Polska – kraj korzeni wolności i tolerancji

Polska – kraj korzeni wolności i tolerancji

Największą ofiarą hejtu jest dziś polska historia. Z tego powodu zapomnieliśmy o tym, że to od nas świat uczył się wolności i tolerancji. Że to nad Wisłą powstawało pionierskie prawodawstwo w zakresie swobód.

Dożyliśmy czasów, kiedy dyskusje o historii wywołują niemądre wypowiedzi celebrytów, takie jak zdanie Olgi Tokarczuk o Polakach jako „mordercach Żydów”. Infantylizm takich opisów historycznych doprowadzi nas w końcu do paranoi, no bo jeśli pisarka poczyta trochę o początkach państwa polskiego, to dowie się, że powstało ono dzięki łowom niewolników. Nasi przodkowie w czasach Mieszka napadali na sąsiednie plemiona, a kupcy – zwykle żydowscy – sprzedawali pojmanych do krajów arabskich. Weźmy takich Goplan – kompletnie zniknęli. Czy znajdzie się wreszcie ktoś wystarczająco odważny, by zacząć rozliczenia historyczne w tej sprawie?

Ale żarty na bok. Pisarka twierdzi, że „wymyśliliśmy sobie Polskę jako kraj tolerancji”, co jest bzdurą. Problem w tym, że nie ona jedyna uważa, iż w naszej historii więcej jest ciemnych kart niż jasnych. Nawet słowo „wolność” w odniesieniu do dziejów dawnej Polski kojarzy się głównie ze „złotą polską wolnością”, czyli szlachecką swawolą. Tymczasem właśnie nasz dorobek w dziedzinie instytucji wolnościowych stanowi rzecz unikalną w historii Europy, z której powinniśmy być dumni bardziej niż ze zwycięstw husarii.

Fundament praworządności

Polacy wyprzedzali Zachód o całe wieki w formułowaniu praw, które są fundamentem społeczeństwa obywatelskiego. Oczywiście dotyczyły one wyłącznie członków stanu szlacheckiego, ale w tamtych czasach w krajach Zachodu tylko oni byli obywatelami. Naprawdę mamy czym się chwalić w tej dziedzinie. To na sejmie w Czerwińsku w roku 1422 król Władysław Jagiełło wprowadził zasadę incompatibilitas, czyli zakaz łączenia stanowiska starosty i sędziego ziemskiego Była to decyzja absolutnie pionierska, pierwsza w historii praktyczna realizacja rozdziału władzy sądowniczej i wykonawczej. Polacy wprowadzali to prawo ponad trzy wieki przed Monteskiuszem, który uznał tę zasadę za fundament praworządności.

Anglicy dumni są ze swojego Habeas Corpus Act, który zakazywał uwięzienia obywatela bez wyroku sądowego. I w tym wypadku byliśmy pierwsi. Tenże sam Jagiełło 250 lat wcześniej wprowadził tę zasadę w przywileju jedlneńsko-krakowskim. Francuzi chwalą się aktem z Nantes, proklamującym wolność religijną z 1598 r., tymczasem polska Konfederacja warszawska z 1573 r. gwarantowała pełnię praw dla innowierców. Słynne są zapamiętane do dziś słowa zmarłego rok wcześniej króla Zygmunta Augusta: „nie jestem panem ludzkich sumień”. To była wyjątkowo niepoprawna politycznie wypowiedź w tamtych czasach. I choć w wieku XVII sytuacja innowierców się pogorszyła, zwłaszcza po wprowadzeniu w 1668 r. zakazu odstępstwa od katolicyzmu pod karą śmierci, to za miedzą mieliśmy wojny religijne. Polska to wciąż było dobre miejsce do życia dla niekatolików.

Siła poddanych

Gdyby spytać przeciętnego Polaka, z jakiego aktu prawnego szczególnie powinniśmy być dumni, to większość wspomni o Konstytucji 3 maja, drugiej ustawie zasadniczej na świecie. Problem w tym, że owa konstytucja, choć tworzyła podstawy do uformowania nowoczesnego państwa, to ciągle utrzymywała feudalny porządek – Amerykanie, a potem Francuzi zrównywali względem prawa wszystkich wolnych obywateli. – Dokumentem przełomowym dla światowego konstytucjonalizmu były artykuły henrykowskie z 1573 r. Wcześniej tylko królowie mogli nadawać prawa, a w tym przypadku to poddani określali, w jakich ramach mieścić się będzie władza królewska – twierdzi Jerzy Stępień, były prezes Trybunału Konstytucyjnego. Sędzia odnalazł w archiwach historycznych ślady wskazujące, że ojcowie założyciele Stanów Zjednoczonych pilnie studiowali polskie rozwiązania ustrojowe, by stworzyć własny system demokratyczny. To pod wpływem naszych doświadczeń z elekcją wprowadzono np. dwustopniowy system wyboru prezydenta. Jerzy Stępień jest wręcz przekonany, że pomysł instytucji prezydenta, wyłanianego w wyborach powszechnych, był inspirowany polskimi doświadczeniami.

Również w sądownictwie polskie prawodawstwo ma pionierski dorobek. W XVI w. król Stefan Batory zrzekł się przywileju sędziego i powołał Trybunał Główny Koronny (jeden dla Litwy, drugi dla Korony), co było absolutnym novum w ówczesnej Europie. – Wówczas nie mieściło się nikomu w głowie, że obywatele mogą być sądzeni przez równych ich stanem arbitrów, i to w dodatku pochodzących z wyboru. A przecież szlachta sama wybierała tzw. deputatów. Trzeba zwrócić także uwagę na dorobek owych sądów, już pod koniec XVI w. mamy w Polsce proces kontradyktoryjny z zasadą domniemania niewinności. To także było rozwiązaniem absolutnie pionierskim! – mówi sędzia Stępień. Nie przypadkiem polscy prawnicy zajmujący się sprawami ustrojowymi byli, obok Włochów, najczęściej cytowanymi autorami we Francji na przestrzeni dwustu lat, od XVI do XVIII w. To akurat odkrycie Jamesa Collinsa, amerykańskiego historyka z uniwersytetu w Georgetown.

Zła opinia liberum veto

Polski parlamentaryzm kojarzy się dziś z zasadą liberum veto. Samą zasadę sejmowej jednomyślności uważa się obecnie za jedną z głównych przyczyn upadku dawnej Polski. Jednak dopóki Rzecząpospolitą Obojga Narodów nie zaczęły rządzić obce mocarstwa, ów system dobrze funkcjonował. „Liberum veto samo w sobie nie jest uprawnieniem wadliwym, jeśli jednak przekracza swe granice, staje się jednym z najniebezpieczniejszych nadużyć” – pisał Jan Jakub Rousseau, który dożył pierwszego rozbioru Polski. Zresztą to nie liberum veto doprowadziło do upadku Rzeczypospolitej. Po 1764 r., czyli w czasach króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, obchodzono je, tworząc instytucję sejmu skonfederowanego. Zasada jednomyślności nie jest bynajmniej jakimś ewenementem w dziejach – w krajach anglosaskich w sądownictwie także stosuje się zasadę ucierania poglądów – w sprawach karnych ława przysięgłych w USA wydaje przecież wyrok bez głosu sprzeciwu. Warto dodać, że nie tylko polska szlachta miała swoje demokratyczne instytucje. Także Żydzi, których setki tysięcy przyjmowaliśmy przez wieki, cieszyli się niespotykaną nigdzie indziej w Europie wolnością. Utworzono dla nich żydowski Sejm Czterech Ziem, Waad Arba Arcot, który był dla gmin żydowskich najwyższym autorytetem w sprawach prawnych i sądowych. Istniał w latach 1581-1764. To była jedyna na świecie żydowska instytucja samorządowa tego rodzaju respektowana przez państwo.

Kraj imigrantów

Warto w tym miejscu przypomnieć, że zanim my zaczęliśmy emigrować w wiekach XIX i XX, przyjeżdżano do nas. Oprócz Żydów przyjmowaliśmy prześladowanych protestantów z Niemiec, Czech czy Holandii (mennonici). Samych Szkotów nad Wisłą żyło ponad 50 tys., a niektórzy historycy podają liczbę dwukrotnie większą. William Lithgow pisał o Polsce jako „matce lub mamce młodych ludzi i młodzieniaszków ze Szkocji”, czyli swoich krajan. Zresztą ą propos masowej imigracji wyznawców islamu warto przypomnieć, że państwo polsko-litewskie udzielało azylu na swoim terytorium muzułmańskim uchodźcom politycznym – Tatarom, którzy uciekali ze swoich siedzib rodowych, bo groziła im śmierć z rąk pobratymców.

Polskie osiągnięcia, zwłaszcza w dziedzinie instytucji wolnościowych, są znane tylko garstce zawodowych historyków. W brytyjskich podręcznikach do historii wspomina się jedynie o polskich rozbiorach, czyli o upadku państwa, i niemieckiej inwazji w 1939 r., w amerykańskich jesteśmy opisywani jako przykład zacofania i obskurantyzmu. Kiedy kilka lat temu Jerzy Stępień po raz pierwszy opowiadał o swoich odkryciach w waszyngtońskich archiwach, zawodowi historycy przecierali oczy ze zdumienia. Tak bardzo byli skoncentrowani przez ostatnich 25 lat na „demitologizacji” naszych dziejów, że zapomnieli o własnym dorobku. Dobrze byłoby, gdyby państwo wspierało publikacje czy filmy dotyczące tej dziedziny. Aż się prosi, żeby artefakty obrazujące tworzenie przez Polaków instytucji wolnościowych znalazły się w jednym miejscu. Na przykład w Muzeum Historii Polski. „Polska – kraj korzeni wolności” – może właśnie takim hasłem powinniśmy się promować na świecie? ■

©℗ Wszelkie PRAWA ZASTRZEŻONE

Okładka tygodnika WPROST: 44/2015
Więcej możesz przeczytać w 44/2015 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 44/2015 (1703)

  • SKANER 26 paź 2015, 6:00 EDUKACJA Dobra wiadomość jest taka, że Uniwersytet Warszawski i Uniwersytet Jagielloński znalazły się w pierwszej dziesiątce najlepszych uczelni Europy Środkowo-Wschodniej i Azji Centralnej, odpowiednio na 6. i 7. miejscu. Takie dane... 5
  • Zdarzyło się jutro 26 paź 2015, 6:00 Sami swoi, czyli Zelnik kontra Wojewódzki, Kopacz kontra Szydło i zero siedem, zgłoś się. 14
  • Zwycięstwo cichej desperacji 26 paź 2015, 6:00 Bywają wybory, gdzie partie zamieniają się miejscami i życie toczy się dalej. Ale bywa i tak, że zmiana to tylko efekt uboczny głębszego zjawiska społecznego. Czegoś, co przegrani przeoczyli, a wygrani… Wygrani byli w opozycji i... 18
  • Droga do władzy 26 paź 2015, 6:00 Przemiana Beaty Szydło z polityka działającego na zapleczu w jedną z głównych rozgrywających dokonała się w zaledwie kilka miesięcy. W tym czasie wykazała się pracowitością i zdolnością do szybkiego uczenia się. 20
  • Taka piękna katastrofa 26 paź 2015, 6:00 To nie tylko wina Ewy Kopacz, że notowania Platformy Obywatelskiej spadały w sondażach przez całą kampanię parlamentarną. Ale to pani premier zapłaci za ostateczny wynik wyborczy. 22
  • Tak będzie wyglądał nowy rząd 26 paź 2015, 6:00 Rozmowy na temat podziału zadań i resortów trwały w PiS od tygodni. Władze partii za wszelką cenę chciały uniknąć sytuacji, w której radość po wyborczym zwycięstwie zakłóciłyby gorszące targi o stanowiska. Oto skład gabinetu, który będzie rządził Polską. 24
  • Rząd fachowców 26 paź 2015, 6:00 Piszę ten tekst przed wyborami. Skoro nic nie wiadomo, to można popuścić wodze wyobraźni i stworzyć rząd zgody narodowej obsadzony przez fachowców, którzy przecież są w każdej partii. Zacznijmy od uporządkowania sceny politycznej.... 27
  • Nowy rząd zastanie pole minowe 26 paź 2015, 6:00 Wrzawa kampanii wyborczej mocno zakłócała rzeczywisty obraz państwa, jaki kolejnej ekipie zostawia rząd Ewy Kopacz. Koalicja rządząca w naturalny sposób wyolbrzymiała swoje sukcesy i minimalizowała wpadki czy zaniechania. Za miesiąc-dwa... 28
  • Śledztwa powyborcze 26 paź 2015, 6:00 Prywatyzacja Ciechu, pomoc publiczna dla LOT, zakup Pendolino czy nowa infoafera to sprawy, którymi służby mogą się zająć ze zdwojoną mocą po 25 października. 32
  • Gwiazdy pokochają PiS 26 paź 2015, 6:00 Kampania parlamentarna 2015 była pierwszą od wielu lat, w której celebryci nie wsparli rządzących. Dziś, otwarcie popierając PO, można sobie tylko zaszkodzić. 34
  • Gwóźdź do trumny SLD 26 paź 2015, 6:00 W ciągu wieczoru stał się politycznym celebrytą. Adrian Zandberg nigdy nie był tak blisko zniszczenia swojego największego wroga politycznego. 36
  • W kolejce po aureolę 26 paź 2015, 6:00 Wyniesienie na ołtarze to olbrzymie przedsięwzięcie organizacyjne i finansowe. Mimo to w procesy kanonizacyjne coraz częściej angażują się też świeccy. 38
  • Czy wybór Franciszka jest ważny? 26 paź 2015, 6:00 Muszę przyznać: mam dylemat. Czytam właśnie wydaną po polsku książkę Antonia Socciego „Czy to naprawdę Franciszek? Kościół w czasach zamętu”. Socci to znany włoski dziennikarz, autor wielu książek. W najnowszej, której tytuł,... 41
  • Chora onkologia 26 paź 2015, 6:00 Po wejściu w życie pakietu onkologicznego niektórzy chorzy na raka czekają na leczenie nawet pięć razy dłużej niż wcześniej. Wzrosła też liczba pacjentów leczonych niezgodnie ze standardami. 42
  • Nie płacić na dziecko to grzech 26 paź 2015, 6:00 Państwo w sprawie alimentów jest tak nieskuteczne, że jedyną nadzieją dla osób samotnie wychowujących dzieci staje się społeczny front walki z alimenciarzami. 44
  • Co dalej z imperium Kulczyka 26 paź 2015, 6:00 W Belgii toczą się rozmowy, które mogą mieć większy wpływ na fortunę spadkobierców Jana Kulczyka niż ustalenia w sprawie Ciechu. Gra idzie o połączenie największego browaru na świecie AB inBev z warzącym nasze Tyskie SABMillerem. 48
  • Innowacyjność jego mać! 26 paź 2015, 6:00 Od lat jestem gnębiony przez dziennikarzy na różnych konferencjach o „innowacyjność”. Termin odmieniany na wszystkie sposoby: „Gospodarka nie jest innowacyjna”, „Przedsiębiorcy nie są innowacyjni” etc. W... 51
  • Polski kapitał do broni 26 paź 2015, 6:00 Na rosnących zamówieniach wojskowych chcą skorzystać nie tylko polskie fabryki zagranicznych koncernów czy państwowy czempion PGZ. Coraz większą rolę odgrywają budowane od podstaw i nastawione mocno na eksport firmy z rodzimym kapitałem. 52
  • Ostatni bojownik 26 paź 2015, 6:00 Amerykańscy libertarianie stracili właśnie swojego guru. Irwin Schiff zmarł w więzieniu, gdzie siedział, bo twierdził, że podatki dochodowe są nielegalne. 54
  • HOSSA BESSA 26 paź 2015, 6:00 Volkswagen listy pisze To już kolejna odsłona afery spalinowej Volkswagena. Dla przypomnienia kilka tygodni temu wyszło na jaw, że niemiecki koncern instalował w samochodach oprogramowanie manipulujące odczytami emisji spalin. Tego typu... 56
  • Ranking ksenofobii 26 paź 2015, 6:00 Czy naprawdę wschodnia część Europy jest bardziej szowinistyczna niż Zachód? Nawet pobieżna analiza skutecznie podważa takie przekonanie. 58
  • Polska – kraj korzeni wolności i tolerancji 26 paź 2015, 6:00 Największą ofiarą hejtu jest dziś polska historia. Z tego powodu zapomnieliśmy o tym, że to od nas świat uczył się wolności i tolerancji. Że to nad Wisłą powstawało pionierskie prawodawstwo w zakresie swobód. 61
  • Restalinizacja pamięci 26 paź 2015, 6:00 Historia według Kremla jest propagandowym narzędziem na usługach bieżącej polityki. Prawda historyczna nie ma żadnego znaczenia. 64
  • Gruzińska depresja 26 paź 2015, 6:00 Trzy lata po obaleniu Saakaszwilego Gruzja tkwi w gospodarczym i politycznym marazmie. To daje byłemu prezydentowi nadzieję na powrót do ojczyzny. 66
  • Zaprzeczanie mainstreamowi grozi inkwizycją 26 paź 2015, 6:00 Homoseksualiści nie są zagrożeniem dla społeczeństwa, ale przyznawanie im praw do adopcji dzieci to błędna polityka, pogłębiająca nierówności społeczne – mówi Ludovine de La Rochère, przewodząca konserwatywnemu ruchowi Le Manif pour tous. 68
  • Koniec talk-show 26 paź 2015, 6:00 Kategoria:„rozrywka, talk-show”. Dozwolone od lat 12. Takie informacje komputer jednego z dystrybutorów sygnału telewizyjnego przyporządkował debacie przedwyborczej kandydatek na premiera. Od dzisiaj – już po wyborach... 70
  • Cypryjski ciąg dalszy, czyli przymusowa likwidacja i przejęcie majątków spółek 26 paź 2015, 6:00 Mec. RobeRT Nogacki – jeden z najlepszych ekspertów w zakresie bezprawia urzędniczego – ocenia wydarzenia przez pryzmat interesów klientów swojej kancelarii. 71
  • Co Kasia Tusk chowa w szafie 26 paź 2015, 6:00 Beż wygląda luksusowo, sportowy zegarek pozwala nosić skórzane spodnie, a kot w butach miał rację, zakładając kozaki. To wyczytamy z podręczników stylu pisanych przez blogerów. Ale publiczność szuka dobrych rad – „Elementarz stylu” Kasi Tusk i inne tego typu... 74
  • Doping mistrza 26 paź 2015, 6:00 Nasz film fabularny jest prawdziwszy niż dokument, który powstał w tym samym czasie. Lance Armstrong nigdy nie wpuściłby kamery do pokoju, w którym brał doping, więc taką scenę mogliśmy pokazać tylko my. W filmie inspirowanym prawdziwymi zdarzeniami – mówi reżyser... 78
  • Czy jest z nami podczaszy? 26 paź 2015, 6:00 Wino się rozlało. Ale pytanie, czy prezydent Rzeczypospolitej Polskiej powinien w czasie uroczystej kolacji podejmować królewską parę trunkiem kosztującym 12 euro za butelkę, pozostaje w mocy. 80
  • Futurolodzy z Hollywood 26 paź 2015, 6:00 Filmy science fiction nie przewidują przyszłości, bo to niemożliwe. Oglądamy w nich więc marzenia wykreowane przez naukowców doradzających reżyserom, które tylko czasem stają się rzeczywistością. 82
  • Trzymają mnie wóda i kawa 26 paź 2015, 6:00 Celebryci w większości są przeraźliwie nudni. Z jednym wyjątkiem: Dave’a Matthewsa – mówi lider Dave Matthews Band, którego występy biją w Ameryce rekordy popularności. 28.10 grupa, której pięć kolejnych albumów debiutowało w USA na pierwszym miejscu list... 84
  • Kredką malowane 26 paź 2015, 6:00 Wyspiański, Wyczółkowski, Witkacy – to tylko niektórzy z artystów, których na wystawie w Muzeum Narodowym zaliczono do mistrzów pastelu. Publiczność bardzo lubi tę technikę, ale prace najwybitniejszych twórców są pokazywane rzadko, ponieważ bledną pod wpływem światła. 86
  • Wegekuchnia puka do drzwi 26 paź 2015, 6:00 Kilkanaście lat temu osoby, które z własnej woli nie jedzą mięsa uważane były za dziwaków. Do dzisiaj zresztą w niektórych domach jest to styl życia zupełnie niezrozumiały, a kiedy wegetarianin przychodzi na obiad, zagubieni gospodarze w popłochu szukają czegoś zielonego w... 87
  • Zahartować odporność 26 paź 2015, 6:00 Witaminy, napary z ziół i świeże soki pomogą wzmocnić odporność, ale najlepiej łączyć je z ruchem na świeżym powietrzu i szczepieniami – podkreślają lekarze. 88
  • Sprawy najistotniejsze 26 paź 2015, 6:00 Co jest w życiu najważniejsze? Zdrowie i relacje, które są nie do zastąpienia! 89
  • Dbamy o twoje zdrowie każdego dnia 26 paź 2015, 6:00 Innowacyjne suplementy diety wspomagające funkcjonowanie organizmu, a także nowoczesne produkty lecznicze i kosmetyczne – to źródło sukcesu rynkowego spółki LEK-AM. 90
  • Kalejdoskop kulturalny 26 paź 2015, 6:00 KSIĄŻKI Mariusz Cieślik Prostytutki w świecie fantazji Chyba najbardziej oczekiwana polska nowość tej jesieni. Najsłynniejszy „półkownik” ostatnich lat, książka, której wydanie wstrzymano, mimo że była już wydrukowana i... 92
  • Demografia. Najważniejsze zadanie dla nowego rządu 26 paź 2015, 6:00 Nasz dramat narodowy nosi tytuł „2-1-6”. Te trzy cyfry połączone w liczbę to nasze miejsce na świecie pod względem tego, ile w Polsce rodzi się dzieci. 216. pozycja na 224 sklasyfikowane kraje globu. Jeśli nic z tym nie... 102

ZKDP - Nakład kontrolowany