Mata Hari Stalina

Mata Hari Stalina

Owijała sobie wokół palca agentów i artystów. Była zamieszana w zamach na Lenina. W jej domu spotykali się najważniejsi sowieccy szpiedzy w Wielkiej Brytanii. Moura Budberg zasłużyła na miano następczyni Maty Hari.

Ona potrafi wypić nieprawdopodobne ilości alkoholu – pisał w raporcie agent MI5 o gospodyni domu w londyńskiej dzielnicy Knightsbridge, w którym był stałym gościem. Agent nazywał się Klop Ustinov i był dobrze ustosunkowanym niemieckim dyplomatą, ale z powodu żydowskiego pochodzenia po dojściu Hitlera do władzy zamienił paszport niemiecki na brytyjski. Klop Ustinov, którego syn Peter miał po wojnie zostać słynnym aktorem, nie był jedynym ważnym bywalcem tego salonu. Można tam było spotkać ministra wojny Duffa Coopera i wysokich funkcjonariuszy Secret Service, a także sympatyzujących z lewicą brytyjskich intelektualistów. Wszystkich ściągały tam udane przyjęcia i magnetyczna osobowość gospodyni łączącej w sobie seksapil z arystokratycznymi manierami oraz burzliwym życiorysem sięgającym bolszewickiej rewolucji w Rosji.

Gospodyni nazywała się Maria Ignatiewna Zakrewska von Benckendorff Budberg. Już samo to długie, egzotyczne nazwisko budziło ekscytację wśród przyjaciół, którzy mówili na nią Moura. – Nad środowiskiem Moury unosi się zapaszek szpiegostwa. Z tego, co wiem, ona przekazuje zasłyszane plotki do Paryża, Amsterdamu, Berlina, a być może także Moskwy – pisał w liście do jednej z przyjaciółek słynny pisarz Herbert George Wells, zakochany na zabój w kobiecie, którą nazwano potem sowiecką Matą Hari.

DOBRE I ZŁE WIEŚCI Z ŁUBIANKI

Jej szpiegowska kariera zaczyna się w połowie 1918 r. w opanowanej przez bolszewików Moskwie. W nocy z 30 na 31 sierpnia komendant Kremla, marynarz o nazwisku Paweł Dymitrewicz Małkow, znajduje Marię Ignatiewną Zakrewską w łóżku brytyjskiego konsula generalnego podejrzanego o zorganizowanie zamachu na Lenina. Robert Bruce Lockhart jest nie tylko dyplomatą, ale i agentem Secret Service, ze specjalnymi plenipotencjami od premiera Lloyda George’a. Można go nazwać odpowiednikiem Jamesa Bonda z prawdziwą licencją na zabijanie. Brytyjczycy dobrze wiedzą, że Lenin jest niemieckim agentem organizującym komunistyczny zamach stanu za pieniądze Berlina. Postanawiają więc odsunąć go od władzy, szykując spisek socjalistów i strzelców łotewskich pilnujących Kremla. Ich plany krzyżuje jednak Fani Kaplan, która strzela do Lenina podczas wiecu w fabryce na dobre dwa tygodnie przed zaplanowanym zamachem.

Czeka znajduje pretekst do rozpętania pierwszej z serii wielkich czystek w sowieckiej Rosji. Do więzień trafiają tysiące podejrzewanych o spiskowanie przeciw bolszewikom. Bezpieka likwiduje także siatkę agentów Londynu i atakuje ambasadę brytyjską w Piotrogrodzie. Główny organizator zamachu, agent Sidney Reilly, ucieka z Rosji na fałszywym niemieckim paszporcie. W ręce bolszewików trafia za to konsul moskiewski Lockhart wraz ze swoją rosyjską kochanką. Jej los jest typowy dla wielu rosyjskich panien z dobrych domów. Ojciec Marii, ukraiński arystokrata, był wysokim urzędnikiem na carskim dworze i miłośnikiem brytyjskiej kultury. To on jeszcze przed rewolucją wysyła córkę do szkół w Londynie, gdzie rosyjska piękność bryluje na salonach.

– Rozterki moralne, fałszywa skromność i społeczne tabu nie zatruwały jej specjalnie życia. Seks był dla niej czymś naturalnym, nie musiała się go uczyć ani niczego udawać – twierdziła jej biografka i długoletnia znajoma Nina Berberowa.

W Londynie Maria albo Moura, jak ją tu nazwano, wychodzi za Iwana von Benckendorffa, estońskiego hrabiego w carskiej służbie dyplomatycznej. Sielanka nie trwa długo. Gdy wybuchnie rewolucja, zbuntowani chłopi spalą majątek, a właściciela zatłuką kijami na śmierć. Hrabina ucieka z dziećmi do Moskwy, gdzie zostaje tłumaczką i kochanką konsula Lockharta. Brytyjski szpieg zostaje wymieniony na Maksyma Litwinowa, którego Anglicy prewencyjnie aresztowali po wsypie ich siatki w Rosji, i wraca do domu. Moura von Benckendorff wyjeżdża na Ukrainę opanowaną przez nacjonalistów hetmana Pawło Skoropackiego. Moura zna go jeszcze sprzed rewolucji, z czasów gdy był carskim generałem. Proponuje, że będzie szpiegować bolszewików. Ukraińcy podejrzewają jednak, że jest podwójną agentką. Nie bez racji. Hrabina wraca więc do Moskwy.

NAŁOŻNICA LEGENDY REWOLUCJI

– Lenin to zimnokrwisty oszust, który nie szanuje ani honoru, ani życia proletariatu – mawiał Maksym Gorki, oskarżając wodza rewolucji o skłonność do popełnienia każdej zbrodni. Szanowany powszechnie pisarz poparł początkowo bolszewicki przewrót, udostępniając nawet swoje petersburskie mieszkanie na kwaterę główną rewolucji. Z czasem rozczarował się Leninem, a ponieważ bolszewicki system coraz bardziej się uszczelniał, każdy potencjalny buntownik musiał mieć anioła stróża. Gorkiemu w udziale przypadł wyjątkowo urodziwy. Hrabina von Benckendorff zatrudniła się u pisarza jako sekretarka i tłumaczka pośrednicząca w kontaktach literata z pielgrzymującymi do niego intelektualistami z całej Europy. Szybko zostali też kochankami, tworząc parę, wokół której kręciło się życie artystycznej bohemy porewolucyjnej Rosji. To u Gorkiego Moura poznała w 1920 r. sympatyzującego z bolszewikami brytyjskiego pisarza science fiction Herberta George’a Wellsa, autora klasycznych dziś powieści „Wojna światów” i „Wehikuł czasu”. Wells nawiązał z nią płomienny romans jeszcze w czasie trwania związku agentki z Gorkim.

Ponieważ bezpieka węszyła w otoczeniu pisarza, już w 1921 r. atmosfera wokół niego zaczęła się zagęszczać. Przewidując, że spokojne życie u boku Gorkiego nie będzie trwało wiecznie, Moura wyszła za mąż za kolejnego estońskiego arystokratę. Paszport dawał jej szansę na wyjazd z Rosji.

KLUB LONDYŃSKICH STALINISTÓW

Goście zaproszeni do restauracji Quo Vadis w londyńskim Soho byli przekonani, że to zaręczynowe przyjęcie Herberta George’a Wellsa. Starzejący się pisarz, mimo tuszy i piskliwego głosu, był uwielbiany przez kobiety. Sam przyznawał jednak, że się do nich nie przywiązuje. – W moim życiu kochałem tylko moje dwie żony i Mourę Budberg – napisał w opublikowanej wiele lat po jego śmierci skandalizującej autobiografii.

Mało brakowało, a nasza bohaterka zostałaby trzecią panią Wells. Pisarz się jej oświadczył, ale został odrzucony. Ich związek trwał jednak długie lata, co dało Mourze nie tylko źródło utrzymania (Wells wypłacał jej pensję, a w testamencie zapisał znaczącą sumę), ale też dostęp do brytyjskiej elity. Angielscy intelektualiści fascynowali się komunizmem i Związkiem Radzieckim, a bolszewicy robili z tego użytek. W połowie lat 30. Moura Budberg wydała na Wyspach opracowany przez Maksyma Gorkiego zbiór esejów o budowie Kanału Białomorskiego, sławiących reedukacyjne walory gigantycznej budowy, za którą życie oddało ponad 100 tys. więźniów Gułagu. Była także zaangażowana w zorganizowanie wywiadu, jaki Herbert George Wells przeprowadził ze Stalinem dla pisma „New Statesman”. W domu Moury w Knightsbridge wykluwały się takie inicjatywy. Można tam było spotkać zdeklarowanych stalinistów pokroju George’a Bernarda Shawa czy apologetów ZSRR, takich jak Beatrice i Sidney Webb, którzy założyli słynną London School of Economics. Bywali tam nie tylko wielki ekonomista John Maynard Keynes, pracownicy pałacu Buckingham, oficerowie wywiadu, ale także Rosjanie pracujący dla sowieckiej misji handlowej w Londynie.

Brytyjczycy nie ufali rosyjskiej baronowej. W latach 20. kilkukrotnie odmawiali jej wizy wjazdowej do Anglii. Gdy w końcu dzięki wstawiennictwu byłego kochanka z czasów moskiewskich Roberta Lockharta dostała w latach 30. pozwolenie na osiedlenie się z dziećmi na Wyspach, MI5 wzięło ją pod lupę. Inwigilacja zaostrzyła się jeszcze po 1936 r., gdy podczas pogrzebu dawnego kochanka Maksyma Gorkiego spotkała się ze Stalinem. Francuzi, którzy również przyglądali się Mourze, byli przekonani, że do spotkania doszło na polecenie brytyjskiego ministra wojny Duffa Coopera, który regularnie pojawiał się w jej domu w Knightsbridge. Tuż przed drugą wojną światową miejsce to, z salonu lewicujących intelektualistów, przekształciło się w punkt spotkań podwójnych agentów. Agent MI5 Klop Ustinov widywał u Moury Budberg inżyniera Władymira Gajdarowa, a także przynajmniej dwóch członków Piątki z Cambridge – najsłynniejszej sowieckiej siatki szpiegowskiej stworzonej przez ludzi o rozległych koneksjach, zajmujących wysokie stanowiska rządowe, także w tajnych służbach Jej Królewskiej Mości. Sir Anthony Blunt, oficer wywiadu zajmujący się w czasie wojny m.in. rozpracowywaniem niemieckiej maszyny szyfrującej Enigma, był szanowanym historykiem sztuki i kustoszem królewskich zbiorów sztuki. W należącym do rodziny Rothschildów domu przy Chester Square mieszkał razem z Guyem Burgessem, dziennikarzem BBC i oficerem wywiadu. Obaj panowie byli homoseksualistami, co było przestępstwem w ówczesnej Wielkiej Brytanii, dlatego chętnie korzystali ze swobodnych obyczajów, panujących w domu rosyjskiej baronowej.

Przy okazji nawiązywali kontakty. Wymagało to pewnego poświęcenia. Klop Ustinov pisał w raportach, że Guy Burgess źle znosi pijackie sesje u Budberg, bo ma słabą głowę. Balanga trwała do 1951 r., gdy Burgess, wraz z innym szpiegiem z Cambridge Five, Donaldem MacLeanem z Foreign Office, uciekli do Rosji, by uniknąć aresztowania. Moura Budberg była tak przerażona, że wydała MI5 sir Anthony’ego Blunta, ujawniając, że od połowy lat 30. jest on członkiem partii komunistycznej. Informację tę jednak utajniono, by nie wywoływać skandalu na dworze. Agenturalna działalność Blunta wyszła na jaw dopiero pod koniec lat 70. Poinformowała o tym Izbę Gmin premier Margaret Thatcher, a królowa Elżbieta II pozbawiła zdrajcę tytułu szlacheckiego. Moura Budberg nie dożyła tej chwili. Zmarła w 1974 r. we Florencji w dostatku, który zapewnił jej pokaźny spadek po Herbercie George’u Wellsie. �

NAJSŁYNNIEJSZE AGENTKI ŚWIATA

Mata Hari

Holenderska tancerka wykorzystująca sławę i wdzięki do uwodzenia wpływowych mężczyzn z armii i sfer rządowych we Francji. Rozstrzelana w czasie pierwszej wojny światowej za szpiegostwo na rzecz Niemiec.

Krystyna Skarbek

Finalistka konkursu Miss Polonia, w czasie drugiej wojny światowej szpieg w służbie brytyjskiej. Miała romans z oficerem brytyjskiego wywiadu Ianem Flemingiem, twórcą postaci Jamesa Bonda.

Virginia Hall

Amerykanka pracująca w służbie brytyjskiej w okupowanej Francji podczas drugiej wojny światowej. Wspomagała francuski ruch oporu, skutecznie wymykając się niemieckim zasadzkom.

Stefanie von Hohenlohe

Austriacka arystokratka uwodząca Brytyjczyków i wyciągająca od nich informacje użyteczne dla III Rzeszy. Po wybuchu wojny wyjechała do USA, gdzie pomogła wywiadowi sporządzić portret psychologiczny Hitlera.

Anna Chapman

Rosjanka aresztowana przez FBI w 2010 r. za szpiegostwo. Wysłana do USA, by infiltrować kręgi biznesowe i polityczne. Wymieniona na schwytanych w Rosji agentów USA. Robi karierę w mediach i polityce w Rosji.

Okładka tygodnika WPROST: 21/2015
Więcej możesz przeczytać w 21/2015 wydaniu tygodnika „Wprost”
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 21/2015 (1680)

  • Kiedy niemożliwe jest możliwe, wszystko jest możliwe 17 maj 2015, 20:00 Politycy nie są od rozwiązywania naszych problemów. Ktoś, kto tego nie rozumie, nie zrozumie cyrku politycznego ostatnich dni. Politycy mają tylko dwa problemy: pierwszy to zostać wybranym w najbliższych wyborach. Drugi: zostać wybranym w... 3
  • SKANER 17 maj 2015, 20:00 WYBORY Wirtualne wybory PRZED DRUGĄ TURĄ WYBORÓW PREZYDENCKICH kampania w świecie wirtualnym jest nie mniej zażarta niż w realu. Zwłaszcza kandydat PiS radzi sobie szczególnie dobrze w mediach społecznościowych. W ciągu pięciu dni od... 6
  • Polityczne wrzenie 17 maj 2015, 20:00 To ten tydzień rozstrzygnie, czy w Polsce rozpocznie się polityczna rewolucja. Zmiana lokatora Pałacu Prezydenckiego byłaby początkiem przejmowania władzy przez opozycję. 12
  • Wirtualna chmura 17 maj 2015, 20:00 Kilka dni przed drugą turą wyborów prezydenckich możliwe jest wszystko. O wyniku może przesądzić najmniejszy błąd. 16
  • Platforma w wersji opozycyjnej 17 maj 2015, 20:00 Dzień po wyborczej porażce Komorowskiego w pierwszej turze Ewa Kopacz zmieniła swoją strategię. Wybrała wariant na przetrwanie. 18
  • Kto się boi Macierewicza 17 maj 2015, 20:00 Władza ma swoje koszmary, a prosty lud swoje. W Pałacu Prezydenckim między żyrandolami krąży duch Antoniego Macierewicza. Krąży i straszy. Jak pan Antoni dojdzie do władzy, wsadzi za kratki Donalda Tuska, Ewę Kopacz i samego prezydenta,... 20
  • Armia Kukiza 17 maj 2015, 20:00 Już w czerwcu powoła stowarzyszenie, które ma mu zapewnić sukces w jesiennych wyborach. Wszystko wskazuje na to, że kukizowcy, postrzegani jako formacja prawicowa, wybiorą teraz kurs bliższy politycznemu centrum. 22
  • Paweł Kukiz – ruch rozsądnego elektoratu 17 maj 2015, 20:00 Wynik pierwszej tury wyborów prezydenckich zbulwersował wielu komentatorów i polityków. Skoro kampania Bronisława Komorowskiego przebiegała pod hasłem „racjonalności” i umiarkowania, to – niejako z definicji –... 25
  • Recepta na polityczne trzęsienie ziemi 17 maj 2015, 20:00 Po wprowadzeniu w Polsce jednomandatowych okręgów wyborcy mogliby swobodnie wymieniać skompromitowanych posłów. O zasiadaniu w Sejmie decydowałaby wola obywateli, a nie partyjnych liderów. 26
  • Polski rząd też odpowiada za kłamstwa Putina 17 maj 2015, 20:00 Donald Tusk nie będzie wspominał, jak w latach 2009 i 2010 wchodził Putinowi w tyłek – mówi „Wprost” Jürgen Roth, niemiecki dziennikarz, autor książki „Tajne akta S.” o kulisach katastrofy smoleńskiej. 30
  • Panie Michnik, nie pouczaj młodych 17 maj 2015, 20:00 Wyniki I tury wyborów prezydenckich były szokiem dla większości komentatorów, politologów, być może samych wyborców. Ale przede wszystkim dla polskich elit. Dlatego od poniedziałku ruszyły one do ataku. Ustami prof. Janusza... 32
  • 10 MITÓW O WIEKU EMERYTALNYM 17 maj 2015, 20:00 Motywem przewodnim – tak bieżącej kampanii, jak i potyczki do parlamentu – jest i będzie wiek emerytalny. Narosło wokół niego tyle nieporozumień, graniczących z idiotyzmami, że trzeba je prostować. Mierzymy się z dziesięcioma najczęstszymi mitami na ten temat. 34
  • Pięć przykazań emigranta 17 maj 2015, 20:00 Aż 1,3 mln Polaków deklaruje, że na pewno wyjedzie za granicę. Sugerują się sukcesem tych, którzy już to zrobili. Ale wyjazd nie jest jednoznaczny z podróżą do raju, a na przyszłego emigranta czyha wiele pułapek. Radzimy, jak ich uniknąć. 38
  • Pyli, swędzi, piecze 17 maj 2015, 20:00 Na alergię cierpi co trzeci Polak. A że leczenie jest uciążliwe, to znachorstwo kwitnie jak drzewa na wiosnę. Uczulamy na najbardziej podejrzane metody. 40
  • Gorzka wygrana feministek 17 maj 2015, 20:00 Mężczyźni nie chcą się na randkach całować, dotykać, od razu żądają wyuzdanego seksu – mówi prof. Philip Zimbardo, psycholog, autor książki „Gdzie ci mężczyźni?”. 44
  • Druga młodość LOT-u 17 maj 2015, 20:00 Po zdjęciu kagańca Brukseli LOT zamierza nie tylko gonić uciekających mu konkurentów, lecz także rozpocząć prawdziwą zagraniczną ekspansję. To plany ambitne, by nie rzec ryzykowne. Ale jeśli się powiodą, nasz przewoźnik mocno zyska na wartości. 46
  • Polska na sprzedaż 17 maj 2015, 20:00 Państwo zdążyło sprzedać już obcokrajowcom ziemię o powierzchni Warszawy. To tylko oficjalne statystyki, bo według rolników grunty w niektórych polskich województwach w połowie należą do inwestorów z zagranicy. 50
  • Polska daje radę, państwo nie 17 maj 2015, 20:00 Jeśli ktoś nie jest zaślepiony, musi przyznać – Polska w ostatnim ćwierćwieczu odniosła bezprecedensowy sukces. Nigdy nie żyło nam się lepiej. Radzimy sobie też dobrze na tle innych krajów Europy. Potwierdzają to dane. Ciężko... 53
  • Vox populi, vox Dei 17 maj 2015, 20:00 Jako przykład funkcjonowania ordynacji większościowej i JOW-ów przytacza się Wielką Brytanię. Warto przyjrzeć się funkcjonowaniu najstarszej w Europie demokracji parlamentarnej, która nie boi się referendów. A jej politycy zmuszani są... 53
  • Papierowa energia 17 maj 2015, 20:00 Farmy wiatrowe stają się elementem naszego krajobrazu. Przydomowe elektrownie to nie są już fantazje pism popularnonaukowych. Ale absurdalne przepisy odstraszają nowych inwestorów. 54
  • Bransoletki z charakterem 17 maj 2015, 20:00 Firma Lilou sprzedaje biżuterię, z którą utożsamiają się klienci z całego świata. To oni decydują, z czego zostanie zrobiona i jak będzie wyglądała. 56
  • HOSSA BESSA 17 maj 2015, 20:00 Pyry z Solarisa Na co dzień poważna bizneswoman, a od święta rolniczka. – Mało kto wie, że prowadzę zagrodę szczęśliwych zwierząt. To ekologiczne gospodarstwo rolne pod Poznaniem, gdzie uprawiam warzywa – chwali się Solange... 58
  • Kolejny szczyt rozczarowania 17 maj 2015, 20:00 Ukraina, Gruzja i Mołdawia nie usłyszą podczas szczytu Partnerstwa Wschodniego w Rydze nic nowego. UE wciąż żąda głębszych reform, niewiele dając w zamian. Jeśli nie powstanie ekstra pakiet dla tych państw z pieniędzmi i pomocą przy wprowadzeniu reform - wówczas rozczarowane... 60
  • Bałkańska choroba Skopje 17 maj 2015, 20:00 Oskarżany o autorytaryzm i korupcję premier Macedonii Nikoła Grujewski straszy albańskim nacjonalizmem. Ale na jego rodaków to już nie działa. 64
  • Nowe mity greckie 17 maj 2015, 20:00 Europa musi przygotować się na wyjście Grecji ze strefy euro. Ani Grecja nie chce zaciskać pasa, ani jej wierzyciele nie chcą brać odpowiedzialności za beztroskie wpychanie Atenom miliardowych kredytów. 66
  • Okna FPP-V preSelect: przestrzeń bez ograniczeń 17 maj 2015, 20:00 Poddasze to wyjątkowe miejsce w domu. Zwykle to strefa, w której rodzina relaksuje się po ciężkim dniu. Dlatego tak ważny jest wybór odpowiedniego okna dachowego. Stosując nowatorskie uchylno-obrotowe okna dachowe preSelect firmy FAKRO, można zwiększyć funkcjonalność poddasza.... 71
  • Remont bez wpadek 17 maj 2015, 20:00 Każdy, kto choć raz robił remont domu, wie, jakie to wyzwanie. Koszty, nerwy, a efekt nie zawsze jest taki, jak oczekiwaliśmy. Co zrobić, by uniknąć błędów? 72
  • Gwiazdy bez poprawek 17 maj 2015, 20:00 W Europie Catherine Deneuve, Claudia Cardinale, Helen Mirren. W Ameryce: Meryl Streep, Frances McDormand. Współczesne kino odmładza się dzięki dojrzałym aktorkom, które nie korzystają z usług chirurgów. 76
  • Ofiary mody 17 maj 2015, 20:00 Jak stracić klienta? Obniżyć ceny, otworzyć dużo sklepów i zdobyć popularność. 80
  • Chciałbyś jeździć na wodę 17 maj 2015, 20:00 Zapomnij o stacjach benzynowych. Samochody na wodór i prąd to przyszłość motoryzacji. Która technologia wygra ten wyścig? 82
  • Mata Hari Stalina 17 maj 2015, 20:00 Owijała sobie wokół palca agentów i artystów. Była zamieszana w zamach na Lenina. W jej domu spotykali się najważniejsi sowieccy szpiedzy w Wielkiej Brytanii. Moura Budberg zasłużyła na miano następczyni Maty Hari. 84
  • Grammy Ameryce po polsku 17 maj 2015, 20:00 Polska kultura, literatura czy muzyka są dla mnie najistotniejszymi źródłami inspiracji. Z czegoś się czerpie te soki. A kwestią talentu jest, jak się to zamienia w dzieło – mówi Włodek Pawlik, pianista i kompozytor. 88
  • Mr Ukrywany 17 maj 2015, 20:00 W czasach kultury masowej artyści, którzy nie udzielają wywiadów i nie uczestniczą w sesjach, to rzadkość. Jeszcze większą są tacy jak Thomas Pynchon, Banksy czy Daft Punk, którzy właśnie na ukrywaniu się przed mediami zbudowali swój image. 90
  • KALEJDOSKOP KULTURALNY 17 maj 2015, 20:00 KSIĄŻKI Mariusz Cieślik Chirurgiczna precyzja Krajewski to w świecie polskiego kryminału mocna marka. Specjalista od mrocznych opowieści, dziejących się w scenerii miast, dzięki książkom z serii o Eberhardzie Mocku i Edwardzie... 92
  • Po ile grochówka i budyń, czyli absurdy ciszy wyborczej 17 maj 2015, 20:00 W tym tygodniu czeka nas dalsza część cyrku zwanego ciszą wyborczą. Znów na portalach społecznościowych królować będą budyń, grochówka czy flinta. Po co konserwować ten absurd? Czy nie czas, zwłaszcza w kontekście... 98

ZKDP - Nakład kontrolowany