W zgliszczach, jakie zostawiają po sobie wszystkie zakończone krachem boomy, można odczytać działalność ludzi kupujących nieruchomości po cenach, o których doskonale wiedzieli, że są nierealne. A płacili je po prostu dlatego, że wiedzieli, iż mogą liczyć na jakiegoś jeszcze większego głupca, który kupi ich dom, zapewniając im zysk" – to cytat z dziennika „Chicago Tribune". Ale nie z ubiegłego tygodnia, lecz z roku 1890. Już w XIX wieku dochodziło dość często do spekulacyjnych baniek na rynku nieruchomości. Z potężną mieliśmy też do czynienia na przełomie lat 80. i 90. XX wieku w Japonii. Ale z czasem ludzie zapominają o traumatycznych doświadczeniach i znów mają nadzieję na łut szczęścia.

---

Tym razem nie jest to zwykła bańka. Wielu ekonomistów mówi już nie tylko o finansowej grypie, ale o infekcji całego systemu gospodarczego. Jego sercem jest amerykańska gospodarka, a krwiobiegiem rynki finansowe, przez które przepływa „krew" globalnej gospodarki – pieniądz. Gdyby system finansowy w USA się zawalił, mielibyśmy nawet powtórkę z wielkiego kryzysu lat 30. XX wieku. Na szczęście rządy i banki centralne zrozumiały powagę sytuacji i starają się dziś skoordynować politykę gaszenia pożaru. Mimo to globalną gospodarkę czeka rozłożona w czasie choroba, która będzie leczona jeszcze przez dwa, trzy lata.

Radość z nacjonalizacji
Gdy upadł jeden z największych banków inwestycyjnych świata – Lehman Brothers, a amerykański bank centralny (Fed) i Departament Skarbu USA nie uratowały go, wydawało się, że władze wreszcie zdecydowały się na leczenie przyczyn kryzysu, a nie tylko łagodzenie jego objawów. Szybko jednak udzielono 85 mld USD kredytu największej grupie ubezpieczeniowej świata AIG, aby uratować ją przed upadkiem, prawie ją nacjonalizując. Tak jak wcześniej potężne instytucje finansowe Fannie Mae i Freddie Mac gwarantujące prawie połowę pożyczek hipotecznych w USA na kwotę około 6 bln USD (choć w wypadku tej pierwszej była to raczej renacjonalizacja). Doszło do tego, że Ameryka – ostoja światowego liberalizmu – cieszy się dziś z powodu faktycznej nacjonalizacji prywatnych instytucji finansowych.
To już światowy kryzys finansowo-bankowy, w dodatku połączony z kryzysem jednego z ważniejszych sektorów realnej gospodarki wielu rozwiniętych krajów – nieruchomości. Czynnikiem, który napędzał tu spekulacje, były nowoczesne, choć – jak się później okazało – ryzykowne instrumenty finansowe. Dochodziło do tego zjawisko tzw. pokusy nadużycia (moral hazard): część banków mogła myśleć, że są zbyt duże, by pozwolono im upaść, więc robiły ryzykowne interesy.
Zagrożone stają się nie tylko pojedyncze firmy, ale cała gospodarka USA, a wraz z nią – globalna. Niektórzy szacują już nawet ryzyko niewypłacalności rządu Stanów Zjednoczonych (na razie na poziomie jednego procenta). Amerykański dług publiczny w ostatnich latach rósł bowiem w bardzo szybkim tempie i niedługo może sięgnąć aż 10 bln USD. Przyczyniły się do tego interwencje w Iraku i w Afganistanie, a ostatnio właśnie ratowanie płynności sektora finansowego za pomocą setek miliardów dolarów i stymulowanie konsumpcji.

Efekt zubożenia sąsiada
Obecny kryzys może sporo zmienić na gospodarczej mapie świata. USA wyjdą z obecnego kryzysu znacząco osłabione. Wzrośnie zakres regulacji rynku finansowego – po kryzysie Ameryka będzie mniej liberalna niż wcześniej. Nabiorą wiatru w żagle propagatorzy takich pojęć, jak społeczna odpowiedzialność biznesu. Na świecie niektórzy mogą nawet kwestionować demokrację, wskazując na Chiny jako przykład rozwoju bez demokracji.
Aby powstrzymać tę spiralę, polityka pieniężna i fiskalna w USA, Europie i Azji (Chiny, Japonia) musi być skoordynowana. Inaczej grozić nam może „efekt zubożenia sąsiada", jak rezultaty działania władz w dobie wielkiego kryzysu nazwała brytyjska ekonomistka prof. Joan V. Robinson. Aby nie było tak, że USA będą stymulowały rozwój, obniżając stopy procentowe i pozwalając na wzrost inflacji, a strefa euro odwrotnie – podnosiła stopy procentowe, aby zwalczyć inflację. Przy wzajemnych powiązaniach globalnych rynków w efekcie działania te będą się wzajemnie znosić. Stany Zjednoczone samodzielnie nie zdołają wydobyć się z kryzysu. Ważną rolę mogą tu odegrać Chiny z ich olbrzymimi rezerwami: mogą ratować i przejmować upadające korporacje.

Politycy w letargu
Kryzys w USA już kilka miesięcy temu zaraził polską giełdę. Jest kwestią czasu, kiedy przełoży się na naszą gospodarkę. Jeśli w kryzysie dalej będzie pogrążała się sąsiednia Rosja, spowolnienie gospodarcze – jak w czasie tzw. kryzysu rosyjskiego 1998 r. – przeniesie się do nas już za mniej więcej dwa kwartały. W ubiegłym tygodniu GUS poinformował o spadku produkcji przemysłowej w sierpniu o 3,7 proc. (liczonej rok do roku), a to już sygnał, że gospodarka redukuje biegi.
Zmiany nie ominą też polskiego sektora finansów. Banki muszą sobie przypomnieć, że nie są od tego, by ścigać się, kto na dłuższy okres udzieli kredytu hipotecznego i na jak duży procent wartości nieruchomości, lecz od tego, by zapewniać bezpieczeństwo pieniądzom klientów, osiągając mniejszy, ale stabilny zysk. O akcjach można zapomnieć na jakieś dwa, trzy lata. Wyhamowanie wzrostu płac czy nawet ich spadek (jak w sierpniu) pokazuje, że na tak dynamiczny wzrost zarobków jak w 2007 r. nie ma co liczyć. Trzeba raczej zaciskać pasa i nie zadłużać się, kalkulując na przykład ryzyko utraty pracy przez współmałżonka.
Nie powinniśmy jednak panikować: sytuacja zostanie opanowana, jak po każdym kryzysie. Kryzysy są zawsze dobrym czasem do przeprowadzania reform, bo łatwiej jest wytłumaczyć obywatelom ich potrzebę. Polski rząd powinien zintensyfikować trudne reformy strukturalne, przede wszystkim administracji i prawodawstwa, aby nasi przedsiębiorcy mieli podobną łatwość prowadzenia interesów jak w innych, bardziej konkurencyjnych krajach (w najnowszym rankingu „Doing Business" Banku Światowego Polska zajmuje pod tym względem dopiero 76. miejsce). Czas na zmiany na miarę reform Leszka Balcerowicza i rządu Jerzego Buzka. Czas na zmiany w konstytucji, aby wreszcie skończyć z reliktami socjalizmu i dać Polsce impuls rozwojowy. Przespaliśmy możliwość przygotowania się do nadchodzącego spowolnienia gospodarczego. Ważne, by otrząsnąć się z letargu i zacząć działać.