Wyobraźmy sobie lekarza, który zauważył u pacjenta niepokojące objawy. Dowiedział się, że dalsza rodzina i znajomi pacjenta zachorowali na chorobę zakaźną. Co w takiej sytuacji powinien zrobić lekarz? Ostrzec pacjenta przed możliwością zarażenia i przygotować go na to. Nieracjonalne byłoby uspokajać go, twierdząc, że to tylko podwyższona temperatura, a rodzina i znajomi na pewno go nie zarażą. Zbiorowy pacjent to Polacy, rodzina i znajomi to Amerykanie, a lekarzem jest ekonomista.

---

Według dowcipu z lat 60., gdy spotyka się dwóch matematyków, mają jedną opinię na dany temat. Gdy rozmawia dwóch fizyków, mogą mieć dwie opinie. A gdy spotka się dwóch ekonomistów, będą mieli trzy opinie. W Polsce są ekonomiści, którzy przestrzegają przed możliwością zarażenia się polskiej gospodarki amerykańskim wirusem kryzysu i nawołują do podjęcia przygotowań. Są tacy, którzy twierdzą, że nasi amerykańscy znajomi, co prawda, złapali grypę finansową, ale od niej nie umrą, więc gorączkowe reakcje polskich inwestorów należy studzić. Inni sądzą, że najlepiej jest tak długo wmawiać Polakom, że jest świetnie, aż w to uwierzą i ich optymizm sprawi, że w ogóle nie zachorują.

Syndrom żony alkoholika
Jest już pewne, że gospodarka USA choruje i może to wywołać światową epidemię. Lekarze ekonomiści dość dobrze wiedzą, że przyczyną było nieroztropne postępowanie zarówno obywateli, którzy chętnie i często ponad miarę się zadłużali, jak też banków, które im to ułatwiały z błogosławieństwem władz. Liczono, że pozwoli to rozkręcić koniunkturę gospodarczą po pęknięciu bańki internetowej w 2000 r. i po zamachach 11 września 2001 r. Wielu uwierzyło, że aby się wzbogacić, nie trzeba wydajniej pracować, bo wystarczą finansowe sztuczki.
Jak każdy sztuczny boom, również ten na amerykańskim rynku nieruchomości musiał się zakończyć krachem. Literatura ekonomiczna jest pełna tego typu przykładów, ale za każdym razem działa syndrom żony alkoholika, której wydaje się, że ona na pewno go zmieni, że tym razem będzie inaczej. W XVII wieku wykwitł i runął system spekulacyjnego handlu cebulkami tulipanów, pod koniec XIX wieku zaczęły padać przeinwestowane koleje żelazne, dekadę temu pękła bańka internetowa, a ostatnio – mieszkaniowa. Co prawda, pojawiły się badania i analizy pokazujące możliwe konsekwencje upadku rynku subprime (tanich pożyczek hipotecznych udzielanych osobom, które w normalnych warunkach nie mogłyby liczyć na kredyt), ale bankowcy i inwestorzy uwierzyli w magię inżynierii finansowej i własny spryt, który pozwoli im zarobić krocie i wycofać się z inwestycji, zanim wszystko się zawali.
Jeśli tylko pojedyncze osoby w to wierzą, nie ma problemu – najwyżej część inwestorów straci pieniądze. Jeśli takich osób jest wiele, może to doprowadzić do przejściowego osłabienia konsumpcji. Ale tę władze mogą pobudzić, stosując odpowiednią politykę. Jeśli jednak również bankierzy, którzy z założenia powinni być ostrożni w ocenie ryzyka, nabierają przekonania, że odkryli nowe eldorado, gdy zarządy banków zaczną wynagradzać podwładnych za zyski, niezależnie od ryzyka związanego z ich osiągnięciem, rodzi się problem dla całej gospodarki. O skutkach takiej sytuacji przekonała się Japonia po kryzysie finansowym w latach 90., który dziś nazywamy „straconą dekadą". Podobnie jest w wypadku obecnego kryzysu w Stanach Zjednoczonych.

Przerzuty giełdowe
Pierwsze napięcia na giełdach widoczne były już pod koniec lutego 2007 r., kiedy parkiet w Szanghaju odnotował znaczące, choć krótkotrwałe straty. Nie spowodowało to przekroczenia masy krytycznej potrzebnej do wywołania kryzysu. Stało się tak dopiero na początku sierpnia 2007 r. na giełdzie nowojorskiej. Bardzo szybko zainfekowane zostały inne światowe giełdy. Sytuacja jednak nie była dramatyczna: FED – amerykański bank centralny – oraz Europejski Bank Centralny szybko interweniowały.
Wraz z pojawianiem się kolejnych negatywnych wiadomości jeszcze bardziej obniżano stopy procentowe w USA i dostarczano miliardy dolarów oraz euro, by poprawić płynność sektora finansowego. Wydawało się, że kryzys uda się zażegnać. W związku z tym w Polsce część ekonomistów twierdziła, że dla podtrzymania rozwoju wystarczy uspokajać społeczeństwo, powtarzać, że nic się nie stało. Byli i tacy, którzy chcieli uciszać osoby niepokojące ludzi obawami dotyczącymi stanu zdrowia Ameryki. Gdyby recepta na kryzys była tak prosta, gospodarki rozwijałyby się jedynie za pomocą zaklinania społeczeństw.
Skala kryzysu przerosła wszystkich. Działania interwencyjne nie zwalczyły przyczyn choroby, złagodziły jedynie jej objawy. A niedawno Międzynarodowy Fundusz Walutowy ogłosił, że straty z tytułu kryzysu finansowego wyniosły 945 mld dolarów. A zakłada się, że możemy być jeszcze przed szczytem kryzysu.

Świat na hamulcu
Ogniska chorobowe wystąpiły niezależnie od siebie w różnych krajach. Do przeinwestowania w budownictwie doszło m.in. w Irlandii, Hiszpanii, Holandii i Wielkiej Brytanii. Było to związane z podobieństwem ścieżek rozwoju coraz bardziej integrujących się z sobą gospodarek (postępująca synchronizacja cykli koniunkturalnych). W różnych krajach w tym samym czasie doszło do podobnych zjawisk: wzrostu zamożności społeczeństw, poprawienia dostępności kredytów hipotecznych, rosnącej integracji rynków finansowych (czemu nie towarzyszył odpowiedni rozwój nadzoru). Wywołało to ogromne zwiększenie zainteresowania inwestycjami w nieruchomości. Choć wiedziano, że wzrost cen domów i mieszkań będzie musiał się kiedyś skończyć, do stada inwestujących w nieruchomości ciągle dołączali inni.
Kolejna grupa krajów, które są narażone na infekcję, to słabe gospodarki państw rozwijających się, nadwątlone przez wysokie deficyty – budżetowy i obrotów bieżących, jak m.in. turecka. Jeśli amerykańska grypa będzie się dłużej utrzymywać, kwestią czasu będzie zarażenie nią gospodarek Unii Europejskiej. Jeśli natomiast zachorują Niemcy, nasz sąsiad i odbiorca największej części naszego eksportu, spowolnienie tempa wzrostu gospodarczego w Polsce będzie pewne.
Do kryzysu na rynkach finansowych doszła inflacja. Ogranicza to możliwość obniżek stóp procentowych. Zbliża się zatem światowe spowolnienie gospodarcze. Jak niedawno stwierdził szef Międzynarodowego Funduszu Walutowego Dominique Strauss-Kahn, obecny kryzys ma charakter globalny. Nic dziwnego, że szef MFW nawołuje do globalnej interwencji. Przypomina się tu dowcip o tym, w jaki sposób szefowie banków centralnych wymieniają żarówkę: prezes FED ją trzyma, a pozostali obracają świat dookoła niego. Bank centralny USA chciałby, aby za błędy amerykańskiej ekspansywnej polityki pieniężnej płacili podatnicy z innych krajów.

Polska bańka
Kryzys można już odczuć w Polsce: banki mają ograniczony dostęp do zagranicznych źródeł finansowania, zmalała liczba udzielanych kredytów hipotecznych. Czy należy zatem wierzyć w uspokajające zapewnienia, że polski sektor finansowy nie ma bezpośrednich związków z amerykańskim, że polska gospodarka nadal szybko się rozwija? A może rozsądniej byłoby się przygotować na gorsze czasy i później najwyżej odetchnąć z ulgą, że nie było tak źle?
W Japonii pod koniec lat 80., u szczytu okresu spekulacji na rynku nieruchomości, udzielano kredytów hipotecznych na 100 proc. wartości domów i mieszkań na 30 lat. Tymczasem w Polsce można było zaciągać kredyty nawet na 130 proc. wartości nieruchomości na 45 lat. Zwykłe kredyty konsumpcyjne można dostać „na dowód", bez rzetelnej oceny wiarygodności kredytowej klienta. Konsekwencje tych działań poznamy, jeśli pogorszy się kondycja finansowa społeczeństwa. Ta na razie była łagodzona przez wzrost płac oraz transfery pieniężne od emigrantów zarobkowych. Inflacja doskwiera nam jednak coraz bardziej, a strumień gotówki z Wysp Brytyjskich zmaleje, gdy rozpocznie się tam recesja. Tymczasem działania polskiego nadzoru finansowego są niewystarczające: ograniczają się głównie do zapewnień, że pacjenci nie mieli bezpośrednich kontaktów z krewnymi z Ameryki, a jeśli nawet się zarażą, to choroba będzie niegroźna. Kilka dni temu MFW obniżył prognozy wzrostu gospodarczego dla Polski w 2008 r. do 4,9 proc. Mimo to nasze władze nadal wierzą, że kryzys nas ominie. Brakuje badań, które pokazywałyby różne scenariusze wpływu światowego kryzysu finansowego na polską gospodarkę. Błądzimy po omacku, nie wiedząc, czy może dotknąć nas choroba i jak poważna.

Recepta na kryzys
Powinniśmy się przygotować na gorsze czasy, by nie zostać przykro zaskoczonym. Należy być przezornym, ale nie panikować, choć może to nie być łatwe, słysząc wielokrotnie wypowiadane w mediach słowo „kryzys". Już od sierpnia 2007 r. wskazywałem, że będą dalsze cięcia stóp w USA, że wzrost gospodarczy w Polsce może zwolnić do 5 proc., radziłem zdywersyfikować portfel inwestycji, pozbywając się akcji i kupując bezpieczniejsze aktywa, nie zaciągać nowych kredytów. Wskazywałem na dalsze osłabianie dolara i umacnianie się złotego.
W najbliższych miesiącach nadal są wskazane mniej ryzykowne inwestycje. Jeśli dojdzie do spowolnienia gospodarki, ceny nieruchomości spadną. Wszyscy na jakiś czas zapamiętają lekcję: w nieruchomości inwestuje się na wiele lat, a nie dla krótkotrwałych spekulacji. Podobnie w fundusze inwestycyjne: nie na kilka miesięcy, ale na minimum dwa, trzy lata. Lepiej zbytnio nie wierzyć ekonomistom lekarzom, bo ich domeną jest nauka, w której Nagrodę Nobla można uzyskać za udowodnienie dwóch przeciwnych sobie tez. 

Krzysztof RYBIŃSKI Partner w Ernst & Young, były wiceprezes NBP Sytuacja w Polsce jest diametralnie różna od panującej w USA. Przybywa miejsc pracy, rosną płace, więc wzrasta zdolność kredytowa Polaków, a ryzyko banków maleje. Centrale zachodnich banków mają kłopoty i mogą wywierać presję na polskie spółki-córki, aby zacieśniły politykę pożyczkową, co w postaci droższych kredytów odczują nasi obywatele i firmy. Spowolnienie gospodarcze na świecie może się też przełożyć na polską gospodarkę, czemu wyraz dają ostatnie prognozy MFW. Wszystko to jednak nie wpłynie na nią w sposób zasadniczy. Nasza gospodarka nie jest jeszcze tak mocno zintegrowana z zachodnimi, a motorem jej wzrostu nie jest eksport, ale silny popyt wewnętrzny. Perspektywy na najbliższe dwa, trzy lata wyglądają dobrze. Ryszard PETRU Główny ekonomista Banku BPH Już pośrednio odczuwamy skutki kryzysu, bo polskie banki, chcąc pożyczyć pieniądze od banków zagranicznych, muszą za nie więcej zapłacić, gdyż zaufanie w sektorze finansowym spadło. Polskie banki będą zabiegały o depozyty i ograniczały akcję kredytową, co wraz z rosnącymi stopami procentowymi oznacza dla nas droższe kredyty. Faktyczna recesja w USA ma na razie słabe przełożenie na polską gospodarkę, ale możemy się obawiać zmniejszenia eksportu i tym samym spowolnienia gospodarczego w Niemczech, które są głównym partnerem handlowym Polski. Wpłynie to na polski eksport w drugiej połowie tego roku i w roku 2009. Mimo to wewnętrzny popyt nadal będzie napędzał naszą gospodarkę. Dodatkowo inwestycje ze środków unijnych podwyższą tempo wzrostu PKB o mniej więcej 1 proc. Dlatego nawet w najczarniejszym scenariuszu nasz wzrost gospodarczy nie spadnie poniżej 3-4 proc.