Klimat na las

Klimat na las

Las jesienią
Las jesienią / Źródło: Marek Matecki
Niezależnie od tego, czy i jak bardzo świat wokół przyspiesza, leśnik w pewnym sensie żyje dekadami. Taki minimalny, 10-letni horyzont planowania i prowadzenia różnych prac nakreśla mu obowiązujący model zarządzania lasami. W całym cyklu życia lasu wydaje się to tylko chwilą, lecz nawet w takim okresie mogą zajść niemałe zmiany. Przełom roku 2020 i 2021 to dobra okazja do podsumowania.

Jak wynika z Wielkoobszarowej Inwentaryzacji Stanu Lasów, czyli cyklicznego, największego i najszerszego pomiaru wszystkich lasów w Polsce, wciąż przybywa nam lasów. Porównanie wyników pierwszego cyklu tego badania, zakończonego w roku 2009, i ostatniego, zakończonego w roku 2019, wskazuje, że tylko w ciągu ostatniej dekady ich powierzchnia zwiększyła się o 188,5 tys. ha (do łącznie 9,26 mln ha), czyli wzrosła o obszar równy całym polskim Bieszczadom. Najszybciej przybywało lasów prywatnych (stanowią już 19,3 proc. wszystkich) dzięki zalesianiu nieużytków i dawnych gruntów rolnych przez ich właścicieli, ale powierzchnia Lasów Państwowych (zarządzają blisko 77 proc. polskich lasów) również wzrosła znacząco – o 50,2 tys. ha (do 7,15 mln ha). Ogółem oficjalna lesistość Polski wzrosła z 29 do 29,6 proc., ale dzięki wykorzystaniu nowoczesnych metod teledetekcji ujawniono, że ewidencja nie obejmuje nawet 800 tys. ha faktycznych lasów. Okazuje się więc, że rzeczywista lesistość naszego kraju może sięgać 32 proc.

Więcej lasu w lesie

Mimo tak krótkiego dla lasu okresu porównawczego zauważalna zmiana dokonała się w strukturze gatunkowej. Udział drzew liściastych w powierzchni wszystkich lasów wzrósł z 29,2 do 31,8 proc., w tym w LP z 27,8 do 29,9 proc. W dużej mierze wynika to z planowej przebudowy prowadzonej przez leśników, którzy w miejsce wycinanych starych monokultur sosnowych sadzą nowe drzewostany o bardziej zróżnicowanym składzie. Polskie lasy są też coraz starsze. Średni wiek drzewostanów wzrósł przez dekadę z 55 do 59 lat, w tym w Lasach Państwowych z 57 do 60 lat. Średnio już co siódme drzewo w lasach zarządzanych przez leśników ma 100 lub więcej lat.

Mamy coraz więcej gruntów leśnych, na nich coraz więcej drzew, a do tego użytkujemy lasy w sposób zrównoważony, pozyskując co roku znacznie mniej drewna, niż go w tym czasie przyrasta. Dlatego w zaledwie dekadę średnia zasobność polskich lasów na hektarze wzrosła z 254 do 286 m3 drewna (w LP z 262 do 290 m3). O kilkanaście procent zwiększyły się też całkowite zasoby drewna w polskich lasach i dziś należą one do największych w Unii Europejskiej.

Z myślą o przyrodzie

W ostatniej dekadzie skokowo wzrosła ilość martwego drewna w polskich lasach (z 52 do 77 mln m3), w tych w zarządzie LP ‒ nawet o ponad połowę (z 37 do 56,8 mln m3). To przede wszystkim efekt celowego pozostawiania przez leśników w lasach gospodarczych części drzew do naturalnego rozpadu. Wynika to ze świadomości, jak ważną rolę odgrywa martwe drewno jako siedlisko życia różnych cennych organizmów.

To niejedyny przejaw ekologizacji leśnictwa. W ostatnich dziesięciu latach średnio 61 proc. pozyskiwanego co roku w Lasach Państwowych drewna pochodziło z tzw. cięć przedrębnych, a więc w młodszych drzewostanach, w których w określonym miejscu wycina się tylko wybrane drzewa spośród wielu tam rosnących. Tymczasem powierzchnia cięć rębnych, w których usuwa się większość drzew z danej powierzchni, malała (wyjątek to lata 2017-2019, gdy jako zręby kwalifikowano powierzchnie zniszczone przez huragan stulecia).

W ostatniej dekadzie wyraźny był trend ograniczania lub rezygnacji z pozyskania drewna na szczególnie cennych przyrodniczo obszarach lasów gospodarczych. W Lasach Państwowych wzrosła liczba i powierzchnia rezerwatów, stref ochronnych wokół miejsc bytowania chronionych gatunków i innych form ochrony przyrody (np. rezerwaty zajmują 1,6 proc. powierzchni LP, strefy ochronne ‒ 2 proc., obszary Natura 2000 – aż 38 proc.). Ale leśnicy zmniejszali albo wyłączali użytkowanie także na innych terenach nieobjętych ustawowymi formami ochrony przyrody. Na początku 2020 r. w sumie ponad 1,25 mln ha lasów w ich zarządzie (17,6 proc.) było przynajmniej częściowo wyłączonych z pozyskania drewna, w tym co najmniej 530 tys. ha (7,5 proc.) ‒ całkowicie.

Wszystko to przekłada się na zwiększenie różnorodności biologicznej w lasach. Lasy były i są domem dla ogromnej większości występujących w Polsce grzybów, roślin i zwierząt. W ostatnich latach m.in. istotnie wzrosła liczebność wielu chronionych, rzadkich zwierząt – od bielików przez niedźwiedzie, rysie po wilki. Warto wskazać też inny symboliczny gatunek, który jest ściśle monitorowany i reintrodukowany przez człowieka. W dużej mierze dzięki realizacji kompleksowego programu ochrony finansowanego przez LP w ciągu dekady liczba żubrów wzrosła z 1224 aż do 2269, czyli o połowę. Aż 90 proc. z nich żyje w wolnych stadach.

Co czeka lasy?

Wszyscy dziś nawołują do sadzenia nowych i ochrony istniejących lasów, podkreślają ich rolę w kształtowaniu klimatu oraz pochłanianiu i wiązaniu węgla. Lasy jednak również same boleśnie odczuwają negatywne skutki zmian klimatu. Rosnące średnie temperatury, zimy bez śniegu i długie miesiące z minimalnymi opadami powodują osłabienie wielu gatunków drzew. Stają się one wtedy bardziej podatne na choroby, atak patogenów grzybowych, pasożytów (np. jemioły) i owadów, które w końcu prowadzą do ich obumarcia. Leśnicy usuwają posusz, czyli drzewa zasiedlone przez szkodniki (by ograniczyć ich rozprzestrzenianie się na te jeszcze zdrowe) oraz już zamarłe (by zapewnić bezpieczeństwo ludziom i szybciej przystąpić do nowych nasadzeń). Skalę problemu obrazuje fakt, że od 2010 r. do dziś w Lasach Państwowych roczne pozyskanie posuszu świerkowego wzrosło prawie dwuipółkrotnie, a posuszu sosnowego prawie trzykrotnie. Takie cięcia sanitarne umożliwiają leśnikom przyspieszenie procesu, który naturalnie potrwałby znacznie dłużej (zamieranie drzewostanów i powolne ich odnawianie się, przemiany sukcesyjne). Każdorazowo w miejsce usuwanych zamarłych drzew sadzone są nowe, przy czym w miejsce dawnych jednogatunkowych fragmentów lasu (np. świerkowych w górach na południu, sadzonych często jeszcze przez zaborców) sadzone są gatunki lepiej dopasowane do danego siedliska, bardziej zróżnicowane, a tym samym bardziej odporne.

Coraz bardziej gwałtowne i nieprzewidywalne stają się też zjawiska pogodowe. Tylko w jedną noc w sierpniu 2017 r. nawałnica spustoszyła lasy w Wielkopolsce, na Kujawach i Kaszubach, wywracając i łamiąc nawet kilkanaście milionów drzew. W ciągu następnych trzech lat leśnicy całkowicie uprzątnęli zniszczone tereny, odtworzyli niezbędne drogi, część infrastruktury turystycznej. Do dziś posadzili nowy las już na ok. 9 tys. z 28 tys. ha całkowicie zniszczonych przez tamten żywioł. Cała operacja odtwarzania lasów po kataklizmie będzie wymagała od leśników posadzenia ok. 220 mln sadzonek i potrwa do 2023 r. Koszty poniesione przez LP na likwidację skutków klęski i odnowienie lasów znacznie przekroczą miliard złotych.

Coraz cieplejsze i suchsze lata powodują, że dla polskich lasów, m.in. ze względu na dominację w nich gatunków iglastych, potencjalnie dużym zagrożeniem jest też ogień. Tylko w 2019 r. w Polsce wybuchło blisko 9200 pożarów lasów (najwięcej w UE po Hiszpanii i Portugalii), o prawie jedną czwartą więcej niż rok wcześniej i ponaddwukrotnie więcej niż w roku 2017. W przypadku LP nawet mimo coraz trudniejszych warunków to niebezpieczeństwo jest jednak pod kontrolą – nie grożą nam katastrofalne pożary lasów na miarę tych z Grecji, Szwecji, USA lub Australii. Mimo że LP gospodarują znakomitą większością polskich lasów, na gruntach w ich zarządzie wybucha tylko jedna trzecia wszystkich pożarów lasów. Zanim zdążą się rozprzestrzenić, są szybko wykrywane i gaszone dzięki sprawnemu i stale doskonalonemu systemowi przeciwpożarowemu, na który LP przeznaczają rocznie ok. 100 mln zł.

Leśnicy podejmują też inne działania, które w dłuższej perspektywie pozwolą przystosować lasy do nowych warunków i zagrożeń. W obliczu zmian klimatu kluczowe jest przede wszystkim zatrzymanie jak największej ilości wody w lesie. Od wielu lat LP pracują nad udrażnianiem cieków wodnych w lasach, przywracaniem ich naturalnego biegu, odtwarzaniem naturalnych i budowaniem sztucznych zbiorników, odtwarzaniem wyschłych bagien i torfowisk itp. Od końca lat 90. leśnicy wybudowali ponad 10,6 tys. obiektów małej retencji kosztem 914 mln zł, a następne 2,2 tys. ukończą w ciągu najbliższych dwóch lat.

Dlatego mimo wielu nowych wyzwań warto spojrzeć na nadchodzącą nową dekadę z optymizmem. Będzie to łatwiejsze, kiedy zobaczymy, jak wiele w polskich lasach udało się dokonać przez ostatnie dziesięciolecie.

Krzysztof Trębski

Artykuł został opublikowany w 48/2020 wydaniu tygodnika Wprost.

Archiwalne wydania Wprost dostępne są w specjalnej ofercie WPROST PREMIUM oraz we wszystkich e-kioskach i w aplikacjach mobilnych App StoreGoogle Play.

Źródło: Lasy Państwowe
-
 1

Spis treści tygodnika Wprost nr 48/2020 (1964)

  • Piątka od zwierząt, czyli zagrody mają głos 24 gru 2020, 16:07 W mijającym roku o zwierzętach i ich prawach mówiono wiele, ale same nie miały szans, żeby się wypowiedzieć. Zmieniamy to. 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 21 gru 2020, 7:30 Gwiazda Antoniego Macierewicza, wiceprezesa partii, blaknie w PiS. W partii można usłyszeć, że Jarosław Kaczyński jest rozczarowany pracami i konkluzjami powołanej przez Macierewicza podkomisji ds. ponownego zbadania katastrofy lotniczej – dowiaduje się „Wprost”. 21
  • Alfabet polityczny 24 gru 2020, 7:35 Aż do świąt Bożego Narodzenia mieliśmy politycznie gorący okres. Choć zdominowany był głównie pandemią, to obfitował w wiele kluczowych politycznych zdarzeń, poczynając od wyborów prezydenckich, kończąc na wyroku Trybunału Konstytucyjnego zaostrzającego przepisy aborcyjne i... 31
  • Tylko młodzi gwarantują rozwój 23 gru 2020, 7:00 Odczuwam tę drożyznę. I to bardzo. A ci, którzy mieli parę groszy odłożonych na starość, już dziś mówią, że tracą. I nie wiadomo, gdzie z tymi pieniędzmi uciekać? – mówi w rozmowie z „Wprost” Aleksander Kwaśniewski. Były prezydent zdradza też sylwestrowe plany, zniechęca do... 48
  • Opozycja nie ma wizji Polski po PiS 18 gru 2020, 7:09 Gdy PiS przegra – wdepniemy w nieprzygotowaną PO. To się rzuca w oczy i do tego nie można dopuścić. To partia bez klarownego planu, wizji Polski po PiS. Mam bardzo złe zdanie o dzisiejszych politykach. Działają w polityce dla zarobku, dla kariery, a nie dla idei i potrzeby... 65
  • W objęciach dyktatora 24 gru 2020, 7:55 Musieliśmy posłuchać bredni na temat koronawirusa, szczepionek, metod leczenia wypowiadanych przez bohaterów masowej wyobraźni, by bohaterami w końcu nazwać ludzi nauki. I lekarzy. Musieliśmy zostać rozdzieleni z seniorami, by zatęsknić za ich życiową mądrością i ciepłem.... 82
  • Wigilia bez granic 24 gru 2020, 13:16 Idea Wigilii bez Granic jest taka, żeby jednoczyć ludzi, a Boże Narodzenie jest piękną okazją, by zaprosić do siebie ludzi, którzy mieszkają, studiują, pracują w Polsce, ale pochodzą z zagranicy. Jest milion pytań do zadania i milion spraw do omawiania, to okazja dla obu... 91
  • Pandemia mocno nas dotknęła 31 gru 2020, 12:45 Rok 2020 wszystkim się dał mocno we znaki. Pandemia koronawirusa postawiła świat na głowie, nie oszczędziła także branży targowej. – Przed pandemią zorganizowaliśmy trzy wystawy, a potem jeszcze siedem, czyli parędziesiąt nie doszło do skutku. A potem przyszła kolejna fala... 101
  • Zabawy seksem 20 gru 2020, 10:54 Przez wiele lat wibratory kojarzyły się tylko z wielkim sprzętem z turbodoładowaniem, który służył do wyciskania orgazmów z opornych kobiet. A zaraz za tym szedł czarny PR, że z wibratorów korzystają kobiety, którym w życiu nie wyszło. Na zasadzie: „Nie ma faceta, niech ma ten... 103
  • Chemia dla zrównoważonej przyszłości 31 gru 2020, 12:05 Misją BASF jest tworzenie chemii dla zrównoważonego rozwoju poprzez dostarczanie innowacyjnych rozwiązań, co zapewnia ludziom lepszą jakość życia i jednocześnie minimalizuje wpływ na środowisko. 117
  • Świąteczna egzekucja 25 gru 2020, 9:12 W drugi dzień świąt Bożego Narodzenia 2002 roku do mieszkania na parterze kamienicy przy ulicy Dąbrowskiego zapukał niezapowiedziany gość. Nikt z domowników nie spodziewał się, że za moment będą ofiarami gangsterskiej egzekucji. Nieprawdopodobnym wydaje się, że wyszła z niej... 120
  • Podziemie gastronomiczne 23 gru 2020, 10:29 Restauratorzy cierpią od początku pandemii, ale właściciele restauracji – mimo rządowych zakazów – wypracowali mechanizmy, które pozwalają im przyjmować w lokalach gości. „Wprost” sprawdził, jak działa podziemie gastronomiczne. – Spotykam się w lokalach, niedawno byłem w... 139
  • O antywindykacji na wesoło 25 gru 2020, 13:15 Jako zagorzały przeciwnik agresywnych reklam, namawiających nas na jak najczęstsze zaciąganie pożyczek, zakpiłem sobie z kampanii banku. 146
  • Klimat na las 31 gru 2020, 12:26 Niezależnie od tego, czy i jak bardzo świat wokół przyspiesza, leśnik w pewnym sensie żyje dekadami. Taki minimalny, 10-letni horyzont planowania i prowadzenia różnych prac nakreśla mu obowiązujący model zarządzania lasami. W całym cyklu życia lasu wydaje się to tylko chwilą,... 146
  • Przyszłość rośnie w lesie 31 gru 2020, 12:30 Potrafimy zarządzać lasami tak, by zwiększać ich rolę w pochłanianiu CO2, dostosowywać je do wyzwań klimatycznych, odtwarzać po kataklizmach, chronić ich najcenniejsze fragmenty, ale zarazem udostępniać ogromną większość lasów obywatelom i rozsądnie korzystać z drewna dla... 160
  • Koniec ideologicznego wegetarianizmu 23 gru 2020, 11:07 Ci, którym zwierzęta po prostu nie smakują, pewnie nigdy nie zmienią zdania. Ale ci, którzy odmawiają sobie steków i kurczaków, bo nie chcą mordować mniejszych braci, chętnie pewnie sięgną po mięso z laboratoriów. 167
  • Chrzest bojowy zbiornika Racibórz Dolny 31 gru 2020, 12:00 Racibórz Dolny to obecnie największy obiekt hydrotechniczny w Polsce. Jego budowa została zakończona w pierwszej połowie 2020 roku. Już w październiku tego roku Polder Racibórz ‒ wraz z innymi zbiornikami przeciwpowodziowymi, których praca była odpowiednio sterowana przez... 167
  • Ludzie są groźniejsi niż zmutowany wirus 22 gru 2020, 19:31 Łatwiej zrzucić winę za wzrost zachorowań na wirusa niż na tych, którzy poluzowali obostrzenia. To jest ten sam wirus, taka farbowana blondynka – mówi prof. Włodzimierz Gut, wirusolog. Mutacja nie ma znaczenia ani dla przebiegu epidemii, ani dla skuteczności szczepionek. Mimo... 178
  • Polska marka w dobie COVID-19 31 gru 2020, 12:25 Niepewność rynków, związane z pandemią obostrzenia m.in. w ruchu międzynarodowym. Zły rok dla polskiego eksportu? Niekoniecznie. ‒ Producenci i handlowcy sprzedający produkty za granicę nie tylko utrzymali rynki zbytu, ale nawet zwiększyli sprzedaż ‒ mówi Bożena Wróblewska,... 178
  • Jak chronić zdrowie seniorów 18 gru 2020, 7:47 W okresie świąteczno-noworocznym najwięcej osób przechodzi zawał. To o tym okresie mówi się „holiday heart syndrome”, czyli „zespół świątecznego serca”. W tym roku dochodzi też obawa przed zachorowaniem na COVID-19. Jednak starszych osób nie można pozostawić samych w święta.... 190
  • Globalne ocieplenie jest faktem 12 gru 2020, 12:48 Szkodliwe jest cyniczne zaprzeczanie globalnemu ociepleniu i marginalizowanie ludzkiego wpływu na całe środowisko dla zdobywania głosów wyborców, więc moje przesłanie do polityków jest takie: jeśli nie pomagacie w edukacji, to chociaż nie przeszkadzajcie. Miejcie odwagę zająć... 199
  • Coraz głupiej naokoło 10 gru 2020, 12:07 Aktor rzadko dobrze gra. Pięć, sześć ról w życiu, reszta jest podobna. Nie miałem żadnych predyspozycji charakteru do tego zawodu. Długo się wstydziłem siebie, swojej fizyczności. Fala poniosła mnie w kierunku Krakowa i Starego Teatru. Dzięki temu parę rzeczy zostało... 218
  • Mona Lisa i koleżanki 22 gru 2020, 10:28 Mało kto sobie przecież zawraca głowę tym, kim była kobieta z obrazu Leonarda da Vinci „Mona Lisa”, jakby prawda o niej oderwała się od najsłynniejszego portretu świata. Ani tym, kim naprawdę była naga postać ze „Śniadania na trawie” Edouarda Maneta, zresztą pozowała mu ta... 236
  • Petardy 23 gru 2020, 13:13 Wszyscy wiemy, że petardy to zło, zło i jeszcze raz zło. Że w każdego Sylwestra giną przez nie tysiące ptaków, a pogotowia nie dają sobie rady z obsługą poparzonych. Amputacje, urwane ręce, pożary ze śmiertelnymi ofiarami. Urazy oczu. Z petardami jest tak, jak z głosowaniem na... 255