Niepostrzeżenie i  zdradziecko zostaliśmy skonsumowani. My, uważający się za konsumentów owoców rozwoju, który w ciągu ostatnich dekad przyniósł światu liberalny kapitalizm. W  rzeczywistości sami staliśmy się jego bezwolnym pokarmem. Kupujemy dokładnie te towary i  usługi, które ktoś chce nam sprzedać, i  głęboko wierzymy, że sami tych towarów i  usług pożądamy.

---

Dokonujemy dokładnie tych wyborów, które nam narzucają specjaliści od marketingu i  reklamy, i  naiwnie sądzimy, że dokonujemy ich we własnym interesie. Ze świadomych praw i  obowiązków obywateli zmieniliśmy się w  marionetki sterowane przez speców od politycznego PR i  nadal żyjemy w złudnym przekonaniu, że dzięki demokratycznym mechanizmom jesteśmy suwerenami decydującymi o  losach krajów, w  których żyjemy. A  przynajmniej taki czarny obraz przemian współczesnego kapitalizmu przynosi światowy bestseller, nowa książka Benjamina Barbera „Skonsumowani. Jak rynek psuje dzieci, infantylizuje dorosłych i połyka obywateli".

Triumf Marksa
Barber to amerykański politolog, doradca prezydentów i  autor innego światowego bestselleru „Dżihad kontra McŚwiat", w  którym pięć lat przed atakiem na World Trade Center przewidział dramatyczne konsekwencje globalnych zmagań dwóch niekontrolowanych sił: nieokiełznanego kosmopolitycznego kapitalizmu i  tradycjonalistycznego fundamentalizmu. Człowiek, który twierdzi, że współczesny kapitalizm zawędrował w  ślepą uliczkę, szkodząc perspektywom swojego rozwoju i  podkopując fundamenty demokracji.
Rozumowanie Barbera da się streścić w  kilku punktach. Współczesny kapitalizm doprowadził nas do stanu nadprodukcji (o  którym marzył kiedyś Marks), czyli stanu, w  którym dzięki wzrostowi zdolności produkcyjnych możemy zaspokoić wszelkie nasze potrzeby. Oczywiście, na świecie są nadal ludzie żyjący na granicy śmierci głodowej. Ale nie są oni interesujący dla wielkich producentów – światowych korporacji, bowiem na skutek nierówności w  globalnym podziale dochodów nie dysponują pieniędzmi na zakup potrzebnych dóbr. Pieniędzmi tymi dysponują za to aż w  nadmiarze bajecznie bogaci mieszkańcy krajów rozwiniętych. Zamiast więc starać się wyprodukować żywność dla głodującej Afryki, producenci koncentrują się na sprzedawaniu coraz to nowych i  droższych dóbr opływającym we wszystko Amerykanom czy Europejczykom.

Upupieni
Jak sprzedać nowe towary i  usługi komuś, kto już wszystko ma? Według Barbera, odpowiedzią na to wyzwanie stała się infantylizacja konsumentów. Wielkie firmy zaczynają od wzięcia na celownik dzieci, oferując im to, co dzieci lubią najbardziej. Rzeczy proste, szybkie, kolorowe, nieskomplikowane. Bułkę z  hamburgerem zamiast znienawidzonego, jedzonego sztućcami obiadu. Grę komputerową zamiast żmudnej lektury książki. Kreskówki i  bajki o statkach kosmicznych zamiast nudnych historycznych fresków. To jednak tylko początek. Dzięki skutecznym narzędziom reklamowym nie tylko udało się dotrzeć do dzieci, ale także w  taki sposób ukształtować w  nich przyszłych konsumentów, że również gdy dorosną, zachowują się jak nastolatki. Dają sobie wmówić, że rzeczy markowe są cool i  skandalicznie przepłacają za modne ciuchy, auta i  elektroniczne gadżety. Dają się dowolnie manipulować reklamie. I  razem z  własnymi dziećmi chodzą na obiad do McDonalda, kupując dokładnie takie zuniformizowane produkty, które chce się im sprzedać.
Ale to nie wszystko. Zdaniem Barbera, zinfantylizowani konsumenci dali sobie wmówić, że dobre jest tylko to, co łatwe, przyjemne i  własne. Że ważne jest tylko osobiste zadowolenie, a  zatem wszystko powinno być sprywatyzowane, podczas gdy wszystko, co publiczne, powinno iść w odstawkę. A  stąd już tylko krok do zjawiska, które nazwał obywatelską schizofrenią – wiemy, że coś jest niedobre dla ogółu, ale wybieramy to, bo jest dobre dla nas. Sami nie chcielibyśmy pracować za nędzną pensję, ale popieramy zaniżanie pensji w sieciach handlowych, dzięki czemu kupujemy w  nich taniej. A  to już wiedzie do zjawisk niebezpiecznych – triumfu światowych korporacji w  walce z  kulturową różnorodnością świata, infantylizacji polityki (którą zaczynają rządzić ci sami spece od reklamy, którzy rządzą gospodarką), podkopania fundamentów demokracji. Bo demokracja bazuje na współpracy i  wspólnym poczuciu odpowiedzialności, a  w  świecie, gdzie dobre jest tylko to, co służy zaspokojeniu prywatnych potrzeb, nie ma prawa dobrze funkcjonować.

Demokracja na receptę
Barber ma na te wszystkie bolączki swe własne recepty. Na szczęście odrzuca pomysł rewolucji (choć polskiemu czytelnikowi może ścierpnąć skóra, gdy przeczyta rzucone mimochodem zdanie, że upadek komunizmu w  gruncie rzeczy źle przysłużył się kapitalizmowi, wpychając go w  etap triumfalizmu). Nie wierzy również w  strategię wycofania się (na przykład „opuszczenia wyścigu szczurów"), w  umiarkowanym stopniu oczekuje samoobrony kultury przed agresywnym konsumpcjonizmem, uznaje tradycjonalistyczny fundamentalizm za lekarstwo gorsze od choroby. Wierzy przede wszystkim w  odrodzenie postaw obywatelskich („publicznych", dziś zdominowanych przez „prywatne"). Wierzy w  rozwój silnych ruchów świadomości konsumenckiej i  obywatelskiej, a  także w  rozwijającą się społeczną odpowiedzialność biznesu.
Przede wszystkim Barber nawołuje do odrodzenia się demokracji, która powinna się przenieść z poziomu narodowego na globalny (demokratycznej współpracy między państwami). W  dzisiejszym świecie, w  którym rynek nabrał charakteru globalnego i  w  znacznej mierze uciekł spod kontroli poszczególnych państw, tylko organizacje ponadnarodowe są w stanie stworzyć odpowiednie mechanizmy przeciwwagi dla żywiołowego i nie zawsze zgodnego ze wspólnym interesem rozwoju gospodarki.

Nie taki diabeł straszny
Czy kapitalizm nie ma już nic do zaoferowania bogatym konsumentom poza wciskaniem im niepotrzebnych dóbr? A  gdzie można kupić lekarstwa na nowotwory albo samochody, które chroniłyby przed wypadkami? Czy twierdzenia, iż wszyscy Amerykanie są już tak bogaci, że wystarczy im już tylko gwiazdka z  nieba, nie są lekką przesadą? Czy naprawdę osiągnęliśmy wszyscy już ten poziom rozwoju, przy którym „wzrost zamożności nie przekłada się na wzrost szczęścia"? Nie ma wątpliwości, że zjawiska infantylizacji kultury, polityki i  życia społecznego występują we współczesnym świecie. Ale czy odpowiada za to tylko chciwość speców od reklamy? Czy spadek czytelnictwa książek nie wiąże się z  rozwojem Internetu? Czy o  rozwoju zjawisk globalizacyjnych nie zadecydował również postęp w  zakresie przepływu informacji, podróży i  możliwości komunikowania się ludzi?
Takich pytań rodzi się wiele. Ale po to są książki, aby pobudzały do myślenia. Książka Barbera to robi, czy człowiek się z  nią zgadza, czy nie.

Bejamin Barber "Skonsumowani"
wydawnictwo Muza (seria Spectrum) Warszawa 2008