Nasze dzieci w tornistrach noszą makulaturę, a nie wartościowe podręczniki. Są one drogie, a przy tym nienowoczesne i pełne błędów. A bez dobrych podręczników nie będziemy mieli dobrych szkół. Bez dobrych szkół nie wyjdziemy zaś z cywilizacyjnego zapóźnienia. „Wprost" przedstawia propozycję wyjścia z podręcznikowej matni. Uważamy, że uczniowie, podobnie jak studenci, powinni się uczyć od najlepszych.

---

Przedwojenne polskie podręczniki do szkół powszechnych były tłumaczone m.in. na język francuski, niemiecki i rosyjski. Sygnowane nazwiskami znamienitych profesorów podręczniki czytało się jak bestsellery. Pisali je najwybitniejsi polscy naukowcy. Na przykład Stefan Banach pisał podręczniki do algebry, Eugeniusz Romer do geografii, Adam Szelągowski i Władysław Konopczyński do historii, a Władysław Szafer do botaniki. Dla uczniów w gimnazjach czytanki przygotowywali najlepsi polscy pisarze, m.in. Stefan Żeromski, Zofia Nałkowska, Jan Parandowski, Kornel Makuszyński (wykonywali swoją pracę za darmo). Wszystko to poszło w niepamięć. Obecnie polska szkoła stoi fatalnymi podręcznikami, pisanymi nie przez koryfeuszy nauki, lecz przez wyrobników edukacji.
Zdecydowana większość spośród prawie 1400 podręczników zaakceptowanych przez Ministerstwo Edukacji Narodowej jest w najlepszym wypadku przeciętna, a duża część zawiera kompromitujące błędy. Takie jak podanie błędnej nazwy dzieł Mikołaja Kopernika czy zdefiniowanie menopauzy jako ostatniej miesiączki. Czy ze złych podręczników można dobrze uczyć?

Podręcznikowe chwasty
– Przed wojną profesorowie i pisarze chcieli pisać podręczniki. Był dla nich zaszczyt, że mogą uczestniczyć w kształtowaniu światopoglądu młodzieży – mówi Tomasz Zbrzezny, wykładowca logiki i etyki z Politechniki Warszawskiej, właściciel jednego z największych zbiorów przedwojennych podręczników (ponad 800 wolumenów). Wówczas inny był status nauczycieli: byli autentyczną intelektualną elitą, która uczyła ludzi myślenia, a nie klepania formułek. Dziś ani podręczniki nie są dziełami wybitnych autorów, ani nauczyciele nie stanowią intelektualnej elity.
Aby sobie uświadomić, na jakim poziomie jest duża część zaakceptowanych przez MEN podręczników, wystarczy lektura sporządzonych w tym roku raportów Rady Języka Polskiego i Polskiej Akademii Umiejętności. Językoznawcy, którzy przejrzeli ponad sto tytułów, znaleźli w nich błędy językowe, interpunkcyjne, gramatyczne, a nawet ortograficzne. W jednym z podręczników było kuriozalne zdanie złożone z 93 słów. Eksperci zwrócili uwagę nie tylko na językowe wpadki, ale także na wielkie uproszczenia stosowane w podręcznikach. W książce do historii tak opisywano zjawisko powojennego baby boomu: „Po zakończeniu wojny przyrost naturalny gwałtownie wzrósł. Było to spowodowane zarówno radością z zakończenia wojny, jak i potrzebą wyrównania w społeczeństwie strat wojennych. Zjawisko to bywa nazywane przyrostem kompensacyjnym". W innym podręczniku znalazły się stwierdzenia przypominające humor z zeszytów szkolnych: „Człowiek to także ssak. Rozejrzyj się więc dookoła. Na pewno znajdziesz przykłady ssaków żyjących w pobliżu". W jeszcze innym odkrywano: „Funkcję hetery podkreślał jej strój roboczy – nagość". Albo: „Świnie i krowy są większe od kur, więc ich znaczenie dla gospodarki jest większe".
Kiepskiego poziomu podręczników dowodzą także badania Polskiej Akademii Umiejętności. I tak w podręczniku do biologii dla licealistów (wersja rozszerzona) można przeczytać, że układ pokarmowy dżdżownicy kończy się na przełyku, a łysienie jest spowodowane… zanikaniem włosów. Te błędy zastanawiają, bo każdy podręcznik, zanim trafi do szkół, jest sprawdzany przez kilku recenzentów wydawnictw, a także przez specjalistów MEN. Jakość tej ministerialnej weryfikacji dobrze pokazuje historia podręcznika do języka polskiego „To lubię". Recenzent, dr Franciszek Nieckula z Uniwersytetu Wrocławskiego, uznał ją za nieprzydatną do nauczania w szkole, gdyż „nie ma [w niej] odzwierciedlenia, choćby fragmentarycznego, składników ojczystej przyrody – wróbli, sikorek, jaskółek, bocianów, jeży, wiewiórek, zajęcy, saren; nie ma polnych kwiatków, roślin, drzew, grzybów, poziomek, jeżyn; nie ma zapachów siana i koniczyny; nie ma krów na pastwiskach, rolników orzących pole i towarzyszących im wron; nie ma zapachu dojrzewających łanów zboża i jesiennych ognisk na kartofliskach".

Miliard w rozumie
Polski rynek podręczników zapadł na tę samą chorobę, na którą cierpi służba zdrowia. Walka przedstawicieli handlowych wydawnictw o przychylność nauczycieli coraz częściej jest porównywana do rywalizacji, jaką toczą pracownicy koncernów farmaceutycznych o względy lekarzy. W obu wypadkach liczy się przede wszystkim skuteczna akcja marketingowa. Nic dziwnego, że wybór tego, a nie innego podręcznika dokonywany przez radę pedagogiczną często nie ma merytorycznych podstaw. Metody zmiękczania nauczycieli przez wydawców opisywał branżowy dwutygodnik „Biblioteka Analiz". Jednym ze sposobów przekonywania do swojego produktu jest m.in. oferowanie szkołom drogich pomocy dydaktycznych czy atrakcyjnych szkoleń dla nauczycieli. O nieuczciwą konkurencję oskarżają się także sami wydawcy. Kilka miesięcy temu Polska Izba Książki zajmowała się sporem między wydawnictwami Operon i Stentor, które zarzucały sobie „przekupywanie" nauczycieli. A jest się o co bić, gdyż polski rynek podręczników wart jest rocznie około miliarda złotych. Ponad 80 proc. rynku opanowało zaledwie dziesięć firm. Do najsilniejszych graczy należą m.in.: PWN, Nowa Era, Stentor i Wydawnictwo Edukacyjne. Liderem są notowane na giełdzie Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne (kontrolują jedną czwartą rynku).
O tym, jak się obecnie zarabia na podręcznikach, można się przekonać, analizując kurs akcji. Od lipca 2007 r. indeks WIG spadł o ponad 40 proc., tymczasem akcje WSiP są dzisiaj droższe niż rok temu. W raportach analitycy twierdzą, że można je traktować jak quasi-obligacje, tzn. ze względu na stałe i przewidywalne dochody (uczniowie co roku potrzebują podręczników) jest to inwestycja porównywalna pod względem bezpieczeństwa z długiem skarbu państwa.
Według szacunków, na podręczniku kosztującym 35 zł WSiP zarabiają średnio 10 zł, i to po odliczeniu honorarium autorów. Żadne wydawnictwo nie chce ujawnić, jaką sprzedaż osiągają podręczniki. Najpopularniejsze sprzedają się w nakładach 100 tys. egzemplarzy rocznie, a więc gwarantują wydawnictwu milion złotych czystego zysku. Nic dziwnego, że wydawnictwa bronią obecnego status quo na rynku.

Prawo złego podręcznika
„Intelektualne lenistwo" – to najcięższy zarzut, jaki pada pod adresem autorów polskich podręczników. – Historia jest fascynującą nauką, a w części podręczników przedstawia się ją w bardzo nieatrakcyjny sposób. Książki są przeładowane faktami, które interesują tylko zawodowego historyka, a nie licealistę – ocenia prof. Paweł Wieczorkiewicz, historyk, wykładowca Uniwersytetu Warszawskiego. Dopuszczenie niektórych podręczników do druku nazywa on „zbrodnią przeciw nauce". – Przed wojną podręczniki pisały autorytety w danej dziedzinie. Dziś może to zrobić każdy, kto ma dobre układy z wydawcą – dodaje prof. Wieczorkiewicz. – Błędy i anachronizmy nagromadzone w podręcznikach wręcz kłują w oczy. Wielokrotnie byłem świadkiem, jak uczniowie bądź ich rodzice pokazywali nauczycielom fragmenty, w których autor książki się pomylił – mówi Wojciech Starzyński, prezes Społecznego Towarzystwa Oświatowego, które zarządza ponad 80 szkołami w Polsce.
Niski poziom polskich podręczników to konsekwencja braku konkurencji w publicznym szkolnictwie. Jedynym pewnym sposobem na to, by przy wyborze podręczników nauczyciele kierowali się ich poziomem, a nie grantami od wydawców, jest wprowadzenie rynkowych zasad, na przykład w postaci bonu oświatowego. – Konkurencja pomiędzy szkołami o ucznia sprawiłaby, że nauczyciele mieliby motywację do wyboru najlepszych podręczników – uważa Andrzej Sadowski, wiceprezydent Centrum im. Adama Smitha. Dodatkowo szkoły miałyby motywację do kupna i odpłatnego wypożyczania podręczników, co obniżyłoby koszty ponoszone przez uczniów (a dokładniej rodziców).
Zamiast rynkowych reform, które sprawiłyby, że opłacałoby się pisać i wydawać dobre podręczniki, rząd przegłosował niedawno w Sejmie projekt zezwalający dyrektorom szkół na dowolne zmienianie podręczników co rok (wcześniej było to możliwe co trzy lata). To zaostrzy bitwę wydawców o względy nauczycieli, ale nie wpłynie na poprawę jakości podręczników. A podręczniki to także świetny interes dla autorów. Dobry podręcznik napisany przez naukową gwiazdę, na przykład tej rangi co przed wojną matematyk Stefan Banach, i wznawiany przez 5-10 lat gwarantuje autorowi przynajmniej pół miliona złotych.
Czy w polskiej edukacji i na rynku podręczników wciąż musi działać prawo Kopernika-Greshama, że zły pieniądz wypiera dobry?

Czy powinniśmy kupić za granicą licencje na najlepsze podręczniki albo zlecić ich pisanie wybitnym naukowcom? TAK prof. Barbara Kudrycka, minister nauki i szkolnictwa wyższego Podoba mi się taki pomysł, bo zmierza do korzystania z wiedzy i doświadczeń naukowych autorytetów. prof. Mariusz Muszyński, wykładowca Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego To logiczne rozwiązanie. Znana osoba nie pozwoliłaby sobie na błędy, by nie popsuć swojej reputacji. Moim kandydatem jest wybitny astronom Aleksander Wolszczan. Dzieci chętniej korzystałyby z podręcznika fizyki napisanego przez kogoś, kto odkrył nowe planety poza Układem Słonecznym. prof. Andrzej Koźmiński, rektor Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości i Zarządzania im. Leona Koźmińskiego Gdyby MEN zdecydowało się na takie rozwiązanie, powinna być wtedy centralna lista polecanych podręczników. Najlepsze książki można tłumaczyć albo spróbować stworzyć uniwersalne podręczniki dla krajów Unii Europejskiej. Roman Giertych, były minister edukacji narodowej To dobry pomysł. Gdy byłem szefem MEN, próbowałem przeforsować ustawę, która pozwoliłaby resortowi edukacji zamawiać po jednym podręczniku do każdego przedmiotu na 10 lat. Wniosek ten jednak nie przeszedł. Obecna sytuacja to „raj wydawców", czyli żerowanie prywatnych firm na obowiązku szkolnym. dr Krystyna Łybacka, była minister edukacji narodowej Podręcznik napisany przez wybitnego fachowca gwarantuje dobrą jakość, dlatego jest to dobry pomysł. Na przykład wielkim popularyzatorem matematyki, uwielbianym przez uczniów, był Hugo Dyonizy Steinhaus, profesor Uniwersytetu Lwowskiego, współtwórca lwowskiej szkoły matematycznej. Szkołom należy rekomendować listy najlepszych podręczników, nagrodzonych w prestiżowych rankingach. NIE prof. Mirosław Handke, były minister edukacji narodowej To zła idea. Zamawianie podręczników centralnie, i to u jednego autora, to zła droga, kojarząca się z epoką socjalizmu. Zbigniew Marciniak, wiceminister edukacji, matematyk Chciałem kiedyś napisać podręcznik do matematyki, ale zrezygnowałem. Ciężko jest stworzyć coś, co jest jednocześnie spójne merytorycznie, przystępne dla młodzieży i łatwe do zinterpretowania dla nauczycieli. Profesor akademicki mógłby napisać dobry podręcznik, ale prawdopodobnie tylko on mógłby z niego uczyć. Włodzimierz Paszyński, zastępca prezydenta Warszawy, odpowiedzialny za edukację Powinniśmy się skupić na poprawie działania i skuteczności wolnego rynku podręczników. Zamawianie podręczników u autorytetów naukowych uważam za skrajność, z której powinniśmy skorzystać w ostatecznośc