Krzysztof Piech
Doktor ekonomii, pracownik Katedry Polityki Gospodarczej Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie

PO i Donald Tusk tak jak Barack Obama w Stanach Zjednoczonych wygrali wybory pod hasłem „zmiany". Zmiany jednak nie widać, a zobowiązania zaciągnięte wobec wyborców pozostały. W czasie kryzysu kredytobiorcy zaś często domagają się wcześniejszej spłaty długów. Niemal pewne jest, że po raz pierwszy od końca II wojny światowej jednocześnie w recesji znajdą się wszystkie czołowe gospodarki świata – Stany Zjednoczone, Japonia i strefa euro. Spowolnienie wzrostu gospodarczego w Polsce, zgodnie z cyklicznymi prawidłowościami, powinno wystąpić dopiero około 2011 r.

---

Obecna sytuacja na świecie sprawia, że z kryzysem będziemy mieli do czynienia znacznie szybciej i może on potrwać dłużej niż „typowe" dwa lata. Rząd PO-PSL od kilku miesięcy powinien mieć już gotowe plany awaryjne, a teraz je tylko realizować. Tymczasem intensywne prace w tym zakresie są prowadzone dopiero od kilkunastu dni. Znaleźliśmy się w oku kryzysowego cyklonu z budżetem zakładającym nierealny wzrost gospodarczy na poziomie 4,8 proc. w 2009 r. i mocno spóźnionymi projektami reform, które sytuację budżetu jeszcze pogarszają.

Powrót do lat 30.
Kryzys obejmuje już nie tylko giełdy i banki, ale przeniósł się do tzw. sfery realnej gospodarki, czyli do firm produkcyjnych, transportowych, handlowych itp. Niedługo zaś trafi do gospodarstw domowych. Dlatego amerykański prezydent elekt Barack Obama już zapowiedział przeznaczenie na walkę z kryzysem 100 mld USD. Sposoby pobudzania gospodarki będą wielorakie – nowy amerykański rząd wykorzysta wszelkie możliwe pomysły, sięgając do podręczników historii gospodarczej opisujących wielki kryzys z lat 1929-1933. Jednym z nich może być wykupienie kredytów hipotecznych zaciągniętych przez obywateli czy moratorium na ich spłatę. Można się spodziewać, że zostaną wprowadzone działania osłonowe, szczególnie dla grup społecznych zagrożonych rosnącym bezrobociem – osób starszych (emerytury pomostowe) i osób bez doświadczenia zawodowego (absolwentów). Obama zgłosił już nawet bardzo kontrowersyjny pomysł robót publicznych (zaczęto je stosować 75 lat temu w ramach New Deal prezydenta Franklina D. Roosevelta).
Większość krajów tzw. grupy G20, która 15 listopada spotkała się w Waszyngtonie na szczycie antykryzysowym, chce wprowadzenia skoordynowanej akcji stymulującej światową gospodarkę. Szczyt zakończył się de facto fiaskiem, bo nie wypracowano żadnych konkretnych rozwiązań. Wszyscy czekają, aż Obama przejmie władzę, ale kryzys w tym czasie się pogłębia. Polska na tym tle wygląda dziwacznie, jakby w ogóle ignorowała te wydarzenia. Nie podjęliśmy starań o udział w szczycie G20, nie zgłosiliśmy też, za pośrednictwem na przykład Niemiec czy Wielkiej Brytanii, żadnych własnych propozycji wyjścia naszego regionu z kryzysu.

Zgubna inercja
Już w 2007 r. sytuacja zaczęła się wyraźnie pogarszać i już wtedy rząd powinien zmienić strategię polityki gospodarczej. Tymczasem przyszłoroczny budżet przez wiele miesięcy był oparty na hurraoptymistycznych założeniach i na ich podstawie dokonywano symulacji przychodów państwa.
Sekretarz stanu w kancelarii premiera Michał Boni argumentuje, że rządowi eksperci musieli najpierw przeanalizować, jak długo może potrwać dekoniunktura. Nie ma tu wiele do analizowania. Jeśli zdecydowana większość ekonomistów na świecie twierdzi, że sytuacji podobnej do obecnej nie mieliśmy od czasów wielkiego kryzysu, to trzeba przygotować się na najgorsze. Jeśli poprzednie spowolnienie wzrostu w Polsce trwało dwa lata (2001-2002), to nadchodzące potrwa co najmniej tyle samo. Jeśli wzrost gospodarczy spadł wtedy do poziomu mniej więcej 1 proc., to należy go przyjąć za punkt wyjścia i dziś. Dodać do tej wielkości trzeba efekt napływu unijnych funduszy i premię za zdrowe fundamenty polskiej gospodarki. Uwzględnić też jednak należy, o ile obecny kryzys jest gorszy od ówczesnego, wywołanego pęknięciem tzw. bańki internetowej. Wzrost gospodarczy w przyszłym roku może wynieść jedynie 2 proc. Ten pesymizm potwierdza niedawna informacja GUS o produkcji przemysłowej. W ciągu ostatnich 12 miesięcy wzrosła ona jedynie o 0,2 proc. (choć zwykle rosła rocznie o mniej więcej 10 proc.).
Inwestorzy zagraniczni, widząc kryzys na Węgrzech, na Ukrainie, przegrzanie koniunktury w krajach nadbałtyckich i nadchodzącą recesję w Niemczech, byli zdziwieni tym, że polski rząd nie dostrzega zagrożeń. Zwiększało to skalę wycofywania kapitału z Polski, co prowadziło do osłabienia złotego. Nie oznacza to, że dzięki temu – jak to zwykle – poprawiła się sytuacja naszych eksporterów. Kontrahenci zagraniczni widząc niekorzystne dla nich zmiany kursowe, domagają się obniżenia cen, mówiąc: u nas sytuacja jest już zła, a u was kurs się poprawił, więc obniżcie nam ceny, bo inaczej nie będziemy mogli sprzedać u nas waszych towarów i więcej u was nie kupimy.

Mydlenie oczu
Notowania rządu wzrosły, choć z reguły w czasach kryzysu rośnie poparcie nie dla liberałów, ale dla lewicy. Sukcesy wizerunkowe rządu Donalda Tuska nie idą jednak w parze z gospodarczymi. Przesłane w końcu do parlamentu ustawy będą dawały zyski za kilka czy kilkanaście lat, a nie miesięcy. Co więcej, przygotowywane były na podstawie ubiegłorocznego programu gospodarczego rządu, nie uwzględniającego światowego kryzysu finansowego.
Tak było też z zapowiedzią wprowadzenia w 2012 r. w Polsce euro. Działanie takie w normalnej sytuacji dałoby nam sporo korzyści. Wejście do strefy euro wymagałoby jednak utrzymania w ryzach deficytu nawet w sytuacji zmniejszających się wpływów do budżetu. Niestety, w obliczu nadchodzącej dekoniunktury ograniczenie wydatków może ją pogłębić. Ograniczony zostałby też zakres dostępnych nam instrumentów polityki gospodarczej, co związałoby ręce osobom prowadzącym politykę pieniężną i budżetową. Na przykład gdybyśmy weszli już do tzw. systemu ERM II (swoista poczekalnia przed euro) i złoty został powiązany z euro po kursie z początku sierpnia 2008 r., już dwa i pół miesiąca później NBP musiałby interweniować, wykorzystując rezerwy walutowe w celu utrzymania złotego w paśmie wahań przewidzianych przez ERM II.
Ostatnie tygodnie pokazują jeszcze jedno zagrożenie, również dotychczas nieuwzględniane przez władze kraju (z wyjątkiem pewnych działań NBP) – zacieśnianie przez banki polityki kredytowej. Kurczenie się rynku kredytowego dusi aktywność gospodarczą i przyszłą konsumpcję. Dla polskiej gospodarki to może być w skutkach dotkliwsze niż wpływ recesji u największego odbiorcy naszego eksportu – Niemiec.

Memento AWS
Rząd powinien zmienić strategię realizowanej w kolejnych miesiącach polityki gospodarczej, uwzględniając możliwość pogłębienia się kryzysu. Patrząc na dotychczasowe jego działania, wydaje się, że lekceważy zagrożenia.
Kto wie, czy nie byłoby dobrym rozwiązaniem zamienienie obecnego premiera na ekonomistę albo przynajmniej znającego się na gospodarce Waldemara Pawlaka. Donald Tusk mógłby się zająć wtedy nadzorowaniem dziedziny, na której się faktycznie zna – piłki nożnej w ramach przygotowań do Euro 2012.
Oczywiście, premier może tłumaczyć, że rząd przez ostatni rok niewiele zrobił, bo wszelkie reformy mogły być blokowane przez weta prezydenta popierane przez PiS i SLD. Ale wyborców to niewiele obchodzi. Jeśli Polska okaże się nieprzygotowana na kryzys, a ludzie zaczną go mocno odczuwać we własnych portfelach, wystawią rachunek za brak obiecanej „zmiany". Chyba że za nią uznamy kryzys. Ale wtedy politycy powinni przypomnieć sobie AWS zmiecioną ze sceny politycznej także po kryzysie – wówczas dotcomów – który przełożył się dotkliwie na polską gospodarkę.