Trzech najbardziej wpływowych polityków w państwie Polacy uważają za największych kłamców. To szokujące. Donald Tusk, najbardziej lubiany polityczny lider ostatnich lat, jest jednocześnie postrzegany jako największy kłamca. Ta pozorna sprzeczność jest łatwa do wytłumaczenia. „W nowoczesnych społeczeństwach wprowadzanie w błąd i iluzja są środkiem osiągania sukcesu" – zauważył Steffen Dietzsch, niemiecki filozof, autor książki „Krótka historia kłamstwa". Gdy ponad sto lat temu pisarz Mark Twain kpił, że prawda jest naszym największym skarbem, więc musimy ją oszczędzać, mało kto przypuszczał, że w XX wieku kłamstwo stanie się podstawowym orężem demokratycznie wybieranych polityków. Czy to znaczy, że chcemy być okłamywani?

---

Kłamca aktualny
W badaniu przeprowadzonym przez Pentor na zlecenie „Wprost" respondenci wskazywali „polskiego polityka, który ich zdaniem najczęściej kłamie, przedstawia wyborcom obietnice bez pokrycia, nieprawdziwe informacje". Pierwsze miejsce w rankingu kłamców zajął Donald Tusk, którego wskazywał prawie co piąty respondent. Bardziej łaskawe dla Tuska były osoby młode, o wysokich dochodach i z wyższym wykształceniem. Co ciekawe, premier był przede wszystkim wskazywany jako kłamca przez osoby z biedniejszych rejonów Polski: Lubelskiego, Świętokrzyskiego, Warmińsko-Mazurskiego i Zachodniopomorskiego.
Drugie miejsce w rankingu kłamców zajął Jarosław Kaczyński. Lider PiS, odwrotnie niż szef PO, często był wskazywany jako kłamca przez osoby z wyższym wykształceniem, raczej młode, o wysokich zarobkach, zwłaszcza przez mężczyzn. Oczywiście najczęściej Jarosława Kaczyńskiego wskazywali zwolennicy PO (29 proc.) i SLD (30 proc.). Trzecia lokata przypadła Lechowi Kaczyńskiemu. Prezydent był jednak wymieniany zdecydowanie rzadziej niż obecny i były premier. Za kłamcę najczęściej uważali go młodzi ludzie, zwłaszcza zwolennicy PO (15 proc.) i SLD (18 proc.).
Rzuca się w oczy brak w ścisłej czołówce kłamców takiego polityka jak Aleksander Kwaśniewski, w wypadku którego mijanie się z prawdą było niemalże znakiem rozpoznawczym. Badani wystawili więc opinię przede wszystkim aktualnym kłamcom, łaskawiej patrząc na polityków niemających już realnej władzy.

Tusk iluzjonista
Kłamstwo jest celowym wprowadzeniem kogoś w błąd, ale może zachodzić zarówno przez zafałszowanie prawdy, jak i jej przemilczenie. Aby zrozumieć, jakimi kłamcami politycy są faktycznie, warto się powołać na badanie jakościowe. Wzięło w nim udział 30 psychologów, psychoterapeutów i specjalistów od marketingu. Określali oni, na czym polega kłamstwo danego polityka. Okazało się, że Donald Tusk jest przez nich traktowany jako uwodziciel, naturalny iluzjonista. Premier odróżnia prawdę od fałszu i używając różnych gier językowych, białych kłamstw, obietnic bez pokrycia, różnych sposobów wywierania wpływu na ludzi, stara się odnieść korzyść. Dobrą ilustracją takiego zachowania jest stosunek Tuska do wprowadzenia opłat za korzystanie ze służby zdrowia. Z jednej strony mówi, że nie zgodzi się na dodatkowe opłaty, a z drugiej – deklaruje poparcie dla podwyższenia składki zdrowotnej o 1 punkt procentowy. Polaka zarabiającego nieco mniej niż średnią krajową pensję (3 tys. zł brutto) ten „brak" dodatkowych opłat kosztowałby rocznie 312 zł.
Pierwsze miejsce w rankingu kłamców Donald Tusk zajął prawdopodobnie dlatego, że wiele wyborcom naobiecywał, zaś z realizacją tych obietnic bywa różnie. Najbardziej dotkliwe dla Polaków jest niezrealizowanie obietnicy poprawy sytuacji w służbie zdrowia. Podczas wakacyjnych wyjazdów daje się także odczuć niespełnienie obietnic budowy autostrad. Największy kłamca pozostaje jednak również najpopularniejszym politykiem, bo zręcznie posługuje się socjotechniką. Tusk używa techniki „konia trojańskiego", czyli zwraca ogromną uwagę na wzbudzanie pozytywnych emocji, formę i styl. Premiera kojarzymy głównie z grą w piłkę, uśmiechami, optymizmem. Negatywne informacje Tusk zostawia do przekazania swoim ministrom lub ukrywa je w cieniu gabinetu; na przykład nie wypowiada się na temat rosnących cen czy inflacji.

Kaczyński manipulator
Drugie miejsce Jarosława Kaczyńskiego w rankingu kłamców można wyjaśnić w dwojaki sposób. W badaniu jakościowym Jarosław Kaczyński był uznawany za makiawelistę, a więc polityka, który w sposób świadomy używa nieprawdziwych informacji, traktując je jako polityczną broń. W przeciwieństwie do Tuska, Jarosław Kaczyński nie ukrywa swoich intencji, tylko walczy z otwartą przyłbicą. Taka taktyka zwykle jest nieskuteczna (przedmiotem żartów jest „wilczy wzrok Tuska", który widzi tylko Kaczyński). Z tego względu lider PiS jest postrzegany jako bezwzględny manipulator, i to mimo że nie korzysta z socjotechnik częściej niż inni politycy.
Drugim powodem uznawania Jarosława Kaczyńskiego za makiawelistę są kategoryczne wypowiedzi, które okazały się nieprawdziwe. Obietnica budowy 3 milionów mieszkań wygrała w rankingu kłamstw wyborczych (20,5 proc.), zaś miraż wprowadzenia „taniego państwa" zajął trzecie miejsce (16,6 proc.). Duże znaczenie miało tu podjęcie decyzji o zawiązaniu koalicji z krytykowaną wcześniej Samoobroną czy też przyjęcie przez Jarosława Kaczyńskiego teki premiera. Wypowiedź: „Nie będę premierem, gdy mój brat będzie prezydentem" była uznawana przez uczestników badania jakościowego za wzór cynicznego kłamstwa.
Chociaż Lech Kaczyński zajął trzecie miejsce w rankingu kłamców, uczestniczy badania jakościowego inaczej postrzegali półprawdy prezydenta, a inaczej jego brata, lidera PiS. W odróżnieniu od brata Lech Kaczyński nie jest uważany za makiawelistę, ale osobę, która jest nieświadomym blagierem. To polityk, który najpierw do pewnej półprawdy przekonuje siebie, a potem innych. Jest nieświadomy, że w kilku ważnych sprawach użył kłamstwa jako swoistego mechanizmu obronnego. Zmiany stanowiska prezydenta w sprawie traktatu lizbońskiego mogą więc być zgodne z wiarą i przekonaniami, chociaż jego wypowiedzi w tej sprawie nie zawsze są spójne.

Kłamstwo systemowe
Odpowiedź na pytanie, dlaczego politycy kłamią, jest banalnie prosta. Dlatego że ludzie nie chcą słyszeć prawdy. Gdyby rywalizowało z sobą dwóch kandydatów, z których jeden by kłamał, a drugi mówił prawdę, znacznie większe szanse na sukces miałby kłamca. Kłamstwo jest bowiem bliskie ludziom: wiedzą o nim, ale nie chcą się do tego głośno przyznać.
W 1975 r. psychologowie R.E. Turner, C. Edgley i G. Olmstead dowiedli, że prawie 62 proc. rozmów, które przeprowadzamy codziennie, ma kłamliwy charakter. Pięć lat później prof. Dale Hample z Uniwersytetu Maryland ustalił, że każdy z nas kłamie średnio 13 razy tygodniowo. Z kolei według psychologa Roberta S. Feldmana z uniwersytetu w Massachusetts, podczas 10-minutowej rozmowy każdy kłamie przynajmniej raz. Przy czym w 80 proc. wypadków mamy do czynienia ze świadomym kłamstwem. Dla społeczeństw w państwach demokratycznych ważne jest więc nie to, czy polityk mówi prawdę czy nie, ale styl, w jakim to robi.
Ludzie łatwo wybaczają politykom notoryczne łgarstwa, pod warunkiem że nie podejrzewają ich o cynizm i wyrachowanie. Nie trzeba było wysłuchiwać szczerych wyznań premiera Węgier Ferenca Gyurcsánya, aby wiedzieć, że kłamał i oszukiwał wyborców. Dopiero jednak odtworzenie w mediach (we wrześniu 2006 r.) nagrania, na którym otwarcie i cynicznie przyznawał się do kłamstwa, spowodowało wielkie protesty. „Węgry są spisane na straty. Przez cztery lata nie zrobiliśmy nic. Absolutnie nic. Ostatnie półtora roku czy dwa lata były jednym wielkim kłamstwem. Spierdoliliśmy sprawę, i to strasznie. Żaden z europejskich krajów nie zrobił tylu głupstw co my" – mówił wówczas Gyurcsány.

Potykanie się o prawdę
W książce „Wiek propagandy" profesorowie psychologii Anthony Pratkanis i Elliot Aronson dowodzili, że polityk, który kłamie, ponosi konsekwencje tylko wtedy, gdy jego przewiny zostaną w odpowiedni sposób przedstawione w mediach. I tak kłamstwa Billa Clintona na temat jego romansu z Monicą Lewinsky w efekcie przyniosły mu współczucie i… rekordową popularność. Podobnie jak kłamstwa dotyczące pierwszej wojny z Irakiem w 1990 r. (o wyzwolenie Kuwejtu) przyniosły rekordowe, bo 76-procentowe poparcie opinii publicznej dla decyzji o tej interwencji. Poparcie takie deklarowali widzowie programów telewizyjnych, którzy oglądali zapłakaną nastolatkę opowiadającą o okrucieństwach irackich żołnierzy, rzekomo mordujących noworodki. Faktycznie nastolatka była córką ambasadora Kuwejtu w USA i mieszkała w Waszyngtonie, zaś jej relacja była akcją public relations. Gdyby zdemaskowano te kłamstwa, nastawienie opinii publicznej do wojny by się zmieniło.
Taktyka demaskowania kłamcy jest skuteczna, gdy wywołuje w społeczeństwie poczucie straty lub krzywdy. I tak fakt, że Bill Clinton zataił romans z Monicą Lewinsky, nie miał dla przeciętnego Amerykanina żadnego znaczenia. Podobnie jak kłamstwa Aleksandra Kwaśniewskiego na temat jego wykształcenia. Dlatego łatwo puszczono je w niepamięć. Gorzej, gdy ktoś uświadomi opinii publicznej, że kłamstwo ma dla niej znaczenie, na przykład wpływa na sytuację materialną. Najlepszym przykładem wykorzystania tej prawidłowości była kampanii brytyjskiej Partii Pracy w 1997 r., gdy po 18 latach Tony Blair odsunął konserwatystów od władzy. „Konserwatyści obiecali przed wyborami w 1992 r., że nie tylko nie podniosą podatków, ale będą je co roku obniżać. Nie tylko nie spełnili swojej obietnicy, ale podnieśli obciążenia fiskalne najbardziej od czasu II wojny światowej. Złamane obietnice konserwatystów skaziły całą politykę w Wielkiej Brytanii. Dlatego uczyniliśmy naszą główną zasadą, by nie składać obietnic, których nie możemy dotrzymać" – mówił wówczas lider Partii Pracy Tony Blair. Na ulicach zawisły portrety polityków Partii Konserwatywnej z nosami jak u Pinokia. Efekt? Torysi ponieśli największą porażkę od 1906 r. (zdobyli wówczas tylko 165 miejsc w parlamencie, a laburzyści 419 na 659).
Podobny scenariusz może się zrealizować w Polsce. Sygnałem alarmowym dla ekipy Donalda Tuska musi być nie tylko uznanie go przez Polaków za największego kłamcę, ale również wyraźny spadek poparcia dla jego partii – popiera ją już tylko 30 proc. badanych. Jeżeli Polacy zaczną dostrzegać ściślejszy związek między kłamstwami ekipy rządzącej a ich własnym interesem, to PO będzie tracić w sondażach. Obywatele nie oczekują od polityków, że nie będą kłamać tylko tego, że nie dadzą się złapać. Jak zauważył Winston Churchill, jeden z bardziej cynicznych kłamców w historii, „czasami ludziom zdarza się potknąć o prawdę, ale większość prostuje się i idzie dalej, jakby nic się nie stało.

Najbardziej kłamliwe obietnice wyborcze PiS i PO wybudowanie 3 milionów mieszkań (obietnica PiS z 2005 r.) 20,5% bezpłatny dostęp do opieki medycznej i likwidacja NFZ (obietnica PO z 2007 r.) 19,1% tanie państwo – obniżka podatków i wydatków budżetowych (obietnica PiS z 2005 r.) 16,6% nowoczesna sieć autostrad i dróg ekspresowych (obietnica PO z 2007 r.) 15,0% radykalne podniesienie płac dla budżetówki (obietnica PO z 2007 r.) 7,2% wprowadzenie podatku liniowego z ulgą prorodzinną (obietnica PO z 2007 r.) 4,8% oczyszczenie Polski z postkomunistycznych układów (obietnica PiS z 2005 r.) 4,7% rewolucja moralna (obietnica PiS z 2005 r.) 2,9% Źródło: Pentor dla „Wprost"

FAŁSZ/PRAWDA Bill Clinton, były prezydent USA „Nigdy nie miałem stosunków seksualnych z tą kobietą, panną Lewinsky" Uprawiał z nią seks oralny. Barack Obama, kandydat na prezydenta USA „Mój wujek należał do oddziału, który brał udział w wyzwalaniu obozu koncentracyjnego w Auschwitz" Auschwitz wyzwoliła Armia Czerwona. Hillary Clinton, senator z Nowego Jorku „Pamiętam lądowanie pod ostrzałem snajpera [w Tuzli w Bośni w 1996 r.]. Miała być ceremonia powitania na lotnisku, ale zamiast tego musieliśmy biec z opuszczonymi głowami do samochodów" W 1996 r. w Tuzli było już spokojnie, wojna w Bośni skończyła się rok wcześniej, po podpisaniu porozumienia w Dayton. Dick Cheney, wiceprezydent USA „Nie ma wątpliwości, że Saddam Husajn posiada broń masowego rażenia" W Iraku nie znaleziono śladów broni masowego rażenia. George Bush, prezydent USA „W tej chwili Irak rozwija i udoskonala infrastrukturę, która jest używana do produkcji broni biologicznej" W Iraku nie znaleziono broni biologicznej. José Maria Aznar, były premier Hiszpanii „ETA stoi za tymi zamachami [z 11 marca 2004 r.]" Nie znaleziono żadnych dowodów udziału baskijskich separatystów w zamachach; przeprowadziła je Al-Kaida. Richard Nixon, były prezydent USA „Ani ja, ani administracja Białego Domu nie braliśmy jakiegokolwiek udziału we włamaniu [do siedziby demokratów w hotelu Watergate]" Podczas przesłuchań przed senacką komisją ujawniono przestępstwa popełnione przez urzędników Białego Domu; Nixon został potem ułaskawiony przez prezydenta Geralda Forda. Tony Blair, były premier Wielkiej Brytanii „Saddam Husajn może użyć broni masowego rażenia w ciągu 45 minut od podjęcia decyzji o sięgnięciu po nią" W Iraku nie znaleziono broni masowego rażenia. Jarosław Kaczyński, były premier RP „Nie będę premierem, gdy mój brat będzie prezydentem" Został premierem w lipcu 2006 r. Aleksander Kwaśniewski, były prezydent RP „Od kilku miesięcy używam silnych środków medycznych, to wynika z dolegliwości, jakich nabawiłem się w czasie pobytu na Filipinach" Według świadków, był pijany. Lech Kaczyński, prezydent RP „Andrzej Lepper udowodnił, że ma za nic prawo i jest politycznym awanturnikiem. Poparcie PiS dla tego polityka w jakiejkolwiek sytuacji jest nierealne" W maju 2006 r. PiS zawiązało koalicję z Samoobroną, a Lepper został wicepremierem i ministrem rolnictwa. Donald Tusk, premier RP „To podłe kłamstwo. Moi dziadkowie nie byli w Wehrmachcie, tylko w obozach koncentracyjnych" Dziadek Donalda Tuska po wyjściu z obozu służył w Wehrmachcie.

Kochani kłamcy Wojciech Jabłoński Specjalista marketingu politycznego z Uniwersytetu Warszawskiego. Kłamstwo jest wpisane w zawód polityka. Działa, ponieważ chcemy być oszukiwani. Obietnice „drugiej Irlandii" wprawiają nas w dobry nastrój. Nasz entuzjazm słabnie, kiedy słyszymy o kosztach jej budowy. Dlatego wolimy słyszeć kłamstwo niż prawdę. Nie czytamy programów polityków, bo to wymagałoby od nas myślenia. Liderów partii wolimy osądzić po kroju marynarki i fryzurze. Politycy i wyborcy współdziałają w kłamstwie. Adam Łaszyn Doradca medialny PO, prezes Alert Media Communications. Kłamstwo, a często także składanie obietnic bez pokrycia, dyskredytuje polityka. Jedyną dopuszczalną formą kłamstwa w polityce jest przemilczenie części prawdy. To jest o tyle usprawiedliwione, że czasami daje możliwość przeprowadzenia ważnych zmian politycznych bądź gospodarczych. Ireneusz Krzemiński Socjolog z Uniwersytetu Warszawskiego. Politycy są lustrem społeczeństwa. Wśród Polaków istnieje duże przyzwolenie na mijanie się z prawdą. Od polityków oczekujemy przede wszystkim skuteczności, a temu może przeszkadzać zbytnia uczciwość i prawdomówność. Godzimy się, że w imię tzw. wyższych celów polityk mija się z prawdą. To, co w innych krajach dyskwalifikowałoby polityka, w Polsce nikogo nie oburza.