Cena błędu

Cena błędu

Każdy może się pomylić. Także lekarz. Tyle że jego błąd kosztuje życie i zdrowie. Bezcenne. Coraz częściej jednak sądy muszą ich wartość wyceniać i wyceniają wysoko. A szpitale? Robią wszystko, by konsekwencji nie ponieść.

Personel medyczny opolskiego szpitala wiedział lepiej, że żona polskiego olimpijczyka Bartłomieja Bonka powinna bliźniaczki urodzić naturalnie i mimo zaleceń lekarza prowadzącego ciążę odmówił przeprowadzenia cesarskiego cięcia. Podczas porodu u jednej z córek państwa Bonków doszło do niedotlenienia mózgu i w jego konsekwencji poważnego upośledzenia. Sztangista złożył pozew cywilny. Zarzuca lekarzom popełnienie błędu. Dla jednej z oskarżanych przez sportowca lekarek to nie pierwsze oskarżenie: miała ona w 2009 r. dopuścić się zaniechania, w którego wyniku zmarła chora na raka pacjentka. W tej sprawie prokuratura prowadzi już śledztwo. Małżeństwo Bonków domaga się 2 mln zł zadośćuczynienia, 200 tys. zł odszkodowania oraz 10 tys. zł miesięcznej renty dla córki. Na czas postępowania sąd przyznał rodzinie Bonków 8,5 tys. zł renty. Ma być co miesiąc wypłacana przez szpital.

Przypadków błędów medycznych mających koszmarne dla pacjentów konsekwencje są tysiące. W 2011 r. do Biura Rzecznika Praw Pacjenta zgłoszono blisko 33 tys. spraw. Z kolei do rzeczników odpowiedzialności zawodowej w tym samym roku wpłynęło 3550 wniosków o ukaranie lekarzy. W większości przypadków sprawy ciągną się latami, a wyrok przesądzający o winie lekarza nie oznacza wypłacenia odszkodowania. Tego pokrzywdzeni, czy częściej ich rodziny, dochodzą w sądach cywilnych. Czasem po wieloletniej batalii o elementarną sprawiedliwość są w stanie doprowadzić do ukarania lekarza i wywalczenia odszkodowania.

Hania

Urodziła się 15 września 2004 r. w 40. tygodniu zdrowej ciąży. W wyniku przepisania zbyt dużej ilości leków przyspieszających poród mama dziewczynki doznała pęknięcia macicy. Hania przyszła na świat w zamartwicy, z ciężkim niedotlenieniem mózgu. Ma czterokończynowe porażenie mózgowe, nie chodzi, nawet sama nie siedzi. – Minęło dziewięć lat. Mówię o tym często, lecz zawsze drży mi głos. Jestem zła, wściekła, zbulwersowana – mówi Katarzyna Łukasiewicz z Lublina, mama Hani. Wraz z mężem postanowili walczyć o rentę dla córki i odszkodowanie w procesie cywilnym, zamiast dążyć do ukarania przez sąd lekarza prowadzącego. – Najbardziej zależało nam na tym, aby Hania miała dostęp do wielokierunkowej rehabilitacji. Proces trwał pięć lat, co w Polsce jest prawdziwym sprintem. Biegli stwierdzili jasność sytuacji – doszło do zaniedbania opieki, zaniechania czynności. Gdyby nie to, moja Hania byłaby teraz zdrową, śliczną, inteligentną dziewczynką. Ja nie musiałabym przechodzić półtoragodzinnej operacji ratującej mi życie. Stały się dwa cudy: odratowano mnie, a moja córka żyje.

Po prawomocnym orzeczeniu sądu przyznano Hani 1,3 mln zł odszkodowania oraz 10 tys. zł dożywotniej renty. Zaraz po wygranej rodzice złożyli zawiadomienie do prokuratury. W międzyczasie lekarz prowadząca ciążę została kierownikiem Kliniki Położnictwa i Patologii ciąży w tym samym szpitalu, w którym doszło do tragedii. – Do tej pory szpital milczy. Nie padło stwierdzenie o winie lub jej braku. Cały personel będący tego dnia w szpitalu, jak wynika z ich zeznań podczas śledztwa, nic nie pamięta. Jak to możliwe, że kobieta w XXI w. prowadzona przez lekarza przez dziewięć miesięcy, regularnie badana, dbająca o siebie, idzie do szpitala rano, a dziesięć godzin później jej macica pęka w dwóch miejscach. Nikt tego nie zauważa? – zastanawia się Katarzyna.

Ewa

Był 16 grudnia 2009 r., jeden z łódzkich szpitali. Po 13 godzinach porodu urodziła się Ewa. Urodziła się w zamartwicy, w 39. tygodniu ciąży. 0/0/2/4 w skali Apgar. Jej serce zaczęło bić pięć minut później. Tętno spadało. – Dziecko urodziło się naturalnie, położono mi je na brzuch. Było wiotkie, blade. Kiedy zapytałam, dlaczego nie płacze, położna odpowiedziała: „Mama, przestań, zaraz zacznie”. Kiedy w końcu zorientowali się, że coś jest nie tak, zabrali Ewę i rozpoczęli reanimację. Po jakimś czasie przyszedł neonatolog i oświadczył, że nie wiadomo, czy moje dziecko przeżyje – opowiada Iza Pachulska, matka niepełnosprawnej Ewy.

Jej córka doznała okołoporodowego niedotlenienia mózgu. Nie miała odruchu ssaniaani połykania, od urodzenia cierpi na padaczkę i dziecięce porażenie mózgowe. Wymaga opieki przez 24 godziny na dobę. Miesiąc po narodzinach Ewy pani Iza razem z mężem złożyli pozwy w sprawie cywilnej i karnej. Po trzech latach procesu zapadł prawomocny wyrok karny: lekarz medycyny, który w chwili porodu nie miał specjalizacji, został skazany na pięć miesięcy więzienia w zawieszeniu na dwa lata. Wyrok ten po zaskarżeniu go przez lekarza został utrzymany w mocy przez sąd okręgowy. Sprawa cywilna ciągnie się dalej. Obecnie sąd czeka na wydanie opinii przez biegłych. – Od lekarza prowadzącego poród nigdy nie usłyszałam „przepraszam”. Po półtora roku, na pierwszym procesie, stwierdził, że „jest mu przykro z uwagi na stan dziecka”. Choć uważam, że było to skierowane do sądu, nie do mnie – mówi z goryczą Iza.

Pachulscy nie otrzymali żadnego zadośćuczynienia. – Najważniejsze w rehabilitacji są pierwsze lata życia dziecka. To wtedy można najwięcej zrobić z uwagi na dużą plastyczność mózgu. Nie po wielu latach, kiedy w końcu uzyskamy odszkodowanie. Szpital jest ubezpieczony na 1,3 mln zł. My żądamy 2 mln zł zadośćuczynienia i 5 tys. zł renty. Ubezpieczyciel szpitala odmawia jakiejkolwiek wypłaty, uznając, że nie ma tu żadnego błędu lekarskiego ani winy placówki – opowiada Iza. Początkowo Ewa, jako dziecko bez szans na przeżycie, znajdowała się pod opieką domowegohospicjum. – W domu mieliśmy szpital – były ssak, koncentrator tlenu. Nauczyliśmy się zakładać sondę, odsysać, wykonywaliśmy przy dziecku wszystkie specjalistyczne zabiegi – opowiada Iza. Iza zrezygnowała z pracy zawodowej i przeszła na świadczenia pielęgnacyjne. – Walczymy o zdrowie dziecka. Dzięki darowiznom oraz jednemu procentowi od ludzi dobrej woli córka jest leczona i rehabilitowana. W czerwcu tego roku sprawa lekarza odbierającego poród pani Izy trafiła do rzecznika odpowiedzialności zawodowej. Nie odebrano mu prawa wykonywania zawodu.

Prawo

Ustawa o działalności leczniczej ze stycznia 2012 r. była kolejnym prawnym eksperymentem. W założeniu miała uprościć proces uzyskania odszkodowań przez pokrzywdzonych pacjentów poprzez wprowadzenie specjalnych wojewódzkich komisji do spraw orzekania o zdarzeniach medycznych. Komisje te miały zastąpić ciągnące się latami procesy sądowe i skrócić czas oczekiwania pacjentów na zadośćuczynienie. Stało się jednak inaczej. – Wprowadzone przez ustawę komisje są niewydolne – mówi mecenas Krzysztof Sokołowski. – Nie mają one prawa orzekać o odszkodowaniu, ale jedynie o tym, czy zaistniało niepożądane zdarzenie medyczne. W takim postępowaniu biorą udział zarówno prawnicy, jak i lekarze, których głównym celem jest ustalenie, czy doszło do zaniedbania, a w jego konsekwencji uszczerbek na zdrowiu. Jeśli komisja rozpatrzy skargę pozytywnie, zobowiązuje ona szpital do złożenia propozycji ugodowej – wyjaśnia prawnik. – Tę propozycję pacjent może przyjąć lub nie. Niezależnie od orzeczenia może kontynuować roszczenia na drodze sądowej. Takich przypadków jest w skali województwa tyle, że można je policzyć na palcach jednej ręki – dodaje Sokołowski. Szpitale często proponują kwoty wręcz żenująco niskie, na poziomie tysiąca kilkuset złotych. Poszkodowani pacjenci odbierają taką propozycję jako upokarzającą i idą do sądu.

Sprawy nie poprawi zapewne również to, że na mocy nowelizacji tejże ustawy z sierpnia 2012 r. każdy szpital już od 1 stycznia 2014 r. musi być ubezpieczony od błędów medycznych. Ustawodawca nie określił źródła finansowania polis, toteż szpitale płaciły (jeśli płaciły) składki z własnych, a dokładniej pochodzących z NFZ środków. Tych, które powinny być przeznaczone na ich bieżącą działalność.

Szpital, który polisy nie wykupi, zostanie wykreślony przez wojewodę z rejestru podmiotów leczniczych, a to oznacza tyle, że nie będzie mógł w ogóle działać. Trudno jednak uwierzyć, że wojewodowie rzeczywiście pozamykają placówki medyczne, które obowiązku ubezpieczenia nie zrealizowały. Z danych Centrum Systemów Informacyjnych Ochrony Zdrowia na koniec sierpnia 2013 r. tylko około 30 szpitali miało umowę ubezpieczenia z tytułu zdarzeń medycznych, o których mowa w ustawie. Paradoksalnie rok wcześniej, jak wynika z danych Ministerstwa Zdrowia, takie umowy miało 278 szpitali na 1070 działających w Polsce. Ni mniej, ni więcej oznacza to, że zamiast oczekiwanego wzrostu liczby umów podpisanych z PZU, czyli jedyną firmą oferującą takie polisy, z ubezpieczenia wycofało się 248 placówek. Dlaczego? Bo najprawdopodobniej dla wielu placówek medycznych i samorządów, do których szpitale należą, ceny za taką polisę okazały się zaporowe, a kwota, na którą placówki medyczne byłyby ubezpieczone, nie może być mniejsza niż 300 tys. zł. Czyli wielokrotnie mniej, niż jeden pokrzywdzony pacjent może uzyskać w sądzie w ramach odszkodowania.

Przykład

Katarzyna Łukasiewicz i jej błyskawiczna jak na polskie warunki wygrana w sądzie stały się przykładem dla poszkodowanych z całej Polski. W 2010 r. razem z mężem Karolem założyła fundację Oswoić Los. Organizują zbiórki publiczne, akcje charytatywne, imprezy i koncerty. Pomagają nie tylko finansowo. Jak sami twierdzą, przywiązują wielką wagę do wsparcia psychicznego. Często wiele może dać rozmowa z ludźmi, których los dotknął w podobny sposób. –Ludzie dzwonią z całej Polski. Często przyjeżdżają do nas i do siedziby fundacji. Okazuje się, że nasza sprawa jest w jakiś sposób precedensowa. Dopytują się więc, w jaki sposób udało nam się dla Hanki uzyskać tak szybko tak duże pieniądze – mówi. To był ich rodzinny dramat. – Jednak odnalazłam w sobie pasję. To fundacja daje mi siłę. Robimy mnóstwo projektów, przekonujemy, że odmienność jest normą, nie wyjątkiem, ale... Jednak wolałabym mieć zdrową córkę i uczyć studentów angielskiego, jak to robiłam do 2004 r. – dodaje Katarzyna.■

Okładka tygodnika WPROST: 40/2013
Więcej możesz przeczytać w 40/2013 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 40/2013 (1597)

  • Straszna wolność 29 wrz 2013, 20:00 Żywię głęboką nieufność wobec osób, które co niedziela przeżywają współczucie i miłość do cierpiącego Jezusa na krzyżu, a pozostają ostentacyjnie obojętne (a nawet agresywne) wobec tych, którzy cierpią rzeczywiście. Nawet... 6
  • Skaner 29 wrz 2013, 20:00 Gołą nogą w islam Ta noga należy do Anke Van Dermeersch, Miss Belgii z 1991 r., dziś deputowanej ultraprawicowej partii Vlaams Belang. Plakat wyprodukowany przez grupę Kobiety przeciw Islamizacji w oryginalny sposób pokazuje skalę... 8
  • Majątek w dobrych rękach 29 wrz 2013, 20:00 Family office to znacznie więcej niż doradca inwestycyjny czy private banking. To centrum zarządzania majątkiem rodziny. 13
  • Drużyna elektromontera 29 wrz 2013, 20:00 W filmie „Wałęsa. Człowiek z nadziei” brakuje wątku o ludziach, którzy pomagali Lechowi Wałęsie, a potem popadli w zapomnienie. 14
  • Wieżą w generała 29 wrz 2013, 20:00 „Tower”, czyli wieża, to kryptonim operacyjnego rozpracowania przez SKW wiceministra obrony Waldemara Skrzypczaka. Materiały zebrane na generała są słabe, ale jego przyszłość w MON wcale nie jest pewna. 20
  • Raj pedofilów 29 wrz 2013, 20:00 Na Dominikanie na seks z dziećmi przymyka się oko. Polscy księża musieli komuś podpaść. Dlatego zostali oskarżeni – mówi Katarzyna Izydorczyk, która na Dominikanie prowadzi fundację i pensjonat. 26
  • Warszawski falstart 29 wrz 2013, 20:00 Referendum warszawskie, które miało politycznie pogrążyć Hannę Gronkiewicz-Waltz, prawdopodobnie zapewni jej trzecią kadencję na stanowisku prezydenta Warszawy. 30
  • Leming w Kościele 29 wrz 2013, 20:00 Tzw. niepokorni mają tego pecha, że ich znam prywatnie. Wiele o nich mogę powiedzieć, ale nie to, że są niepokorni - mówi ks. Kazimierz Sowa, dziennikarz, dyrektor Religia TV. 34
  • Kronika niepolska 29 wrz 2013, 20:00 Nic nie zdziesiątkowało Polski bardziej – ani II wojna światowa, ani komunistyczne wywózki, ani dramatycznie niska demografia, ani dramatycznie wysoka emigracja – niż katastrofa smoleńska. W ciągu zaledwie trzech i pół roku... 40
  • Strasznie śmieszni dziennikarze 29 wrz 2013, 20:00 Czasami praca dziennikarza budzi szczery rechot publiczności i czytelników. O najzabawniejszych wpadkach w swojej książce opowiedział Maciej Mazur z „Faktów” TVN. 42
  • Dotacje to nie wszystko 29 wrz 2013, 20:00 Chciałeś aplikować o wsparcie z unijnych dotacji i okazało się, że pula środków została wyczerpana? Nic straconego. Aplikuj o kredyt lub pożyczkę z unijnym dofinansowaniem. 44
  • Cena błędu 29 wrz 2013, 20:00 Każdy może się pomylić. Także lekarz. Tyle że jego błąd kosztuje życie i zdrowie. Bezcenne. Coraz częściej jednak sądy muszą ich wartość wyceniać i wyceniają wysoko. A szpitale? Robią wszystko, by konsekwencji nie ponieść. 47
  • Obrót bezgotówkowy - korzyści dla wszystkich 29 wrz 2013, 20:00 Dokonywanie płatności bez zaangażowania gotówki przy zakupach to wygoda, oszczędność czasu, redukcja kosztów oraz bezpieczeństwo. 50
  • Życie na podsłuchu 29 wrz 2013, 20:00 Zegarek jak u agenta 007, dyktafon w zapalniczce albo podsłuch w telefonie to już nie science fiction, lecz zwyczajna rzeczywistość. I to polska. 53
  • Warto rozmawiać 29 wrz 2013, 20:00 Ani ja, ani kibice nie możemy brać odpowiedzialności za wyskoki każdego oszołoma – mówi Bogusław Leśnodorski, prezes Legii, w rozmowie z tygodnikiem „Wprost”. 56
  • Kobiety, które biją mężczyzn 29 wrz 2013, 20:00 Wołanie o pomoc czy manipulacja? Kobiety coraz częściej traktują niebieską kartę jako narzędzie do walki z byłym partnerem. 58
  • Śmierć bankom 29 wrz 2013, 20:00 Polacy zaczynają pozywać banki za nieuczciwe kredyty we frankach. Jeśli sądy przyznają im rację, na wojnę z bankami może wyruszyć kilkaset tysięcy zadłużonych. 62
  • Lista 100 najbogatszych Polek 29 wrz 2013, 20:00 1. Grażyna Kulczyk 2,4 mld zł Działając na własny rachunek, zgromadziła potężny majątek. Jego głównym składnikiem jest Stary Browar w Poznaniu. W centrum handlowym powstałym w wyniku rewitalizacji XIX-wiecznego browaru Huggerów... 66
  • Każdy z nas nosi w sobie historie 29 wrz 2013, 20:00 Każdy ma taką opowieść, która może go zainspirować do zmiany - mówią Dorota Drozdowska-Szymborska i Dorota Szatkowska, założycielki studia DoDo4Story. 90
  • Dżihadyści z internetu 29 wrz 2013, 20:00 Spełnia się czarny sen ekspertów od terroryzmu: islamska ekstrema rzuca do walki zwerbowanych w sieci rekrutów, którzy urodzili się i wychowali na Zachodzie. 104
  • Siłaczka do Rezerwy 29 wrz 2013, 20:00 Już niedługo najpotężniejszą kobietą świata nie będzie kanclerz Niemiec Angela Merkel, tylko niziutka pani z Brooklynu, o której pewnie nigdy nie słyszeliście. 108
  • Efekt „dzień po” 29 wrz 2013, 20:00 Lubimy się bawić i drinkować, nie lubimy mieć kaca. Wygląda na to, że do aptek trafił specyfik, który zapobiega niemiłym skutkom „dnia następnego”. 110
  • Awantura o klimat 29 wrz 2013, 20:00 Klimatolodzy dostali białej gorączki. Raport ONZ wywołał skandal, zanim jeszcze się pojawił. Czy to możliwe, że globalne ocieplenie ustało? 112
  • Cel i transparentność – na to stawiam 29 wrz 2013, 20:00 Rozmowa z Panią Anną Włodarczyk-Moczkowską, Prezesem Zarządu Gothaer TU S.A. 114
  • Wizja i konsekwencja 29 wrz 2013, 20:00 Współcześnie obserwujemy coraz więcej przykładów działania przedsiębiorstw, które wśród źródeł swoich sukcesów wymieniają rozwiniętą współpracę z otoczeniem zewnętrznym. Ta współpraca może przybierać różne formy i obejmować zróżnicowanych partnerów, natomiast gdy mówimy o... 115
  • Przyszłość to innowacje 29 wrz 2013, 20:00 Zgodnie ze strategią Europa 2020 Polska powinna zwiększyć do 2020 r. wydatki na działalność badawczo-rozwojową do 1,7 proc. PKB. To duże wyzwanie. 116
  • Na zakręcie 29 wrz 2013, 20:00 Przed premierą „Wałęsy. Człowieka z nadziei” z odtwórczynią roli Danuty Wałęsy, Agnieszką Grochowską, rozmawia Krzysztof Kwiatkowski. 118
  • Kobiety uciekają 29 wrz 2013, 20:00 Warto przestać psioczyć na feminizm i spojrzeć nań inaczej – być może jedną z jego ról było ostrzeżenie Zachodu przed największym społecznym kryzysem w jego historii. 122
  • Kalejdoskop kulturalny 29 wrz 2013, 20:00 Spójrz no Fundacja Deutsche Bank i Zachęta Narodowa Galeria Sztuki po raz szósty dają możliwość wglądu w to, co się dzieje w polskiej (młodej) sztuce. Wystarczy zajrzeć na konkursową wystawę „Spojrzenia” w Zachęcie... 124
  • Złoto dla zuchwałych 29 wrz 2013, 20:00 To nie diamenty są najlepszym przyjacielem kobiety, ale złoto! 130
  • Moda w kratkę 29 wrz 2013, 20:00 Moda na jesień i zimę nie zaskakuje. Kilka kontynuacji z poprzednich miesięcy, czasem w nowych zestawieniach. 132
  • Upcykling na salonach 29 wrz 2013, 20:00 Z potrzeby życia w zgodzie z naturą i w poszanowaniu środowiska, lecz także z miłości do piękna powstają perły designu. 134
  • Bomba tygodnia 29 wrz 2013, 20:00 Hieny Anna Przybylska wypowiedziała wojnę paparazzim. Nagrywa filmiki z nimi i umieszcza na Instagramie. Przez chwilę oni widzą, jak to jest, kiedy ktoś robi zdjęcie bez zgody fotografowanego. Przybylska, jedna z ulubionych aktorek, stała... 139
  • Nici liftingujące - przełom w odmładzaniu 29 wrz 2013, 20:00 Ta nowość zrewolucjonizowała techniki mało inwazyjne. Dała nam, lekarzom, nowe możliwości odmładzania, a pacjentom gwarancję bezpieczeństwa – pisze Barbara Walkiewicz-Cyrańska o niciach liftingujących. 143
  • Odmładzanie na miarę 29 wrz 2013, 20:00 Odmładzanie to kompleksowy i długotrwały medyczny program terapeutyczny, a nie usługa zamawiana przez pacjenta. 144
  • Super-nici 29 wrz 2013, 20:00 Od 30. roku życia w skórze zaczynają przeważać procesy zaniku nad procesami syntezy elementów elastycznych – mówi dr Karina Felberg z Ce-Ce Beauty Clinic. 146
  • Odmładza i ujędrnia 29 wrz 2013, 20:00 Radiesse® umożliwia modelowanie konturu twarzy, pozwalając zachować jej naturalny wygląd. Bez pomocy skalpela wygładza zmarszczki, odmładzając skórę. 148
  • Uroda ważna jak dyplom 29 wrz 2013, 20:00 Zabiegi chirurgii plastycznej poprawiają wygląd i sprawiają, że pacjenci czują się, jak gdyby odmłodnieli – mówi Grażyna Kretowicz-Kwiatkowska, właścicielka krakowskiej Prywatnej Kliniki Chirurgii Plastycznej „Estetika Nova”. 150
  • Chirurgia skuteczna i bezpieczna 29 wrz 2013, 20:00 Korekcja wyglądu zwiększa wiarę we własne siły, ułatwia realizowanie celów i marzeń – mówi Małgorzata Keller-Skomska, chirurg plastyczny z Prywatnej Kliniki Chirurgii Plastycznej „Estetika Nova” w Krakowie. 150
  • Okulary do lamusa 29 wrz 2013, 20:00 Laserowa operacja wad wzroku to znaczna poprawa komfortu życia – mówi dr Jan Grzeszkowiak z kliniki okulistycznej Lexum. 153
  • Życie to ruch 29 wrz 2013, 20:00 Najważniejsze jest dla nas holistyczne podejście do pacjenta – mówi dr n. med. Grzegorz Adamczyk, ordynator Centrum Medycznego Gamma. 154
  • Sposób na raka 29 wrz 2013, 20:00 NanoKnife to technika selektywnego usuwania komórek rakowych stosowana w Centrum Medycznym Klara. 156
  • Mały dzielny pacjent 29 wrz 2013, 20:00 Jak sprawić, aby dziecko nie bało się dentysty – wyjaśnia dr Agnieszka Sicińska, dyrektor medyczny Eurodentalu. 157
  • Zahartowany znaczy zdrowy 29 wrz 2013, 20:00 Odporność dziecka należy wspomagać, najlepiej naturalnymi metodami. Oto kilka wskazówek, jak zahartować malucha. 162
  • Aloes - cudowny lek 29 wrz 2013, 20:00 Natura podarowała nam coś, czego nie sposób przecenić – roślinę, która uzdrawia. 163
  • Spa dla ciała i ducha 29 wrz 2013, 20:00 W Piotrkowie Trybunalskim przy ul. Narutowicza 40 znajduje się nowe MetropoliSpa – 400 mkw. luksusu dla ciała i duszy. To jedyne spa w tym mieście. 164

ZKDP - Nakład kontrolowany