„Wprost": Olafur Ragnar Grimsson, prezydent Islandii, został przywieziony do szpitala w stanie przedzawałowym, gdy się okazało, że jego kraj jest na skraju bankructwa. Karthik Rajaram, hinduski biznesmen, zabił w Los Angeles całą rodzinę, gdy się dowiedział, że stracił wszystkie zainwestowane pieniądze. Dlaczego ludzie tak reagują na stres?
Robert Sapolsky: Winna jest nasza inteligencja. Dzięki niej powstała cywilizacja, ale to ona przysparza nam kłopotów. Jesteśmy narażeni na stres spowodowany relacjami z ludźmi, wynikający z chęci spełniania marzeń, realizacji planów, zapewnienia sobie wysokiej pozycji społecznej i statusu majątkowego. Żyjąc w ciągłym napięciu, tracimy zdrowie. Można powiedzieć, że nasza inteligencja rozwinęła się wystarczająco dobrze, by przysporzyć nam chorób.

---

– To znaczy, że sami sprowadzamy na siebie kłopoty?
– Można tak powiedzieć. Zdolność abstrakcyjnego myślenia powoduje, że stwarzamy w umyśle mnóstwo wyobrażeń i przekonań, które nas stresują. Możemy czuć smutek z powodu głodu w Darfurze. Zaczynamy się wtedy bać o siebie. Stresują nas ataki terrorystyczne, chociaż dzieją się daleko od nas. Stresuje nas kryzys finansowy na świecie, mimo że mamy stałą pracę. Możemy się czuć gorsi niż Bill Gates i zazdrościć mu. Jako jedyny gatunek na świecie mamy świadomość, że śmierć jest nieunikniona. Przeżywamy nawet nieszczęścia doświadczane przez bohaterów filmowych. W przewlekły stres wpędza ludzi praca. Nie samo jej wykonywanie czy nawet nadmiar, ale złe relacje, poczucie niedowartościowania, brak równowagi między wysiłkiem włożonym w wykonywanie pracy a zyskami, które nam ona daje.
– Tak bogatego życia emocjonalnego nie mają na przykład zebry. Czy zwierzęta nie zapadają na choroby spowodowane stresem, jak napisał pan w książce „Dlaczego zebry nie miewają wrzodów"?
– Obserwowałem pawiany, ponieważ to uspołecznione zwierzęta, bliscy krewni Homo sapiens. Odkryłem, że pawiany podobnie jak ludzie cierpią na choroby, które z reguły nie występują u innych ssaków społecznych. To dlatego, że podobnie jak ludzie mają złożone życie emocjonalne. Pawiany, tak jak ludzie, nie mają poważniejszych, realnych zagrożeń. Te z Serengeti zabiegają o pożywienie, czyli o to, żeby przetrwać, jedynie trzy godziny dziennie. W ciągu dnia mają aż dziewięć godzin na tworzenie stresu – walczą o pozycję w grupie, izolują innych ze stada, rywalizują o partnerów, są zazdrosne, dokuczają innym. Żyją wystarczająco dobrze i długo, żeby na ich przykładzie zaobserwować, jaką cenę można zapłacić za absurdalne wzorce społeczne.
– Czyli pawiany cierpią tak jak ludzie?
– Chore pawiany, tak jak chorzy ludzie, mają podwyższony poziom hormonów stresu we krwi. Ich układ rozrodczy nie działa sprawnie, rany goją się wolniej, ciśnienie krwi rośnie, a w ich mózgu wydziela się więcej substancji o działaniu uspokajającym. Osobniki najbardziej podatne na stres to te z niższych warstw społecznych. Reagują stresem na zagrożenia, których inne nawet nie dostrzegają. Są pobudzone, gdy zobaczą swojego rywala, który sto metrów dalej ucina sobie drzemkę.
– Hormony stresu u ludzi i zwierząt to te same substancje?
– Wszystkie kręgowce reagują na stres, uwalniając adrenalinę i glukokortykoidy. Te same hormony wydzielają się
u ryb, płazów, gadów i ptaków. U zwierząt te substancje nie zaburzają jednak metabolizmu tak bardzo, jak u ludzi i innych naczelnych. Stres pojawia się u nich nagle i trwa tylko chwilę, na przykład gdy trzeba uciec przed drapieżnikiem. Hormony stresu zwiększają energię do działania. Podnosi się ciśnienie krwi, wydziela się więcej cukru, w mięśniach wzbiera energia do ucieczki. Wyłączają się mechanizmy, które nie są niezbędne, by ujść z życiem, takie jak trawienie, wzrost, rozmnażanie. Potem poziom hormonów stresu opada i funkcjonowanie organizmu wraca do normy.
– U ludzi jest inaczej?
– Dla ludzi najbardziej szkodliwe jest to, że na długotrwały stres, taki jak zamartwianie się o pieniądze czy awans, reagujemy tak samo jak zwierzęta na stres chwilowy. Gdy w drodze do pracy stoimy w korku, denerwujemy się, hormony stresu powodują, że mózg zużywa więcej glukozy i silniejsze stają się mięśnie nóg. Bez sensu. Tak się jednak dzieje, ponieważ nie mieliśmy dość czasu, żeby rozwinąć efektywny sposób radzenia sobie ze stresem psychicznym.
– W jaki sposób?
– Chroniczny stres zwiększa ryzyko wystąpienia cukrzycy i nadciśnienia. Zakłóca działanie układu trawiennego i prowadzi do rozwoju nowotworów. U dzieci ciągłe wydzielanie glukokortykoidów może zmniejszyć wydzielanie hormonów wzrostu. Dlatego maluchy, które są stale poddawane stresowi, mają zaburzenia wzrostu. Przewlekły stres upośledza działanie układu odpornościowego, zwiększa podatność na choroby zakaźne. U mężczyzn może powodować zaburzenia erekcji, u kobiet – cyklu miesiączkowego. Chroniczny stres upośledza funkcjonowanie mózgu. Zaburza proces uczenia się i pamięć świadomą. Przyspiesza starzenie się kilku obszarów mózgu, takich jak hipokamp i kora czołowa.
– Dlaczego dotyka akurat tych części mózgu?
– Hipokamp jest obszarem najbardziej podatnym na działanie hormonów stresu. U ludzi cierpiących na zespół stresu pourazowego czy silną depresję obserwuje się zanik komórek nerwowych w hipokampie.
– Stres nam szkodzi, ale życie bez stresu byłoby nieciekawe.
– Byłoby okropne. Naszym celem nie jest życie bez stresu, ale korzystanie z właściwego rodzaju stresu, nazywanego stymulacją.
– Jak zatem kontrolować stres?
– Ta sama inteligencja, która powoduje, że się stresujemy, może nam pomóc obronić się przed stresem. Kiedy ojcowie założyciele przybyli do Ameryki, prawdopodobnie nie myśleli o zdrowiu, deklarując, że dążenie do szczęścia ma być niezbywalnym prawem każdego człowieka. Wiedzieli jednak, że poczucie szczęścia i własnej wartości są ważnymi czynnikami redukującymi stres. I nie chodziło jedynie o posiadanie dóbr materialnych, ale przede wszystkim o możliwość samorealizacji i poczucie panowania nad własnym życiem, bo bogactwo ma niewiele wspólnego z poczuciem szczęścia.
– Czy ludzie zacofani cywilizacyjnie są szczęśliwsi niż inni?
– W 25 proc. najbiedniejszych państw świata nie ma związku między PKB, dochodem na mieszkańca a poziomem szczęścia. W Grecji, jednym z najuboższych krajów Unii Europejskiej, ludzie czują się znacznie szczęśliwsi niż w Stanach Zjednoczonych, najbogatszym kraju świata. Kiedy obserwowałem pawiany, zauważyłem, że ogromną rolę w redukowaniu stresu odgrywa u nich poczucie przynależności społecznej. Ludzie mają tu jeszcze większe pole do popisu, bo nasze zachowania są elastyczniejsze. Możemy pokonywać swój niski status i izolację, odgrywając kilka ról społecznych i przynależąc do kilku hierarchii. Ktoś może być urzędnikiem niskiego szczebla, ale nie stresuje się tym, bo jednocześnie jest kapitanem drużyny piłkarskiej czy diakonem w swoim Kościele.
– Co decyduje o tym, jak reagujemy na stres?
– Geny, budowa mózgu, życie płodowe. Gdy matka w ciąży przeżywa ciągły stres, hormony stresu dostają się do płodu ze wszystkimi konsekwencjami dla zdrowia. Jednym z zadań neurologii jest zrozumienie różnic między ludźmi w reakcjach na stres. Dlaczego niektórzy stresują się w sytuacjach, które dla innych są obojętne. Wyjaśnienie tych mechanizmów jest jednym z największych wyzwań nauki.

Robert Maurice Sapolsky badał wpływ stresu na rozwój chorób neurologicznych. Pracuje w Stanford University. Zespół pod jego kierunkiem udowodnił, że stres uszkadza komórki hipokampu. Jest autorem takich książek jak „Why Zebra Don’t Have Ulcers" , „A Primate’s Memoir". Jest synem rosyjskiego emigranta. Choć urodził się w rodzinie ortodoksyjnych żydów, jest zagorzałym ateistą.