Długa lekcja udawania

Długa lekcja udawania

Młodzież udaje, że chodzi na religię. Katecheci udają, że religii uczą. Dyrektorzy udają, że dają młodym wolny wybór.
Ministerstwo Edukacji Narodowej udaje, że z nauczaniem religii i etyki wszystko jest w porządku, a episkopat, że młodzi garną się do katechezy. Tracą wszyscy, może z wyjątkiem Palikota, który na walce z lekcjami religii chce odbudować utraconą popularność. – Z mojej klasy na religię chodziły wszystkie 33 osoby. Nie mamy etyki do wyboru. Gdybyśmy mieli, część osób by na nią poszła – to Dominika, ubiegłoroczna absolwentka II LO w Mielcu.

– Od początku było powiedziane, że etyki nie ma i nie będzie. Żeby uczeń był zwolniony z katechezy, rodzice muszą napisać specjalne podanie. A przecież zgodnie z prawem powinni pisać, że chcą, by dziecko na nią chodziło – to Paweł z Tarnowskich Gór, który jako jeden z kilku licealistów na religię nie chodzi. – Chęć nauczania etyki zadeklarowało tylko czworo uczniów. Zrezygnowaliśmy z organizacji zajęć – to Agnieszka Henel, dyrektorka I LO w Częstochowie.

 Zajęcia na niby

We wszystkich przytoczonych szkołach prawie wszyscy uczniowie idą na religię. We wszystkich wystawiają jej dramatycznie złe oceny. – Lekcja odrabiania innych lekcji, śmiechu i ogólnego luzu. Ksiądz czyta jakieś katechizmy, nikt go nie słucha, a że nie ma wystarczającej stanowczości, żeby uciszyć klasę, to panuje hałas – to Dominika.

 Opowieści innych są zaskakująco podobne. „Religia jest przedmiotem rangi WF”. „Służy jako przerwa śniadaniowa”. Uczniowie i nauczyciele z równą niechęcią odbębniają swoje dwie godziny tygodniowo, wiedząc, że dla obu stron to czas stracony. Katecheci duchowni idą do szkoły decyzją swoich proboszczów. Nikt ich nie pyta, czy chcą i potrafią pracować z młodzieżą. Świeccy często czują się zaszczuci, bywają traktowani jako „gorsi księża” i konkurencja do pobierania nauczycielskiej pensji. – Uczniowie idą, bo zawsze chodzili, bo takie są oczekiwania rodziców i dziadków – wymienia Paweł. Do tego dochodzi fakt, że ocena z nieobowiązkowej religii liczy się do średniej na świadectwie. A dobrą ocenę na ogół można dostać za samo bywanie na lekcjach. – Z chodzeniem na religię jest jak z pracą. Nie ma obowiązku do niej iść, ale pieniądze warto mieć. Dobry stopień na świadectwie też warto mieć. Nie podpaść dyrekcji też warto – podsumowuje maturzystka Bogna Groniecka z warszawskiego liceum społecznego, w którym nie ma religii.

Ogromna frekwencja na katechezie zadziwia jednak prof. Irenę Borowik, socjologa religii z UJ. – Wielu nie zastanawia się nad sensem uczestnictwa w lekcjach religii Są, to idą. Ale, jak wynika z badań, ogromna liczba licealistów bardzo krytycznie ocenia sposób katechizacji w szkole. Deklarują, że nie powinno jej być w szkole, przynajmniej w takiej formie, jak teraz. Mimo to decydują się chodzić. To typowo konformistyczne zachowanie – podsumowuje.

Oczywiście są i tacy, którzy na religię idą kierowani wiarą. Kłopot w tym, że to oni często najgorzej czują się na katechezie – odartej z sacrum, lekceważonej przez większość obecnych, niepoważnie traktowanej nawet przez katechetów. Paradoksalnie postulat wyprowadzenia religii ze szkoły, a przynajmniej rezygnacji z ocen z religii na świadectwie, podnoszą nie tylko Janusz Palikot i politycy SLD. Powtarzany jest też przez część środowisk kościelnych, które w ucieczce ze szkoły widzą ratunek dla prawdziwej katechezy. – Nie uciekałbym absolutnie ze szkoły. Ale od 20 lat powtarzam, że jedna lekcja religii powinna być prowadzona w salce parafialnej. Nic nie zastąpi pracy w parafii – tłumaczy ksiądz Zbigniew Kapłański, katecheta z zawodu i zamiłowania. Jego zdaniem w szkole religia też jest jednak potrzebna. – Musimy dawać ludziom wzorce. Pokazywać korzenie naszej kultury. I to da się zrobić. Mądrze i ciekawie.

W szkole czy w kościele?

 Pytanie racjonalistów brzmi, czy publiczna szkoła jest miejscem na taką działalność. Wspólnej odpowiedzi zwolennicy i przeciwnicy nauczania religii w szkole nie znajdą nigdy ani w Polsce, ani gdzie indziej. W przyjętym w Polsce modelu katechezy nie jesteśmy w Europie odosobnieni (podobny funkcjonuje w Austrii i Niemczech). W Danii, Wielkiej Brytanii czy Norwegii zamiast religii uczy się w szkole religioznawstwa (zajęcia ponadwyznaniowe). We Francji czy w Słowenii nauka religii jest całkowicie oddzielona od szkół publicznych.

– My w Polsce dostaliśmy unikalną szansę wejścia do szkoły i mówienia ludziom o Bogu. Pytanie, czy ją wykorzystaliśmy – zastanawia się katecheta z Krakowa. Sądząc po tym, co młodzi mówią o lekcjach religii, jak praktykują wiarę, a zwłaszcza patrząc, co się dzieje od kilku lat w dużych miastach – nie. Gdy szkoły oferują zajęcia z etyki na poważnie (czyli nie o 7.15 rano albo o 18.30), widać wyraźny odpływ młodzieży od religii. To ciągle margines, bo z 7 tys. szkół ponadgimnazjalnych etyki uczy 522, ale trend jest zauważalny.

Jak jest poważny, bezskutecznie próbowaliśmy zapytać przedstawicieli kilku archidiecezji i Konferencji Episkopatu Polski. Odpowiedzi brak, pozostają więc wyrywkowe dane. – Na początku 22 osoby z dwóch klas chodziły na etykę, 19 na religię. W trzeciej klasie na religii zostało 12 – mówi Katarzyna, absolwentka liceum im. Reymonta w Warszawie. Elżbieta Królak, dyrektorka szkoły: – Podział religia – etyka mniej więcej pół na pół. Z tym że pierwsze klasy zapisują się na religię, starsi częściej przychodzą na etykę – mówi. Podobnie twierdzą w rozmowie z „Wprost” dyrektorzy i uczniowie kilku warszawskich szkół.

Jednak tłumaczenie większości tych wyborów stosunkiem do religii katolickiej byłoby przekłamaniem. Zdaniem naszych rozmówców decydują atrakcyjność zajęć, osoba nauczyciela, łatwość zdobycia dobrej oceny. Uczniowie, gdy muszą wybrać jeden z przedmiotów, wybierają ciekawszy. A w większości szkół oferujących etykę dyrektorzy nakazują wybrać katechezę lub etykę. Zdają sobie sprawę, że to nielegalne, ale tłumaczą, iż nie stać ich na zapewnienie nadzoru nad uczniami, którzy nie idą na żaden z przedmiotów i w ramach okienka pałętają się po szkole. Nie przewidują więc deklaracji „Nie chodzę na nic”. Tam gdzie taka deklaracja jest możliwa, sytuacja zmienia się czasem radykalnie. Jak w warszawskim LO im. Henryka Sienkiewicza. W 30-osobowej klasie pierwszej na religię zapisało się osiem osób. Na etykę nikt. – Jesteśmy leniwi. Gdy możemy mieć dwie wolne lekcje, korzystamy z tego – tłumaczy uczennica.
Jednak porażka

 Ta deklaracja w ustach osoby, która urodziła się, gdy katecheza już gościła w szkole, najlepiej świadczy o porażce systemu nauczania religii. Powinna dać do myślenia hierarchii kościelnej, która za miliard złotych rocznie przeznaczanych z publicznej kasy katechizuje młodych Polaków na swoich zasadach, niepodlegających kontroli władz świeckich. Która każdą dyskusję na temat szkolnej katechezy traktuje jako palikotyzację dyskursu społecznego. Ale równie mocno powinna dać do myślenia politykom i urzędnikom resortu edukacji, którzy jak mantrę powtarzają, powołując się na badania z 2007 r., że 72 proc. Polaków chce religii w szkole (nie dodając, że badanie pokazywało, że chcą bardziej religioznawstwa niż katechezy). Zaklinanie, że nic się nie zmienia w podejściu uczniów i ich rodziców do katechezy, a wolny wybór ucznia jest prawem respektowanym, jest pomysłem bezsensownym.

Działa na niekorzyść państwa, Kościoła, a zwłaszcza młodych ludzi. Pomaga tylko Januszowi Palikotowi, który uprawia swój antyreligijny show, mający podnieść drastycznie opadające słupki popularności. Bo dzisiaj on jeden wie, jak na udawaniu w sprawie katechezy całkiem sporo zarobić. Za… Dziewczyny z katolickiego Prywatnego Żeńskiego Liceum im. Cecylii Plater- -Zyberkówny zdecydowanie popierają pomysł szkolnej katechezy. Bo kształtuje postawy, odwołuje się do tradycji, porządkuje świat. Oczywiście, jeśli katechezę traktować poważnie. Jeśli się na lekcje chodzi z przekonania, nie siłą inercji. – Sporo osób wybiera katechezę tylko dlatego, że tak wypada, że babcia tego oczekuje, że zaświadczenie przyda się kiedyś do ślubu kościelnego. To nie jest właściwa motywacja – mówi absolwentka szkoły Maria Anna Dudek. Zarówno ona, jak i tegoroczne maturzystki do katolickiego liceum przyszły nie tylko dla poziomu i specyficznej organizacji nauki.

– Ta szkoła pomaga nie stracić wiary w trudnym czasie, kiedy przychodzą wątpliwości – podsumowuje jedna z uczennic. Mimo że szkoła jest katolicka, uczą się i religii, i religioznawstwa. …i przeciw W Wielokulturowym Liceum Humanistycznym im. Jacka Kuronia religii nie ma wcale. Etyki też nie. Jest filozofia i dużo historii. Uczniowie „Kuronia” wyprowadziliby religię z polskich szkół do sal katechetycznych. – W naszej szkole też się czasem borykamy z próbami ideologizowania przekazu, ale nikt nam go na siłę nie narzuca. Tu się z nami dyskutuje – twierdzi Olek.
Okładka tygodnika WPROST: 39/2012
Więcej możesz przeczytać w 39/2012 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 39/2012 (1545)

  • Państwo to my 23 wrz 2012, 12:00 Mówiąc wprost, najnudniejszym i najbardziej nadużywanym – także przez media – zdaniem ostatnich tygodni jest „Państwo nie działa” (ewentualnie w wariancie dokonanym „Państwo znów nie zadziałało”). Jest to sformułowanie bezpłodne, bo nic... 4
  • Ubogaceni 23 wrz 2012, 12:00 To w miarę jasne, że właściwym miejscem dla pianki do golenia nie są księżowskie kolana. I że w gimnazjum w Lubinie zabrakło dorosłego, który wytłumaczyłby dzieciakom, że zabawa polegająca na łażeniu na czworakach i składaniu hołdu dyrektorowi przez dotykanie tej pianki nosem... 6
  • O. Zięba: Niech to się więcej nie powtórzy 23 wrz 2012, 12:00 Izabela Smolińska Co ojciec myśli o otrzęsinach w lubelskim Gimnazjum Salezjańskim? O. Maciej Zięba: Mamy do czynienia ze zjawiskiem niesmacznym w głupiej poetyce otrzęsin, ale dostrzeganie w tym wielkich kontekstów i budowanie wielkich... 8
  • Elektroniczny przebój wszech czasów 23 wrz 2012, 12:00 Mimo narzekań recenzentów, że iPhone 5 jest mało innowacyjny i na wielu polach trudno mu konkurować z najgroźniejszymi rywalami, popyt nań okazał się rekordowy. 8
  • Ranking cytowalności: „Wprost” na czele 23 wrz 2012, 12:00 Najnowsze raporty o cytowalności nie pozostawiają wątpliwości, który tygodnik jest najbardziej opiniotwórczy w Polsce. W sierpniu media powoływały się na publikacje „Wprost” aż 448 razy 8
  • Maraton Warszawski tuż-tuż 23 wrz 2012, 12:00 Osiem tysięcy zawodników, start na moście Poniatowskiego, meta na Stadionie Narodowym – 34. Maraton Warszawski będzie miał wyjątkową oprawę. Jak co roku, na trasie biegnącym będą mogli towarzyszyć kibice. Ciekawie może być zwłaszcza na Ursynowie. 10
  • Ruszył plebiscyt Złote Kaczki 2012 23 wrz 2012, 12:00 "W ciemności" Agnieszki Holland wygląda na pewniaka. Film był nominowany do Oscara, a na 37. FPFF w Gdyni otrzymał Złote Lwy. Ale konkurencja nie będzie łatwa. W stawce znalazły się też m.in. „80 milionów” Waldemara Krzystka, „Róża” Wojciecha... 10
  • Iker Casillas oddał hołd Dawidowi Zapiskowi 23 wrz 2012, 12:00 W ubiegły wtorek zmarł Dawid Zapisek, 14-letni gdańszczanin cierpiący na nieuleczalną chorobę o podłożu genetycznym – rdzeniowy zanik mięśni typu I. Polska usłyszała o nim w czasie Euro 2012. 10
  • Sekretne życie homoksięży 23 wrz 2012, 12:00 Były ksiądz, dziś ojciec rodziny Piotr Napiwodzki, właśnie skończył pisanie książki o życiu seksualnym duchownych. Ma ona być głosem w dyskusji, którą zapoczątkowała w marcu publikacja ks. Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego: „Od biskupa do kamerdynera pracują wyłącznie osoby... 10
  • 6,4 miliarda złotych 23 wrz 2012, 12:00 Za taką kwotę konsorcjum Polimex-Mostostal i Hitachi Power Europe wybudują dla Enei blok energetyczny w Elektrowni Kozienice. 10
  • Kto leży w tych grobach? 23 wrz 2012, 12:00 Znów awantury nad mogiłami. Środowiska smoleńskie chciały towarzyszyć ekshumacji ciała Anny Walentynowicz, bo nie ufają prokuraturze. Czy całkowicie bezzasadnie? Chyba nie. 14
  • Błędy się nie zdarzają 23 wrz 2012, 12:00 Badania i identyfikacje po atakach na WTC trwały kilka lat. U nas już po dwóch tygodniach wszystkie ofiary katastrofy smoleńskiej były pochowane. Rozmowa z pragnącym zachować anonimowość specjalistą od identyfikacji zwłok. 20
  • Niewolnicy znad Wisły 23 wrz 2012, 12:00 Niewolnicy 25 kilometrów od Warszawy. Ludzie, którzy latami spłacają dług zaciągnięty u bandytów. Świat bez kontroli. Handlowcy finansujący policję. Niemożliwe? Posłuchajcie Wietnamczyków z Wólki Kosowskiej. 24
  • Rysa na bohaterze 23 wrz 2012, 12:00 Rządowa komisja badająca kulisy awaryjnego lądowania boeinga LOT na warszawskim Okęciu rzuci cień na pilotów, w tym na bohaterskiego kapitana Tadeusza Wronę. 30
  • Pajęczyca 23 wrz 2012, 12:00 Kiedyś wysyłała Jarosławowi Kaczyńskiemu kasztany, które miały neutralizować negatywne promieniowanie. Od kilku lat posyłana jest przez PiS na kluczowe misje medialne. Janina Goss, bo o niej mowa, ma teraz zrobić porządek w „Gazecie Polskiej Codziennie”. 36
  • Polski więzień świata 23 wrz 2012, 12:00 Czy 24 tys. zł rocznie, bo tyle ma kosztować polskiego podatnika utrzymanie serbskiego zbrodniarza wojennego Radislava Krsticia, to dużo? 40
  • Długa lekcja udawania 23 wrz 2012, 12:00 Młodzież udaje, że chodzi na religię. Katecheci udają, że religii uczą. Dyrektorzy udają, że dają młodym wolny wybór. 42
  • Wajda w reklamie – cdn. 23 wrz 2012, 12:00 Film promocyjny dla Amber Gold i OLT express miał powstać. Akson Studio, firma produkująca „Wałęsę”, miało go zrealizować. W rolach głównych Andrzej Wajda i Robert Więckiewicz. Przynajmniej tak twierdził sam Michał Kwieciński, producent „Wałęsy”.... 48
  • Sarmacice bez łechtaczki 23 wrz 2012, 12:00 Tusk rzuca kobietom ochłapy i za to Manuela Gretkowska klaskać mu nie będzie. I chce go zmuszać, zmuszać, zmuszać... 51
  • Dziwne życie mediów 23 wrz 2012, 12:00 Czym żyła Polska w ostatnim tygodniu? Kolanami pewnego salezjanina, podmianą nieboszczyków oraz kolejnymi wpadkami ministra Gowina. 56
  • Mizeria polityków 23 wrz 2012, 12:00 O premierze Tadeuszu Cymańskim szkoda gadać, natomiast ciekawa jest popularność Aleksandra Kwaśniewskiego (patrz poprzedni numer „Wprost”) jako ewentualnego kandydata na to stanowisko. 58
  • Generał, nastojaszczij Poliak 23 wrz 2012, 12:00 Breżniew nie zamierzał interweniować w Polsce. Putin nie chce zwady między Moskwą a Warszawą. O minionych i obecnych relacjach Rosyjsko-Polskich mówi Michaił Gorbaczow w rozmowie z Michałem Koboską. 60
  • Ofiara losu 23 wrz 2012, 12:00 To był czarny tydzień dla Mitta Romneya. Po tym jak obraził prawie połowę Amerykanów, już chyba tylko on sam wierzy, że zostanie prezydentem. 64
  • Gruzińskie marzenie 23 wrz 2012, 12:00 Gruzini zdecydują, czy zostawić przy władzy człowieka, który poprowadził ich do wojennej klęski. Nie wiadomo, czy i tym razem Micheil Saakaszwili wyjdzie z wyborów obronną ręką. Opozycja nie ma wątpliwości – będą fałszerstwa. 68
  • Polowanie na siwego 23 wrz 2012, 12:00 Jedni chcą coś od nich wziąć. Na przykład mieszkanie. Inni wolą im coś sprzedać. Na przykład najdroższy na świecie komplet garnków. Uważaj – jutro łowcy seniorów mogą przyjść także do twoich rodziców albo dziadków. 70
  • Samuraje grają o wszystko 23 wrz 2012, 12:00 Dla rynku konsol do gier Nintendo było tym, czym Nokia dla rynku komórek. Teraz japońska firma rozpoczyna nową batalię o pozycję lidera branży. Ofensywa może się jednak szybko przerodzić w walkę o przetrwanie. 74
  • Jasne, pełne, domowe 23 wrz 2012, 12:00 Tyskie, Lech, Warka, Żywiec czy Okocim smakują prawie tak samo. Dlatego narasta w Polsce moda na domowe piwowarstwo. Trunek własnej roboty jest smaczniejszy i tańszy od przemysłowego. 78
  • Obiecująca przyszłość aut 23 wrz 2012, 12:00 Samochody elektryczne są przyszłością transportu. Niestety na razie wymagają częstych przestojów na podkarmienie z gniazdka i trwa to dłużej niż tankowanie. A gdyby nie miały tych wad? 80
  • Trendy 23 wrz 2012, 12:00 Odkrył żarówkę na nowo  Świat potrzebuje superżarówki. Tak uważa legion internautów, którzy z jednodolarowych i bardziej hojnych datków wpłacanych za pośrednictwem portalu inwestycyjnego Kickstarter uzbierali ponad milion na... 83
  • Po pierwsze liczby 23 wrz 2012, 12:00 Wasze dziecko jest z pewnością genialne – no ba! Z takimi genami! – Ale ów geniusz nie chce się przebudzić na zajęciach z matmy? Jest na to sposób. 83
  • Największy zespół świata 23 wrz 2012, 12:00 Dziesięć rzeczy, których o The Beatles jeszcze nie wiecie. Na pięćdziesiąte urodziny zespołu i z okazji premiery nowej wersji filmu „Magical mystery tour” oraz zbioru listów Johna Lennona. 84
  • Wiązka dynamitu 23 wrz 2012, 12:00 „Limonow” Emmanuela Carr?re’a zaskakuje – to nie jest biografia politycznego awanturnika Eduarda Limonowa, ale powieść łotrzykowska z jego udziałem. 87
  • Raport z dobrego miasta 23 wrz 2012, 12:00 Ma 43 lata, mieszka w Nashville i twierdzi, że najbardziej ceni w życiu spokój. Ale kocha też kino. siódmego października HBO pokaże obraz „Hemingway i Gellhorn” z Nicole Kidman w roli słynnej pisarki i żony Ernesta Hemingwaya. 88
  • Królowie niepokoju 23 wrz 2012, 12:00 Wsłuchajcie się w „Shields” Grizzly Bear. Ten album będzie was grzał i kołysał w długie zimowe wieczory. To alternatywna płyta roku. 92
  • Recenzje Jacka Rakowieckiego 23 wrz 2012, 12:00 Dziś mam raczej informacje niż polecenia, bo tydzień spędziłem – zamiast na pokazach prasowych – na festiwalu polskich debiutów w Koszalinie (jest nieźle, warto poczekać na premiery kinowe!). 93
  • Nigdzie indziej 23 wrz 2012, 12:00 Świetlicki i Kaźmierczak doczekali się licznego grona następców. Po duetach Niwea i UL/KR nadszedł czas na panów Brzoskę i Gawrońskiego. 94
  • Tydzień kultury polskiej 23 wrz 2012, 12:00 Na Stadionie Narodowym wystąpił brytyjski zespół Coldplay – młodsze i łagodniejsze U2 tworzące muzykę, która sprawdza się w reklamach butów do biegania. Lider zespołu poruszony atmosferą powiedział, że nie chce opuszczać Warszawy. I dobrze, niech występuje w niej co... 94
  • Muzyczny ranking Piotra Metza 23 wrz 2012, 12:00 Skubas - Wilczełyko, Kayax Klasyczny songwriterski album z gitarą akustyczną to wbrew pozorom szalenie trudna i wymagająca konwencja. Autorskie, minimalistyczne ballady o znakomitych tekstach poruszające się między nowoczesnym, podbudowanym... 95
  • Piotr Kofta wie, co czytać 23 wrz 2012, 12:00 Patti Smith - Poniedziałkowe dzieci, przeł. Robert Sudół, Czarne 2012  Autobiograficzna proza, ale całkiem nie taka, jakiej laik mógłby spodziewać się po matce chrzestnej punk rocka. „Poniedziałkowe dzieci” to czuła... 95
  • Dowcipny kabalista 23 wrz 2012, 12:00 Paweł Passini idzie pod prąd, sytuując się na antypodach tego, co w polskim młodym teatrze powszechnie obowiązujące. Jak najdalej mu do publicystyki. 96
  • Obojętność 23 wrz 2012, 12:00 Wszystko obiecywało sukces – reżyser, która przez ostatnie lata ani razu nie poległa na całej linii, literacki oryginał, który dziś stał się mitem, obsada złożona z gwiazd narodowej sceny. 96
  • Znów im się uda! 23 wrz 2012, 12:00 Wszystko zostanie zamiecione pod dywan i zapomniane. Na nic afery z taśmami Serafina i kumoterstwem w PSL, na nic przekręty z budowaniem autostrad, nie pomoże kompromitacja prokuratury przy okazji afery Amber Gold. Na nic liczne potknięcia... 97
  • W tunelu 23 wrz 2012, 12:00 Przez ostatnie tygodnie wędrowałem po Polsce „za chlebem”. Taki mam zawód i cieszę się bardzo, że po naszym kraju i że tu mam chleb, że nie muszę za nim emigrować do Anglii czy do Niemiec, czy do jakiegokolwiek innego państwa. 97
  • Europa kontra reszta świata 23 wrz 2012, 12:00 Nadal jest największą gospodarką globu, ale drugimi Stanami Zjednoczonymi – nie. O wyzwaniach, zagrożeniach, możliwościach i potencjale Europy debatuje czworo ekspertów. 100
  • Mam receptę na kryzys 23 wrz 2012, 12:00 Rozmowa z Maciejem Owczarkiem, prezesem Enea. 105
  • Dwadzieścia lat po wojnie 23 wrz 2012, 12:00 Dworzec w przebudowie, ludzie tłumaczą mi, jak iść, a przy okazji narzekają: PKP się kończy, szyny rozłażą, tabor rozpada. Takie polskie odwieczne utyskiwanie: a przecież wystaje im z bagaży „Wyborcza”, więc to nie „sekta smoleńska”. 106

ZKDP - Nakład kontrolowany