Ledwie zszokowani Amerykanie ustawiali się w kolejkach, aby wycofać pieniądze z bankrutującego IndyMac Banku z Pasadeny, a już widmo upadłości zawisło nad kolejnymi bankami. Rząd i bank centralny USA ratują przed upadkiem także wielkie instytucje finansowe Fannie Mae i Freddie Mac, skupujące i gwarantujące kredyty hipoteczne. Kryzys finansowy rozprzestrzenia się zza oceanu na Europę. Na Wyspach Brytyjskich, Półwyspie Iberyjskim Francji, Włoszech i w państwach bałtyckich otwarcie mówi się już o recesji. Wirus amerykańskiej grypy, której „produktem ubocznym" jest przyspieszenie inflacji, dotarł też do Polski. Tracą inwestorzy giełdowi, przyszli emeryci – członkowie OFE – oraz wszyscy konsumenci – za sprawą coraz wyższych cen. Jak stwierdził niedawno szef Międzynarodowego Funduszu Walutowego Dominique Strauss-Kahn, Zachód znalazł się „między lodem recesji a ogniem inflacji". Czy grozi nam wielki krach?

---

Rozlany kryzys
Rządowi amerykańskiemu i Rezerwie Federalnej nie udało się na czas stłumić napięć recesyjnych. Wydano na to kilkaset miliardów dolarów, ale efekty są niewystarczające. Co więcej, brak odpowiedniej diagnozy sytuacji i nieadekwatnie dobrana terapia doprowadziły do tego, że amerykański kryzys finansowy zdążył się już rozlać po świecie.
Amerykańska grypa rozprzestrzeniała się nie tylko bezpośrednio – na gospodarki o podobnej strukturze rynków nieruchomości, na których też w ostatnich latach ceny rosły skokowo (Dania, Irlandia, Hiszpania, Wielka Brytania). Kryzys rozprzestrzeniał się też pośrednio – przez rynki surowcowe. Inwestorzy w trakcie sztormu na rynkach finansowych wycofują kapitał z ryzykownych aktywów i szukają bezpiecznych przystani, gdzie mogliby ulokować swoje pieniądze. W takich sytuacjach od dziesiątków lat kapitał krótkoterminowy trafia na rynek złota. Ale na tym nie koniec. Patrząc na prognozy popytu ze strony m.in. gospodarki chińskiej, przewidywano, że również rynki surowców będą dobrą inwestycją na przeczekanie trudnych czasów. Za taki bezpieczny rynek uznano także żywność, zwłaszcza gdy rządy wymusiły produkcję biopaliw, co zmniejszyło podaż spożywczych artykułów rolnych i podniosło ich ceny. W efekcie mieliśmy duże wzrosty cen ropy naftowej, różnych metali oraz żywności.

Sumowanie kłopotów
Efekty zarażania amerykańską grypą widać na przykład w Irlandii, poważnie zagrożonej recesją. Po fenomenalnych wynikach osiąganych w latach 90. (średnia stopa wzrostu PKB wynosiła 7 proc.) dane po pierwszym kwartale 2008 r. pokazują spadek PKB o 1,5 proc. rok do roku. To najgorszy wynik od 25 lat. Bezrobocie w ciągu roku wzrosło o prawie jeden punkt procentowy, ceny na rynku nieruchomości spadły o 10 proc. Irlandzki instytut ESRI przewiduje wzrost emigracji z Irlandii do poziomu najwyższego od 1990 r. To już nie jest jedynie spowolnienie, lecz początek recesji, odnotowywany w dodatku w jednej z najszybciej rozwijających się dotychczas gospodarek świata.
Najpoważniejsze kłopoty mają małe gospodarki. Dania jest już w recesji: PKB spada od dwóch kwartałów (w ciągu roku o 0,6 proc.). Na Islandii doszło nawet do tego, że banki innych krajów musiały pomagać w ustabilizowaniu pogrążonej w kryzysie tamtejszej gospodarki. Estonia, która rok temu rozwijała się w tempie 10-procentowym, w ostatnim roku (licząc od pierwszego kwartału roku 2008) odnotowała minimalny wzrost gospodarczy, za to przy aż 11,5-procentowej inflacji. Trudna sytuacja jest na Łotwie: inflacja wynosi już 17,5 proc., a wzrost gospodarczy sięga 3,3 proc., choć rok temu był ponadtrzykrotnie wyższy.
Prawdziwe problemy zaczną się, gdy w efekcie łagodzenia kryzysu finansowego za pomocą obniżania stóp procentowych i nacznego wzrostu wydatków publicznych w USA powstanie presja inflacyjna, która połączy się z efektami wzrostu cen ropy naftowej i żywności. Walcząc z inflacją, Fed może wpędzić całą amerykańską gospodarkę w recesję. Podobne mogą być efekty działań innych banków centralnych. W tej walce przyświeca im zasada: lepiej mieć krótkotrwałą recesję niż słabszy rozwój przez wiele lat. Jeśli tak się stanie, wtedy recesje w różnych krajach skumulują się i wzajemnie pogłębią, wywołując globalną dekoniunkturę.
Z obecnego kryzysu finansowego jakoś wszyscy wyjdą. Pomogą w tym inwestorzy z krajów eksporterów ropy naftowej, państwowe fundusze z Chin i rosyjscy oligarchowie, inwestujący coraz śmielej na Zachodzie. Prawdziwym problemem do rozwiązania przez dłuższy czas pozostanie jednak inflacja.

Ameryka w Polsce?
Trudno nie zadać pytania, czy amerykański czarny scenariusz powtórzy się w Polsce, w której w latach 2006-2007 również wystąpił boom kredytowo-mieszkaniowy. Przyczyną wzrostów cen mieszkań i domów był nie tyle wzrost kosztów ich budowania, ile popyt na nie, znacznie przewyższający podaż. Nakręcił go bardzo łatwy dostęp do kredytów.
Mieszkania kupowano nie tylko dla zaspokojenia własnych potrzeb. Część zakupów była podyktowana chęcią zyskownej odsprzedaży. W efekcie ceny wzrosły tak znacznie, że taniej jest kupić dom na Florydzie niż w Polsce. Części Polaków już nie stać na zakup mieszkań, choć stan ten nie był dostrzegany przez wiele miesięcy m.in. z powodu luźnej polityki kredytowej banków. Za cenę zdobycia rynku banki znacząco obniżyły bowiem swoje marże i prowizje do poziomów rzadko spotykanych w innych krajach. Wystawiły się przy tym na spore ryzyko, chętnie udzielając kredytów nawet na ponad 100 proc. wartości mieszkań, czego na Zachodzie się nie spotyka.
W pierwszej połowie 2008 r. deweloperzy oddali do użytku prawie 28 tys. mieszkań (przy 16 tys. rok wcześniej), ale sprzedali jedynie ok. 13,5 tys. Przyczynia się do tego zaostrzanie polityki kredytowej banków, które podnoszą teraz marże i uważniej sprawdzają wiarygodność kredytową klientów, co podraża kredyty hipoteczne. Zapewne upadnie wielu początkujących deweloperów, którzy opierali swoje biznesplany na wierze w dynamiczny wzrost cen nieruchomości, a nie na chłodnym rachunku uwzględniającym cykliczność rozwoju rynku. Rynek oczyści się z najmniej efektywnych firm i powróci do normy.
Z powodu podwyżek stóp procentowych rosną też raty od zaciągniętych kredytów hipotecznych. A łagodzące to i ogólny wzrost cen podwyżki płac mają swoją granicę, tym bardziej że ostatnio rosły znacznie szybciej niż wydajność pracy. Pojawia się pytanie, czy banki nie będą miały problemu z odzyskaniem pieniędzy od niektórych kredytobiorców. Co więcej, dłużej utrzymujący się spadek cen nieruchomości w połączeniu ze sporymi już stratami inwestorów na giełdzie uszczupliłby zasoby majątkowe wielu Polaków. Powodowałoby to ograniczanie przez nich konsumpcji, a stąd już niedaleka droga do spowolnienia całej gospodarki. Jeszcze pół roku temu większość ekonomistów twierdziła, że kłopoty Ameryki nas nie dotyczą. Widać jednak, że – choć nie na tak dużą skalę jak w Hiszpanii czy Irlandii – wirus amerykańskiej grypy dotarł również do Polski.

Będzie lepiej – pojutrze
Mimo wszystko to, co dziś obserwujemy, jest powolnym wyhamowywaniem kryzysu w samych USA. Jeszcze jakiś czas będą nas straszyły niepokojące wiadomości: giełdy będą falowały, media będą krzyczały o recesji, tu i ówdzie zbankrutują spore firmy. Choroba będzie jednak krótkotrwała. Polska gospodarka powinna wyjść z tej zawieruchy niezbyt poturbowana. Nasze tempo wzrostu gospodarczego obniży się, ale będzie dalekie od zera.
Nie znaczy to, że możemy spokojnie siedzieć i czekać. O ile świat przezwycięży kryzys finansowy, to nie upora się tak łatwo z inflacją. Jeśli banki centralne będą walczyć z nią zbyt rygorystycznie i nie będą miały wsparcia rządów (w postaci obniżek akcyzy, hamowania wzrostu płac itp.), koniunktura może się pogorszyć. Gdy spowolnienie gospodarcze obejmie strefę euro, a zwłaszcza Niemcy, po kilku miesiącach dotrze też do Polski. Na to powinien się przygotować nawet najbardziej optymistyczny rząd.
Co będzie, jeśli kryzys potrwa dłużej i będzie głębszy, a wyborcy w roku wyborczym zamiast „cudu irlandzkiego" dostaną recesję? Czekanie na reformy nie jest najlepszą strategią dla zwalniającej polskiej gospodarki. 

Samobójcza wyprzedaż kredytów Piotr Czarnecki Prezes Raiffeisen Bank Polska O tym, że sytuacja jest bardzo trudna, mówi najlepiej postawa banków centralnych, w których kumuluje się pełna wiedza o gospodarce i rynkach finansowych. Skala ich interwencji w ciągu ostatnich kilku miesięcy nie miała precedensu, sięgając setek miliardów dolarów i euro. Niektóre z nich (jak amerykańska Fed czy Bank Anglii) zdecydowały się na podjęcie wyjątkowych działań, by zapobiec kryzysowi finansowemu czy wręcz uratować niektóre banki przed utratą płynności. W Polsce kryzys ten odbił się już echem, doprowadzając do zwiększenia kosztów kredytów, co już częściowo odczuwają klienci banków. Większość analityków uspokaja, twierdząc, że gospodarka trzyma się dobrze, a nasz sektor finansowy jest zdrowy i szybko się rozwija. Boję się jednak, że nie wszyscy polscy bankowcy wyciągnęli wnioski z kryzysu w USA. Kredyt hipoteczny nie może być oferowany za wszelką cenę, na jak najdłuższy okres, po to tylko, aby stał się wabikiem przyciągającym klienta do banku. Na świecie rynek nieruchomości charakteryzował się zawsze dużą zmiennością i nasz rynek nie jest wyjątkiem. Nadchodzi czas próby. Raty kredytów zwiększyły się o jedną czwartą, ceny nieruchomości zaczęły spadać, a koniunktura gospodarcza słabnie. Oby klienci wytrzymali zarówno wzrost obciążeń finansowych, jak i kosztów życia napędzanych zwiększającą się inflacją.

Efekt domina Maciej Kossowski Prezes Wealth Solutions Załóżmy, że ktoś przestaje spłacać kredyt hipoteczny. Na początku bank będzie słał ponaglenia. Będzie chciał się z klientem dogadać, bo niespłacony kredyt to dl niego kłopot. Jeśli klient nie zapłaci, bank wypowie umowę kredytową i skieruje sprawę do sądu, który wyznaczy komornika w celu egzekucji długu. Jeśli uda się wyeksmitować dłużnika (co nie jest łatwe), mieszkanie trafi na licytację. Ale uzyskana na niej cena raczej nie zaspokoi roszczeń banku. Bardzo popularne są kredyty na sfinansowanie całej ceny zakupu nieruchomości lub nawet w kwocie wyższej. W takiej sytuacji za część kredytu powyżej 80 proc. wartości nieruchomości odpowiada ubezpieczyciel. Jeśli kredytowi towarzyszyła polisa od ryzyka utraty pracy, a dłużnik właśnie z powodu bezrobocia przestał płacić raty, bank również zwróci się do ubezpieczyciela. Banki mogą też dokonywać tzw. sekurytyzacji, czyli zamieniać udzielone kredyty na papiery wartościowe i transferować je do specjalnych funduszy. Jeśli kredyty nie będą spłacane, problem mogą mieć inwestorzy, którzy kupili certyfikaty takiego funduszu. Liczba podmiotów, które z powodu zaprzestania spłacania kredytu mogą mieć problemy, jest całkiem długa.