Polscy studenci wyszukują więc możliwości obejścia systemu, by zdobyć stypendia. Nic więc dziwnego, że mimo coraz wyższych zarobków i poprawiania się sytuacji materialnej Polaków szkoły wyższe z roku na rok wypłacają więcej pieniędzy coraz biedniejszym i coraz bardziej chorym studentom. W 2008 r. stypendia socjalne otrzymywało 295 tys. osób. W 2009 r. już ponad 300 tys. studentów dostanie prawie 750 mln zł.

O wysokości stypendium socjalnego decyduje uczelnia. W 2006 r. wynosiło ono średnio 187 zł miesięczne. Na niektórych uczelniach studenci otrzymują nawet trzy razy więcej. To, którzy studenci mogą się ubiegać o stypendia socjalne, reguluje ustawa: dochód w ich rodzinach na osobę nie może przekraczać 351 zł netto miesięcznie, a w wyjątkowych wypadkach 572 zł. O ile wyłudzenie stypendium naukowego jest praktycznie niemożliwe, o tyle udowodnienie niższych niż rzeczywiste dochodów rodziny, by zdobyć dofinansowanie socjalne, nie stanowi problemu. Kilku studentów z Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie przedkładało zaświadczenia o dochodach gospodarstwa domowego na kwotę poniżej 100 zł. Uczelnia nie dociekała, jak to możliwe, że ich rodziny utrzymują się z prawie zerowych dochodów.

Popularne jest na uczelniach załatwianie sobie stypendiów dla osób niepełnosprawnych (nawet ponad 500 zł miesięcznie). Grupę inwalidzką można dostać równie łatwo jak niegdyś kategorię D w wojsku. Jest to o tyle opłacalne, że stypendia te można pobierać na każdym kierunku. Stypendium socjalne – tylko na jednym. To też jednak nie jest przeszkoda. Na wielu uczelniach studenci podpisują tylko deklarację, że nie pobierają dofinansowania na innym kierunku. A potem nikt tego nie sprawdza.

Uczelnie w praktyce nie mają możliwości sprawdzenia danych podawanych przez studentów i zazwyczaj nawet nie starają się zweryfikować ich prawdziwości. Nie istnieje system uniemożliwiający stypendialne oszustwa. W 2004 r. parlament studentów KUL zaproponował przeprowadzanie wywiadu środowiskowego wśród studentów, aby sprawdzić, czy pobierający stypendium socjalne faktycznie mają niskie dochody. Projekt nie doczekał się realizacji, bo oburzeni studenci uznali go za ingerencję w sferę prywatną. W walce z nieuczciwymi studentami pomóc miał także stworzony przez studentów Wydziału Matematyki, Informatyki i Mechaniki Uniwersytetu Warszawskiego komputerowy system zarządzania tokiem studiów, który miał usprawnić obieg informacji między uczelniami. Żeby pomóc w walce z nadużyciami, musiałby być wdrożony na wszystkich uczelniach. Dziś działa na 25 z 455 szkół wyższych w naszym kraju.

Najnowszą propozycją walki ze sprytnymi studentami jest projekt Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego „Partnerstwo dla wiedzy". Każdy student rozpoczynający naukę ma dostawać pakiet punktów, które starczą na pięć lat studiów. Powtarzanie roku czy studiowanie na kolejnych kierunkach będzie oznaczać konieczność płacenia. Zapisywanie się na studia tylko po to, by wyłudzić kolejne stypendium, przestanie się dzięki temu opłacać. Przynajmniej do czasu, kiedy studenci wymyślą kolejny sposób. Przykład studenta jednej z małopolskich uczelni, który spreparował akt zgonu własnej matki, żeby dostać jednorazową zapomogę, pokazuje, że pomysłowość nie zna granic.



Ilustracja: D. Krupa