Borelioza atakuje

Borelioza atakuje

Barbara Kurdej-Szatan
Barbara Kurdej-Szatan / Źródło: Artur Zawadzki / Reporter
Każdego roku tą chorobą zarażają się dziesiątki tysięcy Polaków. Wielu z nich musi poruszać się o kulach czy na wózkach, bo nie zostali skutecznie zdiagnozowani i nie byli właściwie leczeni.

To już epidemia – alarmuje Rafał Reinfuss, prezes Stowarzyszenia Chorych na Boreliozę. Jego zdaniem, to jeden z najbardziej zaniedbanych problemów zdrowia publicznego. – Dziesiątki tysięcy osób, które mogłyby być zdrowe i w pełni sprawne, cierpi dziś niepotrzebnie wskutek kiepskiego systemowego podejścia do diagnostyki i leczenia. Wielu młodych ludzi porusza się o kulach czy na wózkach, bo nie zostali skutecznie zdiagnozowani i nie byli właściwie leczeni – dodaje. Jego zdaniem, pacjenci z boreliozą są w gorszej sytuacji niż którakolwiek inna grupa chorych.

A jest ich naprawdę wielu – z roku na rok rośnie bowiem w Polsce liczba osób zapadających na tę chorobę. Właściwie każdy rok przynosi kolejny rekord – w 2017 r. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny zarejestrował 21,5 tys. nowych przypadków choroby. – Ale ofcjalne dane nie pokazują pełnego obrazu sytuacji – tłumaczy. Według szacunków Stowarzyszenia Chorych na Boreliozę, rzeczywistych przypadków niewyrytej, niezdiagnozowanej na czas lub po prostu niezarejestrowanej w sanepidzie boreliozy mamy nawet trzykrotnie więcej, niż pokazują dane epidemiologiczne.

Pierwsze przypadki boreliozy można znaleźć w opisach chorób sprzed 100 lat. Arvid Afzelius, szwedzki dermatolog, w 1909 r. jako pierwszy zauważył, że pojawienie się rumienia na skórze może być związane z ukąszeniem kleszcza, wtedy nikt jednak nie używał nazwy borelioza, bo dopiero w 1982 r. amerykański naukowiec Willi Burgdorfer wyizolował bakterie Borellia burgdorferi. Nazwa choroby Borelioza z Lyme pochodzi od miejscowości Lyme w USA, gdzie w 1977 r. opisano przypadki boreliozy występujące u młodzieży i charakteryzujące się zapaleniem stawów.

Znikający rumień

Eugeniusza Priwieziencewa kochały miliony telewidzów za rolę grabarza-organisty Pereszczaki w serialu „Złotopolscy”. Aktor zmarł w 2005 r. z powodu boreliozy – to był pierwszy moment, w którym w Polsce zaczęto mówić głośno o konsekwencjach związanych z atakiem kleszczy. Od tego czasu choroba budzi wśród Polaków coraz większy lęk. Niestety, niebezpodstawnie. Zakażone kleszcze czają się w miejskich parkach, na skwerach i w przydomowych ogródkach. Okazją do ukąszenia mogą być spacer, piknik na trawie, zabawa pod gołym niebem z psem. Klasycznym i najbardziej charakterystycznym objawem zakażenia krętkami Borrelia jest rumień wędrujący. Zwykle pojawia się w 7-14 dni od ukłucia (choć może pojawić się także po pięciu-sześciu tygodniach) i nazywany jest czasem bawolim okiem, bo swoim wyglądem przypomina okrąg o średnicy minimum 5 cm, który z dnia na dzień się rozszerza. Jego pojawieniu towarzyszą najczęściej objawy grypopodobne – czyli bóle mięśni, stawów, dreszcze, gorączka. Rumień, nawet nieleczony, zwykle znika po miesiącu, ale po kilku tygodniach lub miesiącach mogą pojawić się inne objawy – zwykle są to zapalenie stawów, zaburzenia neurologiczne lub kardiologiczne. Problem w tym, że rumień pojawia się u mniej niż połowy chorych.

Czasami pojawia się pseudochłoniak boreliozowy (limfocytoma) – czyli pojedynczy ciemnoczerwony guzek nie większy niż 5 cm. Pojawia się kilka tygodni lub nawet miesięcy od ukłucia i zlokalizowany jest na płatku ucha, mosznie lub brodawkach sutkowych. Ponieważ zwykle od zakażenia mija wiele tygodni, bywa mylony z pierwotnym chłoniakiem skóry – badania histopatologiczne wykluczają wątpliwości.

Nie zawsze po ukłuciu kleszcza pojawia się rumień wędrujący. Szacuje się, że występuje on w ok. 30 proc. przypadków u dorosłych i zaledwie w 10 proc. przypadków u dzieci.

Nieswoiste objawy

U Barbary Kurdej-Szatan zaczęło się od bólu ręki, potem pojawiły się miejscowe bóle mięśniowe i obrzęki. Prawdopo- dobnie aktorka cierpiała z powodu tzw. przewlekłego zanikowego zapalenia skóry. To charakterystyczny objaw skórny dla boreliozy – pojawia się zwykle po kilku latach od zakażenia. Na skórze rąk lub nóg pojawiają się nieregularne czerwonosine zmiany, początkowo nogi lub ręce mogą się wydawać lekko opuchnięte, wszystkiemu towarzyszą bóle stawów. Z czasem skóra w miejscu zapalenia staje się bardzo cienka i zaczyna przypominać bibułę.

Ale objawy skórne to niejedyne symptomy boreliozy – u bardzo wielu chorych one nie występują. Wiele tygodni lub miesięcy od kontaktu z kleszczem nagle zaczynają się źle czuć: zmęczenie, chudnięcie, bezsenność, wypadanie włosów. Może pojawić się drętwienie rąk czy nóg, skurcze, zaburzenia smaku czy zapalenie stawów. To objawy, które niewiele osób łączy z kleszczami, tak pojawiają się one dlatego, że krętki dostały się do krwi lub chłonki i infekcja rozprzestrzeniła się w ogranizmie.

Jeśli krętki Borrelia dostaną się do układu nerwowego, możemy mieć do czynienia z tzw. neuroboreliozą – choroba może objawiać się zapaleniem opon mózgowych, kłopotami z pamięcią, zaburzeniami słuchu, czucia i widzenia. Tak było w przypadku dziennikarza Wojciecha Jagielskiego, u którego borelioza spowodowała bardzo poważne problemy ze wzrokiem. W przypadku neuroboreliozy, obok klasycznych testów diagnostycznych, czasem konieczne jest badanie płynu rdzeniowo-mózgowego, by potwierdzić lub wykluczyć chorobę, bo objawy tego typu mogą oznaczać różne schorzenia.

Z danych Głównego Inspektora Sanitarnego wynika, że do 2012 r. w Polsce liczba zgłoszonych przypadków boreliozy nie przekraczała 10 tys. rocznie, w ubiegłym roku zgłoszono ich ponad 21 tys. Najwięcej w Małopolskiem, Śląskiem, Mazowieckiem, Lubelskiem, Podlaskiem, Pomorskiem i Warmińsko-Mazurskiem.

Trudna diagnoza

„Head above the water” („Głowa nad wodą”) to najnowszy singiel kanadyjskiej piosenkarki Avril Lavigne, który wydała po pięciu latach milczenia. To bardzo osobisty krążek, który jest pokłosiem doświadczeń artystki, która kilka lat temu zniknęła ze sceny, bo rozchorowała się na boreliozę. Choroba początkowo niezdiagnozowana niszczyła jej organizm. – Pewnej nocy myślałam, że umrę i zaakceptowałam to, moja mama położyła się ze mną w łóżku i mnie przytuliła. Czułam, że tonę. Modliła się: Boże pomóż utrzymać mi głowę nad wodą – powiedziała w jednym z wywiadów artystka tłumacząc tytuł singla. Diagno- zowanie choroby u Avril trwało niemal 8 miesięcy. Dlaczego tak długo? Nie ma testów potwierdzających lub wykluczających boreliozę. Badania serologiczne krwi wykrywają przeciwciała IgM i IgG przeciwko krętkom Borrelia, a to oznacza, że pokazują jedynie, czy kiedykolwiek, w przeszłości, nasz organizm walczył z zakażeniem krętkami, a nie, czy walczy z nimi obecnie. Podstawowe badanie diagnostyczne to badanie ELISA (ang. Enzyme-Linked Immunosorbent Assay). Test wykonywany jest z krwi lub z płynu rdzeniowo-mózgowego (w przypadku objawów neurologicznych). W przypadku testu ELISA, zwłaszcza w pierwszym stadium boreliozy, wynik może wyjść fałszywie ujemny. To. tzw. okienko serologiczne – bakterie są już w organizmie, ale nie wytworzyły się jeszcze przeciwciała, które je zwalczają. Dlatego badanie należy powtórzyć po 3-4 tygodniach. Wynik fałszywie ujemny może wyjść także u osób z zaburzeniami odporności, które mają problemy z produkcją przeciwciał. W przypadku, gdy wynik jest dodatni lub niejednoznaczny, należy wykonać następne badanie – tzw. test potwierdzenia Western blot.

Test Western blot, jest znacznie czulszy niż ELISA – daje pewność w około 70-80 proc. Wynik negatywny nie wyklucza boreliozy, dla- tego lekarze zwykle zalecają powtórzenie testu po kilku tygodniach.

Testy ELISA i Western blot są refundowane przez NFZ, ale skierowania na nie może wypisać lekarz rodzinny. Na badanie może skierować tylko specjalista, czas oczekiwania to ok. cztery miesiące. Oba badania można zrobić prywatnie – koszt ElISA to ok. 40-70 zł, Western blot – 150-300 zł.

Metody leczenia

Prezydent George W. Bush po powrocie z wakacji w 2007 r. zauważył na nodze dużą czerwoną plamę – okazało się, że był to rumień wędrujący typowy objawem boreliozy. Biały Dom wydał komunikat na temat choroby prezydenta, ale nie podał metody, jaką był leczony, zasłaniając się tajemnicą lekarską. To wywołało spekulacje w prasie, bo w przypadku boreliozy metodyka leczenia budzi wiele kontrowersji. Zgodnie z metodologią Amerykańskiego Stowarzyszenia Chorób Zakaźnych, która jest stosowana także w Polsce i większości krajów Unii Europejskiej, leczenie wdraża się dopiero przy pierwszych objawach boreliozy. Na początek chory dostaje 3-4 tygodniową doustną terapię antybiotykową (zwykle jest to doksycylina, amoksylina lub cefuroksym). W niektórych przypadkach (np. neuroboreliozy) antybiotyki podaje się dożylnie. Po miesięcznej kuracji leczenie uznaje się za zakończone, a wszelkie objawy, które nie ustąpiły, traktowane są jako zespół poboreliozowy. Tylko w szczególnych przypadkach zaleca się powtórzenie antybiotykoterapii.

Inna szkoła, związana z Międzynarodowym Towarzystwem ds. Boreliozy i Chorób z nią Powiązanych, uważa, że zespół poboreliozowy to tak naprawdę niezaleczona borelioza i zaleca kilkumiesięczną terapię antybiotykową, by nie było nawrotów choroby. Czasem terapia antybiotykowa metodą ILADS może trwać nawet kilka lat. Dodatkowo terapia wspierana jest przez odpowiednią dietę oraz zestaw witamin, probiotyków i mikroelementów.

ILADS nie jest uznawana za oficjalną metodę leczenia boreliozy w Polsce, nie jest polecana przez większość lekarzy, a co za tym idzie nie jest refundowana.

Mylne rozpoznanie

Dwa lata temu piosenkarka Kasia Kowalska powiedziała w programie Kuby Wojewódzkiego, że walczy z boreliozą, lecząc się u brazylijskich szamanów wywarem z ayahuasca. Dziś artystka wcale nie ma pewności, że to była borelioza. Tym bardziej, że objawy tej choroby są bardzo niespecyficzne, a strach przed chorobami odkleszczowymi zdecydowanie rośnie. Z raportu Centrum Badania Opini Społecznej, opublikowanego w ubiegłym roku wynika, że 53 proc. Polaków ocenia ryzyko zainfekowania poważną chorobą odkleszczową jako średnie, 35 proc. twierdzi, że jest wysoce prawdopodobne, a zaledwie 13 proc. uważa, że jest małe. Ten strach oznacza, że coraz więcej osób aktywnie interesuje się profilaktyką antykleszczową. Odpowiedzią na to zainteresowanie są np. badania kleszczy. Za ok. 150-300 zł można zbadać kleszcza, którego wyciągnęliśmy z ciała. Badanie PRC kleszcza ma na celu wykrycie DNA krętków Borreli. Nie jest to badanie zalecane i uznawane przez towarzystwa specjalistów chorób zakaźnych. Dlaczego? Bo wykrywa tylko materiał genetyczny, czyli DNA krętków Borelli, nie daje jednak odpowiedzi, czy są one aktywne, a więc czy zarażają. Po drugie nie ma też wystarczających testów potwierdzających przydatność tego badania w profilaktyce boreliozy. Podobnie jest z innymi metodami diagnostycznymi proponowanymi na rynku. Za ok. 500 zł można zrobić test LTT (ang. lymphocyte transformation test), czyli sprawdzić, czy organizm miał kiedykolwiek kontakt z krętkami Borrelia. Test nie odpowiada na pytanie, czy są one aktualnie aktywne w organizmie, tylko czy kiedykolwiek w nim były. Modną metodą diagnostyczną jest także badanie CD57 – badanie markerów pozwalających rozróżnić komórki układu odpornościowego tzw. NK (cena ok.150 zł). Nie jest on wykorzystywany w diagnostyce boreliozy, bo zmiany liczby komórek NK następują przy różnych chorobach, m.in. nowotworach, przewlekłych zakażeniach, tj. cytomegalia, HIV, HCV. Trudno więc go traktować jako miarodajny w przypadku wykrywania boreliozy.

Nie wszystkie kleszcze są zakażone krętkami Borrelia (szacuje się, że ma je kilka proc. tych owadów) i nie każde ukłucie przez zakażonego kleszcza kończy się zachorowa- niem na boreliozę. W większości przypadków nasz organizm sam zwalcza chorobę. W Polsce przeciwciała przeciwko krętkom Borrelia można wykryć u kilkunastu procent całkowicie zdrowych ludzi, którzy owszem mieli kontakt z boreliozą, ale nic im nie jest.
Artykuł został opublikowany w 42/2018 wydaniu tygodnika e-Wprost.

Archiwalne wydania Wprost dostępne są w specjalnej ofercie WPROST PREMIUM oraz we wszystkich e-kioskach i w aplikacjach mobilnych App StoreGoogle Play.

 3

Spis treści tygodnika Wprost nr 42/2018 (1857)

  • Co łączy zakon, Górnika Konin i McDonald’s 14 paź 2018, 20:00 Jeszcze w tym tygodniu władze Górnika Konin mogą liczyć na cud. Dobiega końca zbiórka pieniędzy na portalu Zrzutka.pl, która ma uratować istniejący od 1957 r. klub sportowy od bankructwa. Potrzeba 200 tys. zł, do ostatniego piątku... 3
  • Warto się badać 14 paź 2018, 20:00 W większości przypadków nowotwór rozwija się przez wiele lat. Dzięki badaniom profilaktycznym można go wcześnie wykryć, co daje szansę nawet na całkowite wyleczenie. 5
  • Niedyskrecje parlamentarne 14 paź 2018, 20:00 KRYSTYNA PAWŁOWICZ NIE ODPUSZCZA AKTYWNOŚCI NA TWITTERZE, choć niektórzy koledzy partyjni są o to na nią źli. Nie dość, że pani poseł pisze po kilka tweetów dziennie, to jeszcze ostatnio w ostrych słowach wypowiedziała się na temat... 6
  • Obraz tygodnia 14 paź 2018, 20:00 760 mld funtów na tyle jest wyceniany dożywotni kontrakt reklamowy Ronaldo z firmą Nike. Po oskarżeniu piłkarza o gwałt może być już tylko wspomnieniem Wygrany Jacek Borkowski Aktor serialowy marudził, że marzy, by związać się z... 10
  • Info radar 14 paź 2018, 20:00 POLITYKA Czarnecki może zostać ambasadorem Ryszard Czarnecki jest w Parlamencie Europejskim już trzecią kadencję. Wszystko wskazywało na to, że ponownie zostanie wpisany na listy. Jednak zdaniem naszego informatora z Brukseli jego szanse na... 12
  • Szpiegowski blamaż Rosji 14 paź 2018, 20:00 WSZECHMOC ROSYJSKICH SŁUŻB ZOSTAŁA PUBLICZNIE SKOMPROMITOWANA. A AGENCI, MAJĄCY PROWADZIĆ FINEZYJNE OPERACJE, ZDEMASKOWANI. O tym, że szpiedzy rosyjscy są najlepsi na świecie i najskuteczniejsi, każde dziecko powinno wiedzieć od czasów... 12
  • Kaczyński jak Miś Puchatek 14 paź 2018, 20:00 Rozmowa z Tomaszem Brodą, autorem rubryki „Brodaway” publikowanej na ostatniej stronie „Wprost” Za prowadzoną we „Wprost” rubrykę „Brodaway” dostał pan nominację do nagrody dziennikarskiej „MediaTORY”. Zaskoczyło to pana?... 13
  • Profesor Snap 14 paź 2018, 20:00 Orientacja seksualna nie powinna mieć znaczenia, bez względu na to, czy nagrodę odbiera nauczyciel czy górnik mówi Przemysław Staroń. 14
  • Bezpieczny Lublin? 14 paź 2018, 20:00 lewo DECYZJA PREZYDENTA ŻUKA W SPRAWIE ZAKAZANIA MARSZU RÓWNOŚCI W LUBLINIE BYŁA ZROZUMIAŁA I KOHERENTNA WOBEC INNYCH DZIAŁAŃ JEGO PARTII. PO niedawno zagłosowało za ustawą ustanawiającą Dzień Pamięci Kapłanów Niezłomnych, co... 16
  • Władza PiS kiedyś się skończy 14 paź 2018, 20:00 Donald Tusk wystąpił już w roli przyszłego kandydata na prezydenta. Jeśli wystartuje, będę go wspierał ze wszystkich sił – mówi Bronisław Komorowski, były prezydent. 19
  • Samorząd polityczny 14 paź 2018, 20:00 W tegorocznej samorządowej kampanii wyborczej partyjni liderzy po raz pierwszy przyznali otwarcie: samorząd to też polityka! 22
  • Wszystkie dzieci ojca Rydzyka 14 paź 2018, 20:00 Wspieranie narodowców, powrót ustaw światopoglądowych. Toruński redemptorysta rozpoczął licytację o wpływy przed eurowyborami. 24
  • Biografia zakazana. Macierewicz: wycofać tę książkę! 14 paź 2018, 20:00 Hanna Natora-Macierewicz domaga się wycofania z księgarń biografii swego męża. Równocześnie w prawicowej prasie ruszyła nagonka na książkę, w której obnażamy wiele mitów stworzonych wokół siebie przez byłego szefa MON. 28
  • Z dedykacją dla pewnych siebie 14 paź 2018, 20:00 Moja ciocia marzyła o kupnie mieszkania. Zbierała na nie całe życie. W sumie trzy razy. Zawsze, kiedy już była o krok od spełnienia marzenia, wkraczał na scenę Los. Za pierwszym razem, jeszcze przed wojną, pod postacią pożaru, który... 31
  • Borelioza atakuje 14 paź 2018, 20:00 Każdego roku tą chorobą zarażają się dziesiątki tysięcy Polaków. Wielu z nich musi poruszać się o kulach czy na wózkach, bo nie zostali skutecznie zdiagnozowani i nie byli właściwie leczeni. 33
  • Czy powinniśmy bać się boreliozy? Ekspert wyjaśnia 14 paź 2018, 20:00 Prof. dr hab. Brygida Knysz, kierownik Katedry i Kliniki Chorób Zakaźnych, Chorób Wątroby i Nabytych Niedoborów Odpornościowych Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu odpowiada na nurtujące pytania. 38
  • Wracam do życia 14 paź 2018, 20:00 O boreliozie, choć jest potwornie groźna, wciąż niewiele się mówi. Ja w tej chorobie przeżywałam momenty na granicy obłędu. Człowiek nieraz myśli, by otworzyć okno i skoczyć – mówi Magdalena Piekorz, reżyserka. 39
  • Borelioza – po pomoc do matki natury 14 paź 2018, 20:00 Kiedy konwencjonalne metody leczenia boreliozy nie przynoszą oczekiwanych efektów, chorzy szukają pomocy na własną rękę. Ukojenie przynoszą wówczas naturalne metody leczenia. Nawet łagodzenie objawów jest bezcenne. 44
  • Jeszcze do siebie nie strzelamy 14 paź 2018, 20:00 Odpowiedziałam sobie na pytanie, co jest dla mnie ważniejsze: bycie sygnalistką i mówienie o niebezpieczeństwach, które widzę bardzo wyraźnie, czy milczenie i ewentualnie przemycanie niepokoju w swojej twórczości – mówi Agnieszka Holland. 48
  • Wyciskanie Wiedźmina 14 paź 2018, 20:00 Mówił, że gry na podstawie jego książek narobiły mu mnóstwo smrodu. Dzisiaj żąda od ich twórców 60 mln zł. Jeżeli Andrzej Sapkowski tych pieniędzy nie dostanie, szykuje nam się jeden z najciekawszych procesów sądowych w historii. I pisarz może go wygrać. 54
  • Krwawe podatki 14 paź 2018, 20:00 Podatek od kopalin sprawia, że Polska, zamiast być potęgą w wydobyciu miedzi, spada do rangi producenta drugiej kategorii. 58
  • Hossa Bessa 14 paź 2018, 20:00 Awans z 500+ miejsce zajęła Polska w rankingu Oxfam szeregującym państwa pod 20. względem działań, jakie podejmują na rzecz niwelowania nierówności. Na pierwszym miejscu znalazła się Dania, za nią Niemcy i Finlandia. Twórcy rankingu... 61
  • Know How 14 paź 2018, 20:00 Dźwięk jest wszędzie Przypomina wazon albo termos czy kubek na kawę, jednak kryje się w nim ogromna moc, a jego obły kształt ma swoje muzyczne zalety. Przenośny głośnik Bose SoundLink Revolve można spokojnie postawić na stole i... 62
  • SPLIT PAYMENT – czy ryzyko zamrożenia środków jest realne? 14 paź 2018, 20:00 Od 1 lipca 2018 r. obowiązują przepisy dotyczące mechanizmu podzielonej płatności (split payment). Przedsiębiorcy obawiają się zamrożenia środków na dodatkowych rachunkach bankowych stworzonych na potrzeby VAT. Czy słusznie? 63
  • Auto kupuj z głową 14 paź 2018, 20:00 Koszt samochodów jest dla firmy jednym z największych wydatków. Jak go obniżyć? 64
  • Ściśle uzdolniona młodzież z Polski podbija świat 14 paź 2018, 20:00 Jest ich niemal 25 tys. Łączą ich pasja do nauk ścisłych oraz udział w programie naukowo-edukacyjnym ADAMED SmartUP. 65
  • Elektromobilność – zrobimy to dobrze! 14 paź 2018, 20:00 Są ciche, nie zanieczyszczają powietrza i wpisują się w trendy rozwoju transportu zbiorowego – autobusy z alternatywnymi źródłami napędu stają się codziennością. 66
  • Największe targi turystyczne w Polsce – World Travel Show 14 paź 2018, 20:00 Trzecia edycja Międzynarodowych Targów Turystycznych World Travel Show już 19-21 października w Ptak Warsaw Expo. W targach weźmie udział 800 wystawców. 67
  • Znikający i skorumpowani 14 paź 2018, 20:00 Tajemnicze zniknięcie szefa Interpolu to kolejna odsłona wielkiej kampanii antykorupcyjnej w Chinach. Objęła ona już 1,5 mln osób, nie tylko członków partii, ale też popularne gwiazdy filmowe. 69
  • Szpica Europy 14 paź 2018, 20:00 Rośnie lista kandydatów chętnych do kierowania Komisją Europejską. Kto z nich ma dziś największe szanse? 72
  • Sezon na infekcje 14 paź 2018, 20:00 W szczycie zachorowań nawet 300 tys. osób tygodniowo zgłasza się do lekarzy z powodu grypy i przeziębienia. Często nie wiemy, jak poradzić sobie z infekcją, stosujemy za dużo leków lub wybieramy te nieodpowiednie. 74
  • Złoto błoto 14 paź 2018, 20:00 Barwny jak kolekcje, które projektował dla Mody Polskiej, mistrz anegdoty, niesforny mimo upływu lat. W Łodzi właśnie otwarto wystawę, której Jerzy Antkowiak jest bohaterem, a w Paryżu kręcą o nim film. 78
  • Co siedziało w Głowackim 14 paź 2018, 20:00 Świat, z którego żartował, przerażał go i dręczył w snach. O tym nie mówił za często, ale postanowił napisać książkę. Nie skończył jej. 83
  • Odkręcona 14 paź 2018, 20:00 Za trudna dla komercyjnych rozgłośni, za łatwa dla ambitnych. Reni Jusis maluje nam obraz albumu „Ćma” i zdradza, co z nocnego motyla ma w sobie. 86
  • Wydarzenie 14 paź 2018, 20:00 Uczciwe pożegnanie „Jak pies z kotem”, reż. Janusz Kondratiuk, Akson Janusz Kondratiuk nie zakłada masek: bohaterowie noszą imiona Janusz i Andrzej, są reżyserami, jeden z nich ma żonę Igę – aktorkę. Za scenografię służą... 88
  • Film 14 paź 2018, 20:00 Trauma w kosmosie Po „Whiplash” i „La La Landzie” Damien Chazelle jest jednym z najgorętszych reżyserskich nazwisk Hollywood. Nic dziwnego, że budżety jego filmów wzrastają. Tym razem wyniosły go w kosmos. „Pierwszy człowiek”... 89
  • Muzyka 14 paź 2018, 20:00 Spokój i dowierzanie TO, Z JAKIM SPOKOJEM BRANŻA PODESZŁA DO TEGO, ŻE ANNA MARIA JOPEK NAGRY WA PŁYTĘ Z BRANFORDEM MARSALISEM, dużo mówi o miejscu, w którym jesteśmy. Wszystko jest możliwe, jeśli są odpowiednie argumenty, by... 90
  • Książka 14 paź 2018, 20:00 Różewicz z różnych stron Czytam Różewicza, odkąd nauczyłem się czytać” – wyznał Janusz Drzewucki, poeta, krytyk literacki. Z tego czytania wynikła książka znakomita, zaskakująca, bo nie dość, że jest świetną książką... 92
  • Kalejdoskop 14 paź 2018, 20:00 Kotka na rozpalonym ciele PHI, TATUAŻE MAJĄ TERAZ WSZYSCY! – wzruszycie ramionami. Tak, ale w PRL były znacznie rzadsze, przypisane tylko do kryminalistów czy marynarzy. Maurycy Gomulicki wykonał gigantyczną pracę dokumentacyjną, choć... 93
  • Kulturalna trzynastka 14 paź 2018, 20:00 Victor Borsuk SIEDMIOKROTNY MISTRZ POLSKI W KITESUFRINGU, PODRÓŻNIK 1. Kulturalnie potrafię… Przeprosić. 2. Którym bohaterem z literatury chciałbyś być i dlaczego? Kylarem Sternem – młody, inteligentny skrytobójca z powieści Brenta... 94
  • Instrukcja obsługi świata 14 paź 2018, 20:00 Muszę się przyznać, że pośród wielu ciekawych właściwości (elektryzowanie, zakłócanie radarów) posiadam i taką: niczym magnes opiłki żelaza przyciągam do siebie ludzi świeżo wypuszczonych z więzienia... Wygląda to najczęściej... 95
  • …lepsze zarządzanie czasem 14 paź 2018, 20:00 „Czas to jedyny kapitał, jakim dysponuje każdy człowiek, i coś, czego najbardziej nie powinien marnować” – stwierdził Edison. Szkoda, że oprócz żarówki nie wynalazł jakiegoś spowalniacza doby. Na szczęście zarządzania czasem (a raczej sobą w czasie) można się nauczyć. 96
  • Zrób sobie… Wałęsę 14 paź 2018, 20:00 Za panowania Prezesa Lech Wałęsa raczej nie ma szans na żaden pomnik. No, chyba że sami coś wykombinujemy domowym sposobem. 98