Władca, który stworzył potęgę nowożytnej Szwecji. Był dziadkiem polskiego króla

Władca, który stworzył potęgę nowożytnej Szwecji. Był dziadkiem polskiego króla

Gustaw I Waza
Gustaw I Waza / Źródło: Wikimedia Commons / domena publiczna
12 stycznia 1528 roku na króla Szwecji koronowano Gustawa I Wazę. Władca zerwał ostatecznie unię kalmarską, wyzwalając Szwecję spod duńskiej przewagi. Wzmocnił władzę królewską ustanawiając dziedziczność tronu i wprowadził w kraju luteranizm. Zbudował podwaliny potęgi królestwa, które w XVII stuleciu odegrać miało rolę pierwszorzędnego gracza na arenie międzynarodowej.

Dania, Szwecja i Norwegia połączone zostały unią personalną, którą zawarto w Kalmarze 20 lipca 1397 r. Trzy skandynawskie korony ozdobiły skronie Eryka Pomorskiego, jednak ambitny plan unii i jego niełatwa realizacja były życiowym dziełem… jego krewnej, Małgorzaty. Jedyna córka i dziedziczka wielkiego duńskiego króla, Waldemara IV Atterdaga (Odnowiciela), żona Haakona VI Magnussona, władcy Norwegii w latach 1343–1380 i Szwecji w latach 1362–1364, po śmierci ojca w 1376 r. objęła regencję w Danii, w imieniu sześcioletniego syna, Olafa. Cztery lata później zmarł jej mąż, pozostawiając norweski tron pod opieką Małgorzaty. Jej syn Olaf, spadkobierca obu koron, zmarł w 1387 r., a Małgorzata została władczynią Danii i Norwegii. W Szwecji od 1364 r. rządy sprawował Albrecht Meklemburski, miał on jednak wielu wrogów w swoim państwie. Wszystkim trzem królestwom skandynawskim zagrażała w tym czasie supremacja Hanzy na obszarze basenu Morza Bałtyckiego. Ojciec Małgorzaty, król Waldemar IV, prowadził wojnę z przemożnym związkiem kupieckim i utracił na jego rzecz panowanie nad cieśniną Sund i ważne łowiska śledzi. Żadne z państw skandynawskich nie było w stanie w pojedynkę przeciwstawić się przewadze gospodarczej Hanzy, ale siły trzech połączonych królestw mogłyby do tego wystarczyć. Małgorzata, władczyni Danii i Norwegii, podjęła przedstawiany już dawniej plan utworzenia unii państw skandynawskich. W 1389 r. wojska duńskie zaatakowały Szwecję, podzieloną sporami dynastycznymi.

Małgorzata uczyniła spadkobiercą syna swojej siostrzenicy, Eryka, który został ukoronowany na władcę w każdym z trzech królestw. Szybko okazało się jednak, że skandynawskie państwa w ramach związku nie mają równych praw. Przewaga Danii była niezaprzeczalna i bardzo dotkliwa dla elit Szwecji i Norwegii. Bardzo szybko przeciwko nowemu królowi wybuchły rewolty. Jego następca, Krzysztof Bawarski, zdawał się bardziej dbać o równowagę trzech państw, ale po jego śmierci ponownie doszło do zerwania. W Danii królem został Chrystian I z dynastii Oldenburgów, który podporządkował sobie Norwegię, jednak w Szwecji władcą wybrano Karola Knutssona. Wskutek intryg możnych rodów, sprzymierzających się niekiedy z duńskim królem i ciągłych prób przywrócenia duńskiej zwierzchności nad Szwecją, Karol dwukrotnie tracił tron. Po jego śmierci w 1470 r. regentem ogłosił się jego siostrzeniec, Sten Sture, który 10 października 1471 r. pod Brunkeberg odniósł zwycięstwo nad wojskami Chrystiana I. Jednak społeczeństwo szwedzkie wciąż było podzielone, unia z Danią miała swoich zwolenników, zwłaszcza wśród szlachty wywodzącej się z południowych części królestwa. Sten Sture zdobył głównie poparcie chłopów i górników z regionów Dalarna i Uppland, jednak Rada Królewska była przeciwna jego polityce, dążąc do zbliżenia z Danią. W 1497 r. Sten Sture musiał ustąpić, a na króla Szwecji koronowano syna Chrystiana I, Jana. Jednak już po czterech latach wybuchło przeciwko niemu powstanie, dając początek długim zmaganiom, kontynuowanym przez syna Jana, Chrystiana II. W 1512 r. zmarł następca Stena Sture, regent Svante Nilsson. Rada powołała nowego regenta, ale część elity opowiedziała się za innym kandydatem, synem i imiennikiem Stena Sture. Ostatecznie ten ostatni objął urząd, wciąż jednak toczyły się walki skłóconych stronnictw, podczas gdy król duński Chrystian II najeżdżał kraj. W 1520 r. przypuścił on bardzo silny atak, Sten Sture zginął.

Mimo oporu stawianego przez część Szwedów pod przywództwem żony zmarłego regenta, Krystyny Gyllenstierny część Rady popierała Chrystiana. Jesienią skapitulował Sztokholm, Szwecja była w rękach duńskiego władcy. Mimo zagwarantowanej przeciwnikom amnestii, król 7 listopada 1520 r. rozkazał stracić około stu osób, odgrywających najważniejsze role w walce z duńskim panowaniem. Wydarzenie to określa się w historiografii jako „krwawą łaźnię sztokholmską”. Ciała straconych spalono na stosie, majątki rodzin zostały skonfiskowane. Wśród ofiar znalazł się szlachcic Eryk Johansson Waza oraz jego zięć i przyrodnia siostra żony, Krystyna Gyllenstierna (żona regenta Stena Sture Młodszego). Żona Eryka i dwie jego córki zostały uprowadzone przez króla Chrystiana do Danii, gdzie zmarły rok później. W tym tragicznym momencie na scenę wkroczył syn Eryka, młody Gustaw Waza, który szczęśliwie uniknął śmierci, ale stracił wszystko. Udało mu się jednak wkrótce pomścić rodzinę.

Gustaw urodził się najprawdopodobniej w 1496 r., w Rydboholm, położonym w krainie Uppland, we wschodniej części Szwecji. Jego rodzice wywodzili się ze starych rodów szlacheckich. Ojciec pieczętował się herbem przedstawiającym snopek siana, po szwedzku vase, od której to nazwy wywodzi się używane w późniejszych czasach określenie rodu Wazów. Brali oni aktywny udział w rozgrywkach politycznych burzliwego okresu unii kalmarskiej. Gustaw przebywał na dworze regenta Stena Sture Młodszego, ale jesienią 1518 r. dostał się do niewoli duńskiej. Uciekł stamtąd do Lubeki i powrócił do Szwecji, aby dowiedzieć się o klęsce Stena, śmierci krewnych i konfiskacie majątku. Życie samego Gustawa również było w niebezpieczeństwie. W tej tragicznej sytuacji postanowił udać się do prowincji Dalarna, gdzie poprzednie bunty przeciwko władzy duńskiej zawsze znajdowały poparcie. Obalenie nowego króla wydawało się młodemu szlachcicowi jedynym sposobem pomszczenia rodziny i zyskania silnej pozycji w państwie. Podróż Gustawa do Dalarna została opisana w kronice Pedera Svarta, pisanej pod dyktando Gustawa i przedstawiającej jego panowanie tak, jak chciał aby je zapamiętano. To ona właśnie w dużej mierze stworzyła pozytywny obraz Gustawa i przekazała wiele związanych z nim legend, do tej pory obecnych w świadomości Szwedów. Przyszły król podróżować miał incognito, w chłopskim przebraniu. Początkowo nie znalazł zwolenników i musiał uciekać dalej. Svart opisuje niebezpieczną podróż, w czasie której uciekinier przedzierał się przez burze śnieżne. Jednak do Dalarna zaczęły docierać wieści o okrucieństwach króla Chrystiana. Mieszkańcy prowincji widząc swój błąd posłali po Gustawa i obiecali mu pomoc. W styczniu 1521 r. Gustaw został przywódcą prowincji Dalarna i rozpoczął powstanie, które bardzo szybko się rozprzestrzeniało. Chrystian, choć początkowo cieszył się sporym poparciem, ponieważ dzięki niemu zniknęła izolacja gospodarcza Szwecji, spowodowana panującym od wielu lat chaosem, utracił popularność. W obliczu braku pieniędzy po wojnach, duński król zaczął nakładać coraz większe podatki, a władzę w prowincjach sprawowali nielubiani duńscy i niemieccy wójtowie.

W lipcu 1521 r. Gustawa poparła Rada Królewska, a w sierpniu obwołano go regentem. Jednak do zdobycia największych twierdz, pozostających wciąż w rękach duńskich, niezbędne były większe siły, a przede wszystkim flota. Gustaw postanowił zawrzeć porozumienie z Lubeką. Mieszczanie chętnie przystali na to, ponieważ przewaga duńska w Skandynawii zagrażała ich interesom handlowym w basenie Morza Bałtyckiego. Lubeczanie porozumieli się w dodatku z księciem Fryderykiem Holsztyńskim, stryjem duńskiego Chrystiana i postanowili wysunąć go jako kandydata do duńskiej korony. Dzięki pomocy Lubeki udało się opanować najważniejsze twierdze, przede wszystkim Sztokholm. 6 czerwca 1523 r. Gustaw został wybrany na króla, nie koronował się jednak. Do dziś ten dzień jest świętem narodowym Szwecji. Jak się później okazało, zakończył on okres chaosu w państwie. Rozpoczął się niełatwy czas odbudowy i tworzenia podwalin przyszłej potęgi, jaką stała się Szwecja w następnym, XVII stuleciu.

Pierwszym problemem z jakim musiał borykać się Gustaw tuż po objęciu władzy były stosunki z dotychczasowym sojusznikiem – Lubeką. Sprzymierzeniec niezbędny do zwycięstwa w walce z Danią zaczął bowiem niebezpiecznie rosnąć w siłę. Lubeczanom udało się obalić duńskiego Chrystiana II i osadzić na tronie Fryderyka Holsztyńskiego, który odwdzięczając się za wyniesienie przyznał im bardzo rozległe przywileje handlowe na Bałtyku. Gustaw, aby uniknąć połączeniu sił duńskich i lubeckich przeciwko sobie musiał również zgodzić się na liczne przywileje dla kupców. W latach 30. udało mu się jednak zbliżyć do Danii, której również zagrażała supremacja gospodarcza niemieckich miast. Po śmierci Fryderyka I poparł jego syna, Chrystiana III przeciw wspieranemu przez Lubekę Chrystianowi II. W 1537 r. udało się Gustawowi podpisać z Lubeką układ przywracający obowiązek płacenia ceł przez niemieckich kupców i znoszący wcześniejsze ograniczenia handlu szwedzkiego.

Västerås 1527 – początki parlamentaryzmu i reformacji

Sytuacja wewnętrzna państwa po okresie chaosu również wymagała szybkiej interwencji i zaprowadzenia porządku. Królestwo wyczerpane długotrwałymi wojnami było w dodatku zadłużone na ogromne sumy u mieszczan lubeckich. Konieczność spłaty zobowiązań i odbudowy państwa skłaniała króla do poszukiwania dodatkowych źródeł finansowania. Kościół szwedzki posiadał w tym okresie ogromne majątki i wciąż cieszył się niezależnością. Chciał ją ograniczyć już Sten Sture Młodszy, poniósł jednak klęskę. Niektórzy duchowni szwedzcy, podobnie jak wielu przedstawicieli elity politycznej państwa, popierali czasem w okresie walk o władzę królów duńskich i utrzymanie unii kalmarskiej.

Czytaj także

 2
  •  
    to Szwedzi są biali??? ja myślałem że to murzyni
    • Szwedzi to jednak twardzi są, wybici a mimo to wspomagają. "Gustaw Waza, wspomagany przez dwóch wybitych szwedzkich zwolenników reformacji, Laurentiusa Andreae i Olausa Petri..." ;-)