Miliony europejskich dzieci są poddawane indoktrynacji, są dezinformowane i zniechęcane do wolnego rynku" – napisał w styczniu 2008 r. w „Foreign Policy" Stefan Theil. Theil doszedł do takich wniosków po przeanalizowaniu tego, jak się naucza przedsiębiorczości i podstaw ekonomii w szkołach we Francji i Niemczech. „Wprost” przyjrzał się polskim podręcznikom do tych przedmiotów dla gimnazjów i szkół średnich. U nas nie jest wcale lepiej.
Młodzi Polacy obowiązkowy poziom edukacji mogą zakończyć z przekonaniem, że bycie przedsiębiorcą polega na wypełnianiu testów osobowości rodem z kolorowych pism, PIT-ów albo druków dla ZUS. Podjęcie działalności gospodarczej może doprowadzić do utraty całego majątku, a jednym z ważnych celów jej prowadzenia jest służba społeczna, czyli wspieranie działalności charytatywnej. Przyszli pracownicy zostają zaś poinstruowani o zaletach przystąpienia do związków zawodowych, postraszeni widmem bezrobocia i pouczeni o zbawiennym wpływie opieki państwa, która ochroni ich przed wyzyskiwaczami. Ekonomiczne aspekty naszego członkostwa w Unii Europejskiej są przedstawiane wyłącznie w superlatywach.

---

Przestaje dziwić stopień ekonomicznej ignorancji Polaków. – Czasem uczniowie mogliby pograć w piłkę, zamiast tracić czas na lekcje przedsiębiorczości. Będzie z tego większy pożytek – mówi prof. Andrzej Koźmiński, rektor Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości i Zarządzania im. Leona Koźmińskiego.

Poddani państwa opiekuńczego
Sześciu na dziesięciu Polaków uważa stan swojej wiedzy ekonomicznej za średni albo wysoki – wynika z badania „Stan edukacji finansowej Polaków" przeprowadzonego przez firmę SMG/KRC w 2007 r. Raport ten odzwierciedla jedynie dobre samopoczucie rodaków, bo weryfikacja tej wiedzy wypada bardzo źle. Z ankiety „Wiedza ekonomiczna mieszkańców Polski", przeprowadzonej przez Centrum Psychologii Ekonomicznej i Badań Decyzji WSPiZ, wynika na przykład, iż 88 proc. Polaków zdecydowanie albo raczej zgadza się z twierdzeniem, że aby zmniejszyć bezrobocie, rząd powinien budować zakłady przemysłowe. 74 proc. sądzi, że bezrobocie spadnie, gdy rząd utrudni prywatnym firmom zwalnianie pracowników. Dziewięć na dziesięć osób to zwolennicy ustalania przez rząd minimalnego wynagrodzenia, a 80 proc. uważa, że receptą na szybszy wzrost gospodarczy jest podniesienie pensji wszystkim pracującym. Co gorsza, sądzi tak wielu młodych ludzi.
System gospodarczy zmienił się 19 lat temu i nic nie stało na przeszkodzie, by wychować pokolenie, które rozumie zasady gospodarki rynkowej. – Na początku lat 90. przygotowaliśmy podręcznik o podstawach ekonomii. W Ministerstwie Edukacji Narodowej nikt nie był zainteresowany jego wprowadzeniem do szkół – wspomina Andrzej Sadowski z Centrum im. Adama Smitha. Opór był zrozumiały. Środowisko nauczycielskie skupia głównie ludzi o poglądach etatystycznych, nawykłych przez całe życie do pracy w tzw. budżetówce (silny Związek Nauczycielstwa Polskiego jest ważnym sojusznikiem SLD).
Ostatecznie w 2002 r. wprowadzono do szkół ponadgimnazjalnych obowiązkowy przedmiot - podstawy przedsiębiorczości. W gimnazjach w ramach programu lekcji wiedzy o społeczeństwie zarezerwowano godziny na „Wychowanie do aktywnego udziału w życiu gospodarczym". Nie są one jednak traktowane zbyt poważnie. – Maturę można zdawać nawet z wiedzy o tańcu czy muzyce – dotyczy to uczniów szkół artystycznych, ale nie można z przedsiębiorczości, przedmiotu obowiązkowego we wszystkich szkołach średnich. Historia i geografia nie rozwiązują sprawy, bo w ich nauczaniu pomija się na ogół zagadnienia gospodarcze – wskazuje prof. Marek Rocki, były rektor Szkoły Głównej Handlowej, senator PO.
Niestety, jakość prowadzenia zajęć również pozostawia wiele do życzenia. Skoro 90 proc. Polaków ma blade pojęcie o ekonomii czy przedsiębiorczości, to nie ma powodu sądzić, że wśród nauczycieli ten odsetek jest dużo niższy. Na przykład w jednym z warszawskich liceów publicznych zajęcia z przedsiębiorczości prowadzi człowiek, który po wyrzuceniu z pracy w supermarkecie (jego pierwszej w karierze) nie mógł sobie znaleźć innego zajęcia.

Porady z pośredniaka
W podręczniku „Działam aktywnie. Wychowanie do aktywnego udziału w życiu gospodarczym" Anny Dubieckiej, Zbigniewa Góralewicza i Piotra Piskorskiego gimnazjalistów do przedsiębiorczości zachęca na przykład Grażyna Kozyro, kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Chełmku. Radzi ona, aby dzieci odwiedziły lokalny ośrodek pomocy społecznej i dowiedziały się, jak państwo pomaga biednym. Uczniowie wyczytają też, że „gospodarka rynkowa powoduje bezrobocie". Nie ma ani słowa o tym, że kraje, w których udział państwa w gospodarce jest najmniejszy, gdzie podatki i pozapłacowe koszty pracy są niskie, bezrobocie jest niewielkie i dotyczy głównie osób, które pracować nie chcą albo nie muszą (tzw. naturalny poziom bezrobocia).
W „Podstawach przedsiębiorczości" Marii Bieleckiej, podręczniku dla uczniów liceów, zawodówek i innych szkół średnich, jeden z rozdziałów jest zatytułowany: „Czy należy korzystać z prawa zrzeszania się w związkach zawodowych?". Autorka nie pozostawia pytania bez odpowiedzi: „Prawa człowieka nie zabezpieczają ludzi przed wyzyskiem, przed działaniem na ich szkodę przez pracodawców. Łatwo wyeliminować z zakładu niepokornych (…)”. Autorka ma także własną wizję dobrego pracodawcy: „Nie wykorzystuje pracowników do osiągania zysku tylko dla siebie”. Jej zdaniem, pracodawcy powinni się w swoich firmach podzielić władzą z pracownikami, ponieważ „demokracja w gospodarce potrzebna jest dla sprawiedliwego podziału dochodu”. To wszystko jest okraszone terminologią z lamusa, w rodzaju „zakładu” (jak wiadomo, we współczesnej gospodarce każdy pracuje w przemyśle).
Atak koparek
Naczelnym złem dla autorów podręczników jest postęp technologiczny, który – zdaniem większości z nich – odpowiada za wzrost bezrobocia. W jednej z książek uczniowie dostają zadanie, aby policzyć, ilu robotników pozbawiło pracy wynalezienie koparki. Wedle tej logiki, biorąc pod uwagę skalę postępu technologicznego i wzrostu wydajności pracy od początku XIX-wiecznej rewolucji przemysłowej, wszyscy żylibyśmy dziś z zasiłków. Inaczej kwestię bezrobocia wyjaśniają Barbara Stańda i Barbara Wierzbowska, autorki podręcznika dla szkół ponadgimnazjalnych „Bądź przedsiębiorczy". Otóż za bezrobocie w Polsce odpowiadają aktywni zawodowo seniorzy („Wydłużenie wieku mobilności zawodowej powoduje blokowanie stanowisk pracy").
Osobną historią jest sposób prezentowania uczniom zagadnień ekonomicznych związanych z Unią Europejską. Na przykład w książce „Przedsiębiorczość bez tajemnic" Sylwestra Gregorczyka, Marii Romanowskiej, Agnieszki Sopińskiej i Piotra Wachowiaka wśród zadań mających utrwalić poznany materiał jest odpowiedź na pytanie: „Jakie korzyści daje obecność Polski w UE?". O skutki negatywne nikt nie pyta, bo wedle autorów podręczników, ich – ex definitione – nie ma. Żaden uczeń w polskiej szkole nie dowie się na przykład, że za „wyrównywaniem” dochodów unijnych rolników kryją się wyższe o kilkadziesiąt procent ceny żywności, które ich rodzice płacą w sklepach.

Państwo ponad wszystko
Nie dość, że dzieciom tłoczy się do głów wiele ekonomicznych nonsensów, to zajęcia z przedsiębiorczości są często po prostu śmiertelnie nudne. Dobrze, że w ogóle je wprowadzono do programu. Dobrze, że młodzi ludzie uczą się, jak wypełnić PIT, druk przelewu czy zrozumieć ofertę kredytu bankowego. Ale by zarazić ich duchem przedsiębiorczości, potrzeba naprawdę czegoś bardziej ekscytującego. Dlaczego uczniowie przez lata spędzone w szkole publicznej nie poznają na przykład żadnych inspirujących życiorysów biznesmenów? Poza Billem Gatesem czy Larrym Ellisonem, którzy mogliby zostać uznani przez belfrów za wzorce niepedagogiczne (rzucili studia i zrobili wielkie kariery w branży informatycznej), naprawdę nie brakuje dobrych przykładów, również w Polsce. Wynurzenia urzędniczki ośrodka pomocy społecznej w podręczniku o przedsiębiorczości to kuriozum.
Trudno się w polskiej szkole publicznej dowiedzieć tego, że sukces na wolnym rynku zależy od pomysłowości, inicjatywy, pokonania konkurencji (która nie jest złem), czy takiego banału, że podstawowym celem biznesu jest wypracowanie zysku. Zapewne ma to związek z tym, że świat znany naszym nauczycielom nie ma nic wspólnego z wolnym rynkiem. Ten z nich, kto jest lepszy od swojego kolegi, i tak nie dostanie ani złotówki więcej, więc jak ma zrozumieć zalety konkurencji? Jak ma wytłumaczyć podopiecznym, że poza znaną mu sferą budżetową istnieje zupełnie inny świat? – Prawdziwa nauka przedsiębiorczości stanie się możliwa dopiero wtedy, gdy swoistymi przedsiębiorstwami działającymi na zasadach rynkowych staną się same szkoły – mówi Andrzej Sadowski.