo po ewentualnej awarii elektrownia będzie w stanie produkować energię na potrzeby swojej własnej pracy. Długość eksperymentu zaplanowano zaledwie na minutę.

Ze względu na planowany eksperyment wyłączono wiele z normalnie działających systemów bezpieczeństwa. Miał on pierwotnie zostać przeprowadzony w ciągu dnia, jednak ze względu na awarię innej elektrowni władze nakazały opóźnić wyłączenie reaktora, żeby zrekompensować produkcje energii elektrycznej. Pracownicy elektrowni, którzy przyszli do pracy na nocną zmianę nie byli w wystarczającym stopniu przygotowana na jego przeprowadzenie.

Zgoda na wyłączenie reaktora przyszła z Kijowa dopiero o 23:04. Pracownicy elektrowni prawdopodobnie za bardzo zredukowali moc reaktora, która spadła do 10 MW. To spowodowało nadmierne wydzielanie się ksenonu-135, który w dalszym stopniu zmniejszał moc, powodując tzw. „zatrucie ksenonowe”. W takiej sytuacji reaktor powinno się wyłączyć na 24 godziny. Jednak obsługa elektrowni nie zdała sobie sprawy z „zatrucia ksenonowego” i zaczęła zwiększać moc reaktora do poziomu pozwalającego na przeprowadzenie testu.

Czarnobyl - przebieg katastrofy

O godzinie 01:23:04 rozpoczął się niedopracowany eksperyment. Z powodu wielu błędów i wad samego konstrukcyjnych wymknął się spod kontroli. Reaktor utracił stabilność, a częściowo wyłączone wcześniej systemy awaryjne nie zadziałały. O 01:24 ciśnienie pary wodnej doprowadziło do pierwszej eksplozji, która wysadziła ważącą 1200 ton osłonę reaktora.

W wyniku kolejnych reakcji chemicznych doszło do drugiego wybuchu, po którym zapłonęło kilka ton wykorzystywanego w elektrowni grafitu. To właśnie w wyniku pożaru do atmosfery dostało się najwięcej radioaktywnego pyłu.

Wciąż nie da się jednoznacznie stwierdzić, czy większą winę za katastrofę ponosi błąd ludzki, czy wady konstrukcyjne samego reaktora. Radzieckie władze i sąd za katastrofę obwiniły obsługę elektrowni, w tym nadzorującego eksperyment Anatolija Diatłowa. Był on jedyną oskarżoną osobą, która dożyła do końca swojego procesu. Został skazany na 10 lat więzienia, jednak ze względu na zły stan zdrowia spowodowany chorobą popromienną, zwolniono go z więzienia przed końcem kary.

Przeprowadzone w XXI wieku badania wskazują, że reaktor RBMK-1000 posiadał ogromne wady konstrukcyjne. Ze współczesnych analiz i symulacji wynika, że to one w dużej mierze odpowiadają za katastrofę. Ta kwestia prawdopodobnie już nigdy nie zostanie ostatecznie wyjaśniona. Część badaczy uważa, że do katastrofy mogła przyczynić się też niestabilność sejsmiczna okolic elektrowni. Krążą też teorie, według których katastrofa w Czarnobylu była celowym działaniem Amerykanów, mającym na celu osłabienie Związku Radzieckiego

Akcja ratunkowa po wybuchu w czarnobylskiej elektrowni

Niedługo po wybuchu pożaru grafitu na miejsce katastrofy przybyła straż pożarna. Strażacy byli przekonani, że gaszą zwyczajny pożar dachu elektrowni. Nikt nie ostrzegł ich przed niebezpieczeństwem kontaktu z radioaktywnym dymem. W niedługim czasie strażacy dostali choroby popromiennej, która objawiła się poprzez poparzenia, krwawe wymioty i utratę przytomności. Wszyscy strażacy, którzy pierwsi przybyli na miejsce katastrofy, zmarli w męczarniach. Ocalał tylko ich dowódca, który później został poddany skomplikowanemu leczeniu. Pożar udało się na pewien czas stłumić, ale ponownie wybuchł z większą siłą.

27 kwietnia rano na miejsce katastrofy dotarł profesor Borys Liegasow. To on zarządził natychmiastową ewakuację 10 kilometrowej strefy śmierci, która objęła pobliskie miasto Prypeć. Mieszkali w nim głównie pracownicy elektrowni i ich rodziny. Na zlecenie Liegasowa, na płonący reaktor zaczęto zrzucać z wojskowych śmigłowców kilka tysięcy ton piasku, boru, dolomitu, gliny i ołowiu. Materiał topił się i tworzył zwartą bryłę otaczającą reaktor, dzięki czemu udało się opanować pożar.

Wypompowano także wodę ze zbiorników znajdujących się pod reaktorem, żeby nie dopuścić do wybuchu, który mógłby skazić kolejny obszar. Następnie, przy pomocy sprowadzonych z Donbasu górników, zabezpieczono reaktor od dołu „betonową poduszką”. Jak się później okazało, te działania były słuszne, bo po kilku dniach radioaktywne szczątki reaktora przepaliły pierwotną podstawę i runęły do zabezpieczonego „betonową poduszką” zbiornika. Gdy później badano miejsce katastrofy, odnaleziono nową silnie radioaktywną substancję krystaliczną, którą nazwano czarnobylitem.

Reakcja władz i konsekwencje katastrofy

Pierwszy komunikat dla mieszkańców żyjących w promieniu 10 km od miejsca katastrofy wydano z rozkazu Liegasowa dopiero w 36 godzin po wybuchu. W kolejnych dniach strefa ewakuacji została rozszerzona najpierw do 20, a następnie do 30 km wokół elektrowni. Przymusowa ewakuacja objęła łącznie ok. 350 tys. osób. Wojsko wywoziło mieszkańców siłą uniemożliwiając zabranie im jakichkolwiek rzeczy, które zostały następnie zniszczone.

Z powodu odniesionych ran i w wyniku napromieniowania zginęło 31 pracowników elektrowni i strażaków próbujących ugasić pożar. Do pracy na miejscu katastrofy było potrzebnych coraz więcej żołnierzy, których zaczęto mobilizować z najdalszych części kraju. Nazwano ich likwidatorami. 650 tys. osób, które brało udział w pracach porządkujących obszar katastrofy zostało narażonych na promieniowanie. Władze nie zapewniły likwidatorom odpowiedniej ochrony przeciwko promieniowaniu. Wielu z żołnierzy pracujących na miejscu katastrofy prędzej lub później odczuło skutki promieniowania na swoim zdrowiu.

Czytaj także

 3
  •  
    Gwoli scislosci sarkfag to jest ta struktura, ktora jeszcze sowieci zbudowali tuz po ugaszeniu pozaru, widoczna na pierwszym zdjeciu i byla obliczana na 30 lat, te trzydziesci lat minelo w 2016 roku i w listopadzie zostal nasunieta olbrzymia stalowa konstrukcja zwana arka widoczna na drugim zdjeciu. Arka posiada dwie powloki z proznia pomiedzy, dalsza czescia planu bylo uzycie sterowanych zdalnie robotow do rozboirki sarkofagu i wydobycia stopionego paliwa ale na razie nie ma funduszy. Elekrownia dziala do dzisiaj choc nie produkuje pradu ale zatrodnia okolo 2000 pracownikow z miasteczka Slawutycz wybudowanego po katastrofie miedzy innymi dla czesci mieszkancow wysiedlonego miasta Prypiac.Ze Slawutycza kilka razy dziennie jezdzi do stacji Semichody przy elektrowni pociag elektryczny (bezplatny).
    Jako jedna z przyczyn awarii podaje sie chec prztestowania urzadzenia do wymiany poszczegolnych pretow paliwowych bez wygaszania reaktora, wcelu produkcji plutonu. Wersje ta ma potwierdzac istnienie w Prypeci zakladow Jupiter, ktore mialy produkowac magnetofony, choc nigdy nie podjely tej produkcji a rodzaj chal przypomina wszystko tylko nie zaklad produkujacy elektronike. Trefa 10 kilometrowa jest zamknieta i pilnowana przez milicje ale mieszkaja w niej nielegalnie ludzie, czesc mieszka nawet po kilka dni czy tygodni w miescie Prypiac (sporo Polakow jest z tego znanych), strefa 30 kilometrowa jest juz czesciowo zamieszkala w tym miasto Czarnobyl (okolo 3000 mieszkancow). Zainteresowanych wyjazdem odsylam do webbside Strefa zero do Pawla, musze pogratulowac autorowi Maciejowi Zarebie, Panie Macku jak jeden z niewielu piszacych o Czrnobylu wie Pan o czym Pan pisze, gratuluje i jezeli jeszcze Pan nie byl odsylam do Pawla a w razie potrzeby zasiegniecia bardziej szczegolowych informacji do dr Marka Rabinskiego z instytutu w  Swierku. Mape calego terenu wykonal Sebastian czyli Seba z Warszawy. Ja jestem nuworyszem i dopierow trzy razy bylem w strefie, moj brat Andrzej 15 a szesnasty raz jedzie w czerwcu.
    Pozdrawiam Mike Urbanski
    • Poszukuje pana na namiętne spotkania. Mam 22 lat, fotki i kontakt na stronie: czatkobiet. pl i szukaj mnie po nicku: sansa
      • Ale głupoty, jakby uczeń na lekcje pisał referat. Spisek Amerykanów, jaja : D

        https://www.newsweek.pl/polska/katastrofa-w-czarnobylu-dlaczego-wybuchl-reaktor-w-czarnobylu/s0g59d5

        Tutaj jest świetnie opisane dlaczego doszło do katastrofy.

        Czytaj także