Czarna strona historii

Czarna strona historii

Wchodząca na ekrany „Selma” to świetny portret Martina Luthera Kinga. I dowód, że Hollywood coraz odważniej sięga po historię, o której Ameryka wolała zapomnieć.

Im nie da się dogodzić. Najpierw miejsca z przodu autobusu, później parki, publiczne szkoły, głosowanie, praca, dystrybucja dóbr bez roboty – mówi w „Selmie” do prezydenta Johnsona George’a Wallace’a gubernator Alabamy. O Afroamerykanach. Jest rok 1965, ledwie pół wieku temu. W USA działa Ku Klux Klan, w krwawych zamieszkach na tle rasowym regularnie giną ludzie, a urzędnicy sądowi negują prawo czarnych do głosowania. Za prezydentury George’a W. Busha filmowcy portretowali żołnierzy w Iraku, sprzeciwiali się czarno-białej wizji świata i traktowaniu obcych jak terrorystów. Za Baracka Obamy kino przestało być opozycją dla władzy. Twórcy głównego nurtu sięgają po tematy mniej publicystyczne i doraźne – szukają korzeni dzisiejszych nierówności i opowiadają o tych fragmentach historii, których Ameryka nie chce pamiętać.

Najpierw było „Django” Quentina Tarantino, w ubiegłym roku o Oscary walczyły ze sobą filmy „Kamerdyner” Lee Danielsa i „Zniewolony” Steve’a McQueena. Ostatnio nominację do najważniejszej statuetki dostała wchodząca właśnie na polskie ekrany „Selma” Avy DuVernay. Reżyserzy pokazują długą, trudną i, jak podkreślają, wciąż niezakończoną drogę do równouprawnienia. A ich filmy spotykają się w USA z żywym odzewem.

FAKTY I AKTY FBI

Daniels, McQueen i DuVernay sięgnęli po prawdziwe historie. – Trudno mi wystarczająco dobitnie wyrazić, jak bardzo nie lubię filmów historycznych – mówi autorka „Selmy”. – Ale nie mogłam zrezygnować z okazji sportretowania Martina Luthera Kinga w filmie wielkiego studia. Chciałam pokazać przywódcę z bliska, z jego wadami, rysami, wątpliwościami. Reżyserka wróciła do wydarzeń z Selmy w stanie Alabama. W 1965 r. pokojowe manifestacje przeciwko ograniczaniu zagwarantowanej w prawie możliwości głosowania przez czarnych zostały tam brutalnie stłumione przez policję. Na nieuzbrojonych ludzi – od dzieciaków po emerytów – szeryf nasłał policję z pałkami i pistoletami, zwracając na miejscowość uwagę całego kraju. I czyniąc z niej symbol walki z dyskryminacją. Na czele protestu stanął Martin Luther King. – Te wydarzenia były jak soczewka, która pokazała go jako stratega, mówcę, organizatora, ale i człowieka – komentuje DuVernay. – Czuł się wtedy winny. Po raz pierwszy przez jego działalność zginęli ludzie.

Kontrowersje w Stanach wywołał sposób sportretowania Lyndona Johnsona: zwłaszcza jego polecenie, aby FBI inwigilowało i wnikało w życie prywatne pastora. Notatki operacyjne agentów, dzięki którym administracja ma kontrolować i trzymać na wodzy aktywistów, są w filmie niemal refrenem. Jednak DuVernay się broni: „Moja interpretacja, w świetle faktów, jest w pełni uprawniona. Najwyższy czas się pogodzić, że historia ma różne oblicza”. A 27 czarnoskórych biznesmenów z Nowego Jorku z własnych pieniędzy opłaciło darmowe bilety dla wszystkich uczniów siódmych, ósmych i dziewiątych klas, którzy chcieli zobaczyć film w kinie. Słowa Kinga otwierają również opartego na faktach „Kamerdynera”: „Ciemność nie wykorzeni ciemności. To zadanie dla światła”. Film Danielsa jest luźno inspirowany biografią Eugene’a Allena, który uciekł z plantacji i ponad 35 lat, w czasie rządów ośmiu kolejnych prezydentów, pracował w Białym Domu.

Z kolei Steve McQueen w „Zniewolonym” cofa się do XIX w. i biografii Solomona Northupa – wolnego człowieka porwanego i przemyconego na południe USA, który 12 lat żył jako niewolnik. – Nie opowiadamy o odległym świecie, półtora wieku to wcale nie tak dużo – mówił odtwórca tej roli Chiwetel Ejiofor. – Czasem, aby zrozumieć współczesne społeczeństwo, trzeba obejrzeć się za siebie. Może także dzięki napisowi „Oparte na faktach” te filmy robią tak wielkie wrażenie. Bo, choć temat niewolnictwa podejmował choćby Steven Spielberg, wciąż te karty z losów kraju nie są dostatecznie przedstawione na ekranach: – Istnieje chyba więcej filmów o rzymskich gladiatorach i Sparcie niż o amerykańskim niewolnictwie – mówi Steve McQueen. – Tym ważniejsze wydawało mi się zrobienie tego filmu.

SPRZECIW WOBEC ZŁA

Portretując swoich bohaterów, artyści szukają nowego spojrzenia na przeszłość. Dowartościowują kobiecą perspektywę. Podobno w pierwszej wersji scenariusza „Selmy” niemal nie było kobiet. To DuVernay pracowała nad tekstem, pokazując rolę, jaką odegrały w tamtej walce. Sportretowała żonę Kinga – Coriettę, ale też agitatorki i działaczki ruchu – młode i pełne zapału. Ale i starą Afroamerykankę, która zaczyna protestować, kiedy po raz kolejny odmówiono jej wydania listy wyborczej. Ma dosyć nieprzestrzegania jej praw. – Gdyby nie pozwolono mi na zmiany tekstu, nie weszłabym w ten projekt – tłumaczy reżyserka. – Nie można walczyć z dyskryminacją, budując inne mury. Obraz niewolnictwa zmienia się też u Steve’a McQueena. To historia nie tylko bitych, odzieranych z godności mężczyzn, ale i kobiet. Często żyjących w jeszcze większym upodleniu: regularnie gwałconych, poniewieranych, traktowanych jak sługi seksualne. Popadających w depresję, targających się na życie. Wyrzucanych przez zazdrosne białe żony plantatorów, gdy okazuje się, że po gwałcie zaszły w ciążę.

Reżyserzy pytają o granicę konformizmu niezbędnego, by przetrwać. Bo „Selma”, „Kamerdyner” i „Zniewolony” to nie tylko filmy, które przypominają, jak niewiele dekad dzieli nas od czasów segregacji. To także uniwersalne opowieści o postawie wobec zła. Powolne budowanie równouprawnienia zostaje przeciwstawione rozlewowi krwi. „Pozwól mi być alternatywą dla Kinga. Ostrzeżeniem, że jeśli nie posłuchają jego, przyjdę ja” – mówi Malcolm X do żony pastora w „Selmie”. King w czasie protestów w milczeniu, z rozpaczą patrzy na rany zadawane manifestującym przez policję. Bo nie godzi się na stosowanie przemocy: „Szeryf nie odpuści bez walki – mówi. – A przecież my nie walczymy. Selma to miejsce do umierania jak każde inne”. W „Kamerdynerze” syn zarzuca bierność ojcu, samemu tworząc struktury Czarnych Panter. Podobne etyczne pytanie zadaje McQueen. Jego bohater, aby przetrwać, udaje niewykształconego prostaka i patrzy obojętnie na cierpienie innych. Tak jak pozostali. W jednej ze scen niewolnicy spokojnie pracują w polu wokół powieszonego na gałęzi, ale wciąż żywego Solomona.

DZISIEJSZE HOLLYWOOD

Jednak przede wszystkim to filmy o cenie, jaką Afroamerykanie zapłacili za podstawowe prawa. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu mur nietolerancji i nienawiści był ogromny. I choć nowe prawa weszły w życie, przelano za nie olbrzymią ilość krwi: zarówno czarnych ludzi, jak i białych. Dlatego w żadnym z tych obrazów nie ma triumfalizmu. Sukces nie zwróci życia ofiarom, a do prawdziwego równouprawnienia droga wciąż jest długa. – Zrobiłem „Kamerdynera”, aby pokazać, że ta walka nie jest zamkniętym rozdziałem, tylko trwającym od dekad procesem – mówił Lee Daniels. „Walczymy, by czarny mógł jeść w tych samych knajpach, co biały, a on często nawet nie ma pieniędzy na hamburgera albo nie umie przeczytać menu, bo w jego okolicy nie było szkoły dla Murzynów” – wzdycha w „Selmie” King. Bo dyskryminacja sięga głęboko i jest mocno zakorzeniona. Kryje się nie tylko w sferze prawa, ale i w ekonomii, świadomości, języku, kulturze.

Dzisiaj przy okazji tych trzech filmów Hollywood zwróciło uwagę na siebie. Po przełomowych zeszłorocznych Oscarach, w tym roku na Twitterze stworzono hashtag: #OscarsSoWhite. Bo nagradzono niemal wyłącznie filmy białych o białych z białymi aktorami w rolach głównych. Mimo że, według Rotten Tomatoes, „Selma” z fenomenalnym Davidem Oyelowo jako Kingiem zyskała 99 proc. pozytywnych recenzji krytyków. DuVernay zwraca też uwagę, że czarnoskórzy pojawiają się głównie w filmach o niewolnictwie i dyskryminacji. Skupione na finansowych wynikach Hollywood z natury jest konserwatywne i ostrożne.

Kilka lat wcześniej, kiedy zaczęto w kinie głównego nurtu głośno mówić o problemach środowisk LGBT, nagrody zbierały „Tajemnica Brokeback Mountain” czy „Obywatel Milk”. Większość nieheteronormatywnych bohaterów przez swoją orientację ginęła lub cierpiała. Dopiero dzisiaj w hollywoodzkim kinie przestają dziwić postacie szczęśliwych gejów. Teraz Ameryka robi kolejny rachunek sumienia. „Selma” czy „Zniewolony” to świetne filmy o goryczy wygranej. Pozwoliły też wejść do kina wybitnym aktorom, jak Ejiofor czy Lupita Nyong’o. Zagrali ludzi walczących z opresją. Ale może za kilka lat, obok Leonardo DiCaprio, będą odbierać Oscary za role w filmach o zwyczajnych amerykańskich rodzinach. ■

©� WSZELKIE PRAWA ZASTRZEŻONE

Okładka tygodnika WPROST: 14/2015
Więcej możesz przeczytać w 14/2015 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 14/2015 (1673)

  • "Wprost” – tygodnik wartości 29 mar 2015, 20:00 Wracam do „Wprost” po 15 latach. Kiedy stąd odchodziłem, ówczesny naczelny wręczył mi pamiątkę – srebrny przycinak do cygar. Trzymam go do dziś. Symbol czegoś, czym media i dziennikarstwo kiedyś były i czym już pewnie... 3
  • Skaner 29 mar 2015, 20:00 Konferencja Wojskowej Prokuratury Okręgowej: płk Ryszard Filipowicz, płk Ireneusz Szeląg i ppłk Janusz Wójcik KOMENTARZ Smoleńska logika Prokuratura wojskowa przedłużyła śledztwo w sprawie katastrofy prezydenckiego Tu-154 pod... 6
  • Polska Rzeczpospolita Bankowa 29 mar 2015, 20:00 Przez 25 lat kolejne rządy przyzwyczaiły banki do tego, że nad Wisłą mogą wszystko. Cierpią na tym Polacy, których rząd w starciu z bankierami zostawił samych sobie. 12
  • Półmetek Kopacz Show 29 mar 2015, 20:00 Na półrocze rząd przygotował show. Spektakularna forma ma przykryć niespełnione obietnice z exposé. „Wprost” sprawdza, czym może pochwalić się pani premier, a jakie tematy ma przykryć wizerunkowa maskarada. 18
  • Dojrzewanie 29 mar 2015, 20:00 Z pogubionej i naiwnej politycznie „nastolatki” premier Kopacz dojrzała do prawdziwej „kobiety stanu”. Zrobiła to błyskawicznie, ale pytanie, czy dość szybko, żeby teraz utrzymać władzę. 21
  • Z Rosjanami i Duchem Świętym 29 mar 2015, 20:00 Waldemar Tomaszewski to jedyny na świecie polski parlamentarzysta wybierany poza Polską. Nie wiadomo, czy powinniśmy być z tego dumni, czy już się wstydzić. 23
  • Rosja 29 mar 2015, 20:00 Literatura rosyjska była dla mnie zawsze czymś w rodzaju bezpiecznika: kiedy rzeczywistość zbyt mi doskwierała, wystarczyło wyłączyć wszystkie telefony i internety, położyć się do łóżka z herbatą i po prostu odpocząć. Bez... 25
  • Przeżyłam kilka zmartwychwstań 29 mar 2015, 20:00 Wielkanoc coraz rzadziej kojarzy mi się z radością, a coraz częściej z tym, że ludzie oddają swoich starych rodziców czy dziadków na przechowanie do szpitala - mówi Magdalena Kozak, lekarz ratunkowy, żołnierka i pisarka. 28
  • Bezwzględny jak znachor 29 mar 2015, 20:00 Umierającym obiecują cuda. Są bezczelnie bezkarni. Dzięki temu, że stosują coraz bardziej wyrafinowane metody wyłapywania potencjalnych klientów, bywa, że na ludzkiej krzywdzie zarabiają krocie. 32
  • Siła starości 29 mar 2015, 20:00 Politycy, biznes, reklama i świat mody zaczynają dostrzegać seniorów. Stają się oni coraz bardziej atrakcyjnym gronem odbiorców, do których opłaca się kierować ofertę. 36
  • Bieg po kasę 29 mar 2015, 20:00 Od 10 lat Polska szaleje na punkcie biegania, ale prawdziwy boom tej dyscypliny sportu dopiero przed nami. Coraz mocniej czujemy to w naszych portfelach. 40
  • Smak tylko dla wybranych 29 mar 2015, 20:00 Znaleźć przepis na dip z buraka to łatwizna. Sztuka to znaleźć dobre buraki. Problemem polskiej kuchni nie są kucharze. Nie kto gotuje, tylko z czego... 42
  • SZEFOWIE KUCHNI POLECAJĄ 29 mar 2015, 20:00 Dania, którymi zachwycisz gości przy wielkanocnym stole: DELIKATNY KREM CZEKOLADOWY W SKORUPKACH PO JAJKACH autorstwa Marcina Kocha skorupki po 10-12 jajkach (zachowaj papierowe opakowanie po jajkach) 200 g czekolady 60-70 proc. kakao (im lepsza... 47
  • Imperium kartofla 29 mar 2015, 20:00 Zachodnia cywilizacja zawdzięcza triumf uprawie ziemniaka. To kartofel zlikwidował w Europie głód i doprowadził do eksplozji demograficznej. Ale ziemniak ma też ciemną kartę: odpowiada bowiem za dwie wojny światowe. 48
  • Złoty gang marszandów 29 mar 2015, 20:00 Spowodowane przez nich straty porównywano z grabieżą dokonaną przez hitlerowców. W Brazylii powołano w ich sprawie komisję śledczą. Przez 20 lat szajka ogałacała Polskę z najcenniejszych dzieł sztuki. 52
  • Świat 29 mar 2015, 20:00 Sierżant Bowe Bergdahl, uwolniony po pięciu latach z rąk talibów w Afganistanie, usłyszał zarzuty dezercji i niewłaściwego zachowania w obliczu wroga. KONFLIKTY Nowa wojna na Bliskim Wschodzie Arabia Saudyjska rozpoczęła ofensywę... 56
  • Wojny oligarchów 29 mar 2015, 20:00 W ciągu jednego dnia Igor Kołomojski stracił złoty interes. Na Ukrainie zaczęła się wojna. Pytanie tylko, czy przeciw oligarchom, czy jednak między nimi. 57
  • Celebryci gnębią Kima 29 mar 2015, 20:00 Drobna dwudziestolatka kontra brutalny reżim Korei Północnej. Gra, którą podjęła Park Yeon-mi, toczy się o wolność, honor i życie. Jej poprzednicy nierzadko kończyli z kulą w głowie. 60
  • Brytyjski test ciążowy 29 mar 2015, 20:00 Wielka Brytania od lat króluje w rankingach nieplanowanych ciąż wśród nastolatek. Remedium ma być edukacja seksualna dla pięciolatków. 62
  • BIZNES 27.03.2015 29 mar 2015, 20:00 CHF 3,91 USD 3,76 EUR 4,09 GBP 5,61 PB95 4,62 ON 4,67 Wystawiane na sprzedaż portugalskie wyspy nęcą zagranicznych inwestorów, głównie obywateli Chin. Dzięki ich nabyciu mogą oni zyskać m.in. prawo do stałego pobytu w tym iberyjskim... 64
  • ZUS na Marsie 29 mar 2015, 20:00 MEC. ROBERT NOGACKI – jeden z najlepszych ekspertów w zakresie bezprawia urzędniczego – ocenia wydarzenia przez pryzmat interesów klientów swojej kancelarii. 65
  • Abonent czasowo niedostępny 29 mar 2015, 20:00 Mapy zasięgu polskich sieci mają niewiele wspólnego z rzeczywistością, a wyśrubowane normy i biurokracja powodują, że pełno jest telefonicznych białych plam. 66
  • NAUKA I ZDROWIE 29 mar 2015, 20:00 Wystarczy schudnąć, by poprawić jakość nasienia – przekonywali kanadyjscy uczeni z Uniwersytetu Sherbrooke, którzy przez rok badali 65 pacjentów klinik niepłodności. W ciążę udało się zajść partnerkom tych, którzy stracili... 68
  • Świat przeżarty depresją 29 mar 2015, 20:00 Jeżeli pilot samolotu, który rozbił się w Alpach, rzeczywiście popełnił samobójstwo, to w pierwszej kolejności należy mówić o zabójstwie 149 osób, którego dokonał – mówi prof. Brunon Hołyst. 69
  • Pacjenci coraz równiejsi 29 mar 2015, 20:00 Ponad 200 szpitali prywatnych zapewnia opiekę równie dobrą lub lepszą niż publiczne. Wciąż jednak muszą walczyć o kontrakty z NFZ. 72
  • Odzyskali własne życie 29 mar 2015, 20:00 Trudno się pogodzić z obojętnością służby zdrowia. Tym bardziej, gdy spotykamy ludzi, których lekarze z tylko sobie znanych powodów skazali na wieloletnie cierpienie i przykuli do łóżka. 74
  • Każdego dnia jesteś najważniejszym pacjentem 29 mar 2015, 20:00 Po sześciu latach działania Szpital Medicover zdobywa lepsze oceny pacjentów niż najbardziej prestiżowe kliniki w USA. Teraz poszerza usługi realizowane na podstawie programu Szybka Terapia Onkologiczna. 76
  • Klinika ostatniej nadziei 29 mar 2015, 20:00 Do Centrum Medycznego Gamma trafiają ofiary wypadków komunikacyjnych – ludzie, którym nikt nie chce pomóc. Wykonywane są tu zabiegi, których nie podjęły się szpitale z wieloletnią tradycją. 80
  • Centrum Opieki Długoterminowej – AD FINEM Rezydencja dla Seniora Centrum Rehabilitacji 29 mar 2015, 20:00 Śląsk Pod koniec 2013 r. oddano do użytku kompleks pod nazwą Śląskie Centrum Opieki Długoterminowej i Rehabilitacji Leczniczej wraz z Rezydencją dla Seniora w Czernichowie koło Żywca. Centrum jest zlokalizowane u stóp góry Żar, nad... 82
  • Dolnośląskie Centrum Laryngologii Medicus 29 mar 2015, 20:00 Dzięki zespołowi wybitnych specjalistów oraz wykorzystaniu najnowocześniejszego sprzętu diagnostycznego i operacyjnego Dolnośląskie Centrum Laryngologii Medicus gwarantuje najwyższy poziom opieki laryngologicznej i skuteczność leczenia.... 84
  • Ból, który powala 29 mar 2015, 20:00 Kamica moczowa to dość powszechna choroba: u co dziesiątej osoby w pewnym momencie życia w drogach moczowych utworzy się kamień. Można jednak próbować jej przeciwdziałać. 87
  • KULTURA I STYL ŻYCIA 29 mar 2015, 20:00 Paul Hollingsworth z ośmioletnią córką Hailee stworzyli trzyminutowy film „Jurassic Park” w wersji LEGO. Wykorzystali klocki o wartości 100 tys. dolarów. TEATR ABBA forever 2Wybieram się na »Mamma Mia!«” –... 88
  • Futrzany dyktator 29 mar 2015, 20:00 Koty – poczynając od Kota w butach, a kończąc na sarkastycznym i nażartym lasagne Garfieldzie – są jednym z najciekawszych wynalazków naszej cywilizacji. 90
  • Czarna strona historii 29 mar 2015, 20:00 Wchodząca na ekrany „Selma” to świetny portret Martina Luthera Kinga. I dowód, że Hollywood coraz odważniej sięga po historię, o której Ameryka wolała zapomnieć. 92
  • KSIĄŻKI 29 mar 2015, 20:00 BYKOW O STALINIE Wielki test Stalina Czy męczeństwo i śmierć milionów ofiar stalinowskiego terroru miały jakikolwiek sens? Młody historyk Dmitrij Rogow podejmuje próbę sprawdzenia hipotezy, która zakłada, że Stalin chciał... 94
  • MUZYKA 29 mar 2015, 20:00 PŁYTA 1. „Nowe rzeczy” KęKę PROSTO/OLESIEJUK 2. „Spadochron” Mela Koteluk POMATON/WARNER MUSIC PL 3. „Tracker” Mark Knopfler UNIVERSAL/UNIVERSAL MUSIC PL 4. „Cyniczne córy Zurychu” Artur Andrus... 95
  • FILMY 29 mar 2015, 20:00 Francuz w Czeczenii Reżyser Michel Hazanavicius i aktorka Berenice Bejo to jedna z najgłośniejszych par francuskiego kina. Tworzyli głównie lekkie komedie, aż podbili widzów oscarowym „Artystą” – czarno-białą historią... 96
  • KNOW-HOW 29 mar 2015, 20:00 Internet z samolotu Planujesz już wakacje? Oto najlepsze aplikacje do robienia kalendarzy: Facebook pokazał projekt napędzanego energią słoneczną samolotu bezzałogowego, który z dużej wysokości ma dostarczać internet. Rozstaw skrzydeł... 98
  • TELEWIZJA 29 mar 2015, 20:00 Wielkanocne kino telewizyjne Na święta stacje jak zwykle przygotowały filmy o tematyce religijnej. Oto najciekawsze propozycje: JESUS CHRIST SUPERSTAR głośną hipisowską rockową operę z 1973 r., 4 kwietnia o godz. 20.25 będzie można... 99
  • Polki nie potrzebują parytetów 29 mar 2015, 20:00 Kobiety w Polsce świetnie radzą sobie bez wymyślanych dla nich przez feministki czy różnego rodzaju „postępowców” zawodowych parytetów i specjalnych praw. Takie wyniki przynoszą najnowsze dane Eurostatu i ranking tzw.... 100
  • Luksus jako lokata 29 mar 2015, 20:00 Rośnie liczba transakcji na największych rynkach mieszkaniowych w droższych segmentach rynku. Zamożni Polacy poszukują w ten sposób alternatywnych sposobów lokowania kapitału. 102
  • nieruchomosci.wprost.pl 29 mar 2015, 20:00 1. ZŁOTA 44 | WARSZAWA 400 m2 To najbardziej ekskluzywny wieżowiec mieszkalny w Europie Środkowo-Wschodniej. 52-piętrowy drapacz chmur oferuje limitowaną liczbę apartamentów wraz z luksusowo urządzonymi częściami wspólnymi. Słoneczny... 104
  • Projektowanie po polsku 29 mar 2015, 20:00 Urządzenie polskiego wnętrza jest podporządkowane myśleniu, że wszystko musi być praktyczne i czemuś służyć. Na Zachodzie podchodzi się do tego na luzie i z humorem – mówi Dominika J. Rostocka, architekt wnętrz. 116
  • Klub ładnego domu 29 mar 2015, 20:00 Inspirować i czynić każdy dom piękniejszym to nasza misja – mówi Przemysław Kowalewski, dyrektor zarządzający Westwing Home & Living na Europę Środkową. Kluby zakupowe to jedna z najszybciej rozwijających się gałęzi rynku... 120
  • Skanska buduje jedno z najnowocześniejszych osiedli w Polsce 29 mar 2015, 20:00 Skanska Residential Development Poland rozpoczęła nową inwestycję w Warszawie. Osiedle Mickiewicza będzie pierwszym w Polsce kompleksem mieszkalnym, który ma szansę uzyskać certyfikację BREEAM. Jest to rozpoznawalne na świecie oznaczenie... 120

ZKDP - Nakład kontrolowany