Na pokładzie samolotu nie było lekarza, a stewardesy nie wiedziały, co robić. Wówczas do akcji wkroczyła dziennikarka Martyna Wojciechowska. Jej kolega z telewizyjnej ekipy miał problemy z sercem i zemdlał. – Wiedziałam, że pierwsze, co trzeba w takiej sytuacji zrobić, to podać mu tlen. Schłodziłam mu także lodem kark i to go ocuciło. Wiedziałam też, że dla ułatwienia oddychania należy odblokować gardło – wspomina Martyna Wojciechowska. Zawsze ma przy sobie apteczkę, bo dużo podróżuje i prowadzi „wypadkowy tryb życia".

---

Martyna Wojciechowska wie, jak ważne jest udzielanie pierwszej pomocy. Robiła to już wielokrotnie. Podczas wypraw w góry zawsze ma w apteczce silne leki sterydowe, które należy podać w razie obrzęku mózgu. Dwa miesiące temu urodziła dziecko. Po powrocie do domu szybko się nauczyła, jak udzielać pomocy takiemu maluchowi. Bo masaż serca czy resuscytację u małych dzieci wykonuje się inaczej niż u dorosłych. Potem przeszkoliła w tym opiekunkę i całą rodzinę.
– Moja wiedza na temat pierwszej pomocy przydała mi się podczas wypadku samochodowego, którmu uległam na Islandii. Osoba, która usiłowała mi pomóc, zaczęła mnie szarpać. Tymczasem tego nie można było robić, bo miałam uszkodzony kręgosłup. W cienkim ubraniu leżałam na śniegu w niskiej temperaturze. Dopiero po trzech godzinach po wypadku dotarła pomoc, bo szpital był daleko, a helikopter z powodu zamieci śnieżnej nie mógł wylądować – opowiada Wojciechowska.

Godzina życia
Połowa ofiar wypadków drogowych ginie w kilku pierwszych minutach. Tych ludzi, poza nielicznymi wyjątkami, nie można uratować. Szansę na ratunek ma natomiast co trzecia osoba z poważnymi urazami wielonarządowymi, o ile udzielona zostanie im pomoc w ciągu 2-3 godzin po wypadku. Ten okres nazywany „złotą godziną" jest domeną medycyny ratunkowej. Uratować poszkodowanych mogą jednak nie tylko profesjonaliści. Decydujące znaczenie może mieć pomoc „przygodnych ratowników", ludzi, którzy przypadkowo znaleźli się na miejscu wypadku.
– Jestem przekonany, że szybkie udzielenie mi pomocy po wypadku miało decydujące znaczenie, bo żyję – mówi aktor Radosław Pazura. Przeżył ciężki wypadek samochodowy. Gdy doszło do czołowego zderzenia, spał na tylnym siedzeniu. – Pierwsze godziny po wydobyciu ze zmasakrowanego pojazdu znam tylko z opowiadań, bo nic nie pamiętam. Podobno byłem w szoku, kierowałem całą akcją, mówiłem, gdzie mnie zawieźć, do kogo zadzwonić. Wszystko poszło sprawnie. Po pomoc zadzwonili ludzie z przejeżdżającego samochodu. Bardzo szybko mnie wyciągnięto z samochodu. Potem konieczna była transfuzja krwi. W szpitalu jej brakowało. Zresztą nigdy nie ma jej zbyt dużo, a podobno co 15 sekund ktoś potrzebuje krwi. Żona musiała uruchomić całą machinę i prosić, by ludzie oddawali krew – wspomina Pazura. Miał tak poważne obrażenia, że zapadł w śpiączkę.
Trzyletni Krystian Drozdek z Łodzi wezwał pomoc przez telefon, gdy jego matka z powodu zbyt niskiego poziomu cukru we krwi zasłabła. Chłopiec przycisnął klawisz z zakodowanym numerem 112, tak jak wcześniej uczyła go matka. Lekarze nie mają wątpliwości – syn uratował jej życie. Za ten wyczyn czteroletni już Krystian odebrał w Brukseli nagrodę przyznawaną przez Europejskie Stowarzyszenie Numeru Ratunkowego 112.
W udzielaniu pierwszej pomocy dzieci lepiej się sprawdzają niż dorośli, nawet jeśli mają zaledwie kilka lat – mówi dr Adam M. Pietrzak, specjalista intensywnej terapii i medycyny ratunkowej z Warszawy. Dziewięcioletni chłopiec z Legnicy zadzwonił na policję z prośbą o pomoc, gdy jego 2,5-letni brat stracił przytomność. Pięcioletni Sebastian z Barłomina pod Wejherowem wyjął z łóżeczka trzymiesięczną siostrę i wyniósł ją z płonącego pokoju. Siedmioletni Brajan Chlebowski z Łodzi zadzwonił po straż pożarną, gdy w jego domu wybuchł pożarł. Chłopiec uratował życie ojca i mieszkańców kamienicy, choć sam zmarł z powodu zaczadzenia. Po śmierci uratował życie pięciorga chorych dzieci, gdy rodzice zgodzili się oddać jego narządy do przeszczepów.

Śmierć w tłumie
Świadkowie wypadków nie chcą udzielać pomocy, gdyż nie wiedzą, co zrobić, albo boją się odpowiedzialności w wypadku komplikacji czy zgonu ofiary. Tymczasem według kodeksu karnego to nieudzielenie pomocy jest przestępstwem zagrożonym karą do trzech lat więzienia. – W kilku ciężkich wypadkach uratował mnie wyłącznie Bóg, ale by uratować trzy lata temu mojego syna i jego przyjaciół Bóg przysłał osobę, która wiedziała, jak tej pomocy udzielić. Paweł był po wypadku w tak silnym wstrząsie, że gdyby nie pomoc pielęgniarki,Grażyny Sadowskiej i jej męża Krzysztofa, pewnie by tego nie przeżył – mówi Dorota Stalińska.
Najgorzej jest zasłabnąć na ulicy lub hallu centrum handlowego w dużym mieście. Tam na ogół nikt nie reaguje, nawet jeśli ktoś straci przytomność. Najmniej skorzy do udzielania pierwszej pomocy są osoby w wieku 20-50 lat. Inni potrafią jedynie patrzeć, jak umiera chory wymagający natychmiastowej pomocy czy ofiara wypadku.
Marta Piekarz, studentka, zasłabła na przystanku w rodzinnym Gorzowie. Doszło do zatrzymania akcji serca, gdyż cierpi na niedomykalność zastawki mitralnej. Nikt nie próbował jej reanimować, choć zdarzyło się to w centrum miasta. Lekarze uratowali jej życie po 40-minutowej reanimacji. Na skutek długiego niedotlenienia doszło do uszkodzenia mózgu. Przytomność odzyskała dopiero po tygodniu. Lekarze mają nadzieję, że Marta odzyska pełną sprawność, ale czeka ją długotrwała rehabilitacja. Do tego by nie doszło, gdyby ktokolwiek próbował udzielić jej pomocy. W takiej sytuacji wystarczy masaż serca, nie trzeba nawet stosować metody usta-usta. – Nie trzeba mieć specjalnego przeszkolenia, niepotrzebny jest specjalistyczny sprzęt medyczny. Improwizowanie może okazać się równie skuteczne jak profesjonalne przygotowanie – mówi dr Pietrzak.
Wojciech Olejniczak, były przewodniczący SLD, działał instynktownie, gdy wszedł przez balkon do mieszkania kobiety, u której wybuchł pożar. – Jestem członkiem Ochotniczej Straży Pożarnej, więc wcześniej wielokrotnie brałem udział w zawodach dla strażaków i akcjach ratunkowych, na przykład w lasach. Pożar w bloku kolegi był jedynym wypadkiem, gdy musiałem błyskawicznie zareagować na bezpośrednie zagrożenie czyjegoś życia. O zagrożeniu własnego nie miałem nawet kiedy pomyśleć, bo w takich chwilach działa się odruchowo – mówi Olejniczak.

Szybka pomoc
W Polsce co roku zdarza się 50 tys. wypadków, 5-6 tys. osób w ich wyniku umiera, a 65 tys. zostaje rannych. Aby akcja ratunkowa była skuteczna, zespoły pogotowia muszą wyruszyć 2 min od otrzymania zgłoszenia, 15 min może zająć dojazd, po półgodzinie poszkodowani powinni być w szpitalu. Ofiara po upływie 30 min ma 50 proc. szans na przeżycie, gdy ma uszkodzonych kilka narządów, po godzinie – tylko 10 proc., a po trzech godzinach – zaledwie 1 proc. Nie wystarczy wezwać karetkę. Pogotowie rzadko jest w stanie przyjechać natychmiast. Ratownicy w Europie zaledwie w 8 proc. wypadków są w stanie udzielić fachowej pomocy w ciągu 10 min. W razie zatrzymania krążenia liczy się każda minuta. Do śmierci mózgu dochodzi najpóźniej po 4-5 min. Natychmiastowa pomoc „przygodnych ratowników" jest zatem niezbędna.
Bartłomiej Biernacki, gimnazjalista z Kielc, uchronił przed śmiercią na ulicy mężczyznę, który stracił przytomność z powodu zawału serca. Mężczyzna leżał na ziemi, a ludzie obojętnie go omijali. Bartek wezwał pogotowie i prowadził akcję reanimacyjną do przyjazdu karetki. – Przechyliłem mu głowę, by umożliwić oddychanie i zacząłem masować serce oraz uciskać mostek – wspomina gimnazjalista. Dorośli nawet nie próbowali pomóc. Przechodząca sąsiadka udzieliła chłopcu „emocjonalnego wsparcia".
– To typowa postawa. Większość ludzi nie podejmuje działania, bo się boi, że wyrządzi poszkodowanemu więcej szkody niż pożytku. Tymczasem lepiej zrobić cokolwiek, niż nie robić nic – mówi dr Pietrzak. Do opatrywania ran nie są niezbędne jałowe opatrunki. Aby zatamować krew, wystarczy przyłożyć cokolwiek, choćby ręcznik. Trzeba zrobić ucisk bezpośrednio na ranę, a nie powyżej ani poniżej niej, jak do niedawna radzono. – Gadżety z apteczki wbrew pozorom nie podnoszą skuteczności akcji ratowniczej, poprawiają jedynie samopoczucie. Do udzielenia pierwszej pomocy wystarczą proste środki. Wszystko zależy od nas – mówi dr Pietrzak. Przykładem jest ośmioletni chłopiec, który próbował ratować ojca z zawałem serca. Nie wiedział, jak rękami uciskać klatkę piersiową, więc wykorzystał do tego zwykły gumowy przepychacz do zlewu. W ten sposób podtrzymywał krążenie do czasu przyjazdu karetki. Równie skuteczną pomoc może udzielić każdy z nas. Wystarczą proste metody i dobre chęci.

PIERWSZA POMOC Główna przyczyna zgonów ofiar wypadków nie sa powazne obrazenia ciała. Najgrozniejsza jest bezradnosc i bezczynnosc przygodnych swiadków. „Czesto nie godziny ani nawet minuty, lecz sekundy decyduja o ludzkim zyciu" – alarmujaautorzy ksiazki „Pierwszapomoc”. Nie nalezy bac sie błedów podczas udzielenia pierwszej pomocy. Zgodnie z kodeksem karnym, jedynie osoby, które wykazuja dobra wole, nie ponosza odpowiedzialnosci za ewentualne błedy popełnione podczas ratowania poszkodowanych. Janina Stepinska, Tomasz Szajewski „Pierwsza pomoc", Studio Marka Łebkowskiego, Warszawa 2006

OFIARY BEZRADNOŚCI Najczestszymi przyczynami smierci sa urazy mózgu (50 proc.), wykrwawienie (30-40 proc.) oraz ostre niedotlenienie (10-15 proc.). Az 60 proc. zgonów ofi ar wypadków nastepuje, zanim pacjent trafi do szpitala – to o połowe wiecej niz w innych krajach europejskich. Polska przoduje w Europie pod wzgledem tzw. smiertelnosci okołowypadkowej. Na 100 poszkodowanych w katastrofach umiera 14 osób – ponadtrzykrotnie wiecej niz w Europie. Az 41 proc. ofiar wypadków pomoc jest udzielana po upływie trzech godzin, gdy szanse na uratowanie sa juz minimalne. Z badan przeprowadzonych w Niemczech wynika, ze choc 66 proc. osób potrafi rozpoznac zatrzymanie krazenia krwi czy oddechu, jedynie 12,5 proc. podejmuje próby ratowania osoby poszkodowanej. Wykłady na temat zasad udzielania pierwszej pomocy sa u nas obowiazkowym elementem kursów na prawo jazdy i szkolen bhp w fi rmach, ale na ogół sa fi kcja. Zaledwie co 100. Polak przeszedł nowoczesne kursy udzielania pierwszej pomocy – kilkakrotnie mniej niz w krajach Europy Zachodniej. W USA kurs trzeba obowiazkowo powtarzac co dwa lata.