Rzucając w 2008 r., podczas Forum Ekonomicznego w Krynicy, hasło przyjęcia euro w 2011 r., premier ostro przeszarżował (potem uściślił, że chodzi o początek 2012 r.). Osiągnął tyle, że ze sprawy euro uczynił jeden z głównych punktów debaty publicznej w Polsce (a także osi sporu PO z PiS). Ale faktyczna realizacja tego planu od początku była wątpliwa. I nie chodzi o to, że z powodu kryzysu możemy mieć kłopot z wypełnieniem tzw. kryteriów z Maastricht, umożliwiających przyjęcie euro. Cały proces – od podjęcia negocjacji przez co najmniej dwuletni okres spędzony w ERM 2 („wężu walutowym", nazywanym poczekalnią przed euro) po wprowadzenie euro do obiegu – trwa około dwa i pół roku. Bardzo szybko powinniśmy zatem wejść do ERM 2, co rząd faktycznie zapowiada (mówi się o maju lub czerwcu). Zdążylibyśmy tylko wtedy, gdyby na każdym z etapów drogi do euro wszystko szło bardzo sprawnie. A w ogóle nie idzie.

W listopadzie 2008 r. Donald Tusk rozmawiał z prezesem EBC Jeanem-Claude’em Trichetem w siedzibie eurobanku we Frankfurcie. Spotkali się jeszcze w lutym 2009 r. w szwajcarskim Davos. Tusk przekonywał Tricheta, że Polska może rozpocząć proces wchodzenia do strefy euro, mimo że nie ma jeszcze porozumienia głównych partii w tej sprawie i nie dokonaliśmy stosownych zmian w konstytucji. W tym samym miesiącu w brukselskiej siedzibie Stałego Przedstawicielstwa Polski przy UE roboczy lunch zjedli minister finansów Jacek Rostowski i unijny komisarz ds. gospodarczych i walutowych Joaquím Almunia, którzy omawiali „mapę drogową" wchodzenia Polski do ERM 2 i później do strefy euro. Niedawno Ludwik Kotecki, pełnomocnik rządu ds. euro, gościł w Brukseli, przekonując deputowanych Parlamentu Europejskiego, że Polska jest już gotowa do wstąpienia do ERM 2.

Prowadzone dotychczas rozmowy to elementy akcji lobbingowej, mającej przekonać władze UE i eurobanku do politycznej zgody na przyjęcie euro przez Polskę. Nie należy ich mylić z formalnymi działaniami, których wszczęcie jest niezbędne, aby zapoczątkować proces przyjmowania euro. Najpierw musimy wysłać do Komisji Europejskiej i Europejskiego Banku Centralnego informację o woli i gotowości przystąpienia do ERM 2. Po otrzymaniu takiej deklaracji EBC w ciągu kilku dni wysyła swą misję, która rozpoczyna poufne konsultacje z ministerstwem finansów i bankiem centralnym danego kraju. Do niczego takiego nie doszło.

Wcześniej niezbędne jest porozumienie między resortem finansów a Radą Polityki Pieniężnej, gdyż wejście do ERM 2 wymaga decyzji rządu i NBP o odejściu od płynnego kursu złotego. Trzeba też uzgodnić m.in. sugerowany termin wejścia do ERM 2, bazowy kurs złotego do euro po przystąpieniu do tego systemu i zakres dopuszczalnych odchyleń od tego kursu. A wspólnego stanowiska nie ma. – Rząd prze do euro, a NBP hamuje te zapędy. Nie ufają sobie. Urzędnicy resortu finansów twierdzą, że gdyby dziś wysłać przedstawiciela NBP do Brukseli na negocjacje w sprawie euro, to wróciłby z niczym, opowiadając, że robił co mógł, ale się nie udało – mówi jeden z ekonomistów.

Załóżmy, że poufne rozmowy Polski z władzami unii i EBC się rozpoczęły. Mogą po- trwać od trzech do sześciu miesięcy. Polski rząd zakłada, że uwinie się szybko – najwyżej w trzy miesiące. Zwykle przedstawiciel banku centralnego (w wypadku NBP jego wiceprezes, prof. Witold Koziński) bierze na siebie rozmowy z EBC, a przedstawiciel rządu (w tym wypadku pełnomocnik rządu ds. euro Ludwik Kotecki) prowadzi rozmowy z członkami rady Ecofin, w której zasiadają szefowie resortów gospodarki i finansów wszystkich 27 państw unii. Jeśli negocjacje by się zakończyły i wszystkie szczegóły zostały uzgodnione, minister finansów i szef NBP powinni wysłać do EBC i Ecofinu wniosek o dopuszczenie Polski do ERM 2. Wówczas zebrałby się tzw. komitet EMR 2 (tworzą go wiceministrowie finansów i wiceprezesi banków centralnych państw unii), który po konsultacjach z EBC i KE podjąłby decyzję, czy i kiedy Polska wejdzie do ERM 2, według jakiego kursu złoty zostanie powiązany z euro (zwykle bierze się pod uwagę kurs rynkowy z poprzedniego dnia) i jak bardzo ten kurs będzie się mógł odchylać od ustalonego. Jeśli komitet nie byłby w stanie uzgodnić stanowiska, po tygodniu spotykaliby się ministrowie finansów i prezesi banków centralnych państw unii i ostatecznie zdecydowali.

– O tym, że weszliśmy do sytemu EMR 2, Polacy dowiedzą się w pewien poniedziałek z komunikatów prasowych. Poza kilkoma osobami w kraju nikt nie będzie wiedział, czy były prowadzone negocjacje w tej sprawie i na jakim etapie były w danej chwili – mówi Krzysztof Rybiński, były wiceprezes NBP. Cała procedura jest tajna. Przeciek o możliwej dacie wejścia do ERM 2 czy sugerowanym kursie powiązania złotego z euro stworzyłby okazję do spekulacji na rynku walutowym. Słowacy, aby tego uniknąć, ogłosili termin wejścia do ERM 2 na czerwiec 2006 r., a faktycznie przystąpili do niego w listopadzie 2005 r.

Nawet jeśli uda się dotrzymać napiętego harmonogramu i wejdziemy do ERM 2 w czerwcu 2009 r., będzie to początek żmudnej drogi. Okres przebywania w „wężu walutowym" trzeba wykorzystać do spełnienia kryteriów przyjęcia euro (odpowiednio niskiej inflacji, długu publicznego, deficytu budżetowego, stóp procentowych i stabilności waluty).

Rząd Tuska musi ostro zacisnąć pasa, aby utrzymać w ryzach deficyt i dług. Dla kredytobiorców dobrą wiadomością jest to, że RPP musi obniżyć stopy procentowe. – W miarę zbliżania się daty wprowadzenia euro powinniśmy wyrównywać poziom stóp procentowych u nas i w strefie euro aż do całkowitego ich zrównania. Oznacza to obniżki stóp w Polsce, co przełoży się na stopniową redukcję oprocentowania kredytów złotowych – mówi Paweł Kowalewski, dyrektor Biura ds. Integracji ze Strefą Euro (BISE) w NBP. W czasie przebywania w ERM 2 musimy też utrzymać kurs złotego w wyznaczonych ramach, co oznacza ko- nieczność interwencji na rynku walut, gdyby złotówka poza nie wypadła (dlatego obecna niestabilność złotego, który tylko w ostatnich miesiącach stracił do euro 30 proc., mocno niepokoi ekspertów EBC).

Musimy dokonać wielu zmian w prawie – od istotnych, takich jak zmiany w konstytucji, po drobne, takich jak zmiana roty przysięgi prezesa NBP. Największym problemem będzie zmiana konstytucji (trzech artykułów, które mówią o złotym jako narodowej walucie i prowadzeniu polityki pieniężnej przez NBP), bo do tego potrzeba dwóch trzecich głosów w Sejmie. Słowacy niezbędne zmiany legislacyjne rozpoczęli jeszcze przed wstąpieniem do ERM 2. W lipcu 2003 r. rząd w Bratysławie przyjął „Strategię wprowadzenia euro w Republice Słowackiej", przygotowaną wspólnie przez Narodowy Bank Słowacji oraz Ministerstwo Finansów. – Proces zmiany prawa rozpoczęliśmy już w lipcu 2005 r. Do listopada 2007 r. parlament przyjął wszystkie potrzebne przepisy, łącznie z przepisami o przejściowym podwójnym obiegu korony słowackiej i euro – mówi „Wprost” Ivan Štefanec, który był pełnomocnikiem słowackiego rządu ds. euro.

Tymczasem w zakresie dostosowania prawa nic nie zostało zrobione. – Pchanie się do ERM 2 bez uchwalenia koniecznych zmian w prawie to błąd. Wyobraźmy sobie, że ponosimy wszystkie koszty związane ze spełnieniem kryteriów ekonomicznych przyjęcia euro, a i tak nie mamy pewności, czy ostatecznie wejdziemy do strefy. Czy uda się zmienić konstytucję, jaki będzie wynik ewentualnego referendum w sprawie euro? – mówi Janusz Jankowiak, główny ekonomista Polskiej Radu Biznesu.

Podczas przebywania w „wężu walutowym" musimy dalej negocjować. Trzeba przekonać KE i EBC, że spełnimy ekonomiczne i polityczne kryteria wstąpienia do strefy euro. Trzeba też ustalić konkretne warunki wprowadzenia euro, czyli przede wszystkim kurs wymiany. Parytet ustalony dla „węża walutowego” niekoniecznie będzie tym samym, po którym przeliczymy złote na euro, gdy już wprowadzimy unijną walutę do obiegu. W okresie przebywania w ERM 2 kurs złotego wobec euro może się wahać w wyznaczonych granicach. Na przykład Słowacy weszli do ERM 2 z kursem 38,45 korony za euro, a później wymieniali swoją walutę na unijną po kursie 30,126 koron za euro.

Na początku 2008 r. ekonomiści i przedsiębiorcy twierdzili, że optymalny dla nas kurs wymiany to 3,8 zł za euro. Złotówka nie byłaby na tyle mocna, aby zaszkodzić eksporterom i obniżyć konkurencyjność polskiej gospodarki, ale też nie na tyle słaba, by nasze płace przeliczone na euro były śmiesznie małe. Gdy średnią miesięczną pensję (3215 zł brutto w styczniu 2009 r.) przeliczymy na euro po obecnym kursie rynkowym, wyniesie około 684 euro. Przeliczona po wspomnianym „kursie równowagi" wynosiłaby 846 euro. Sęk w tym, że kurs ustalany w chwili wejścia do ERM 2 nie może nazbyt odbiegać od rynkowego, a dziś za euro płacimy aż 4,7 zł. Na zbyt niski kurs nie zgodzą się obecne kraje strefy euro. – Słaby złoty nie jest na rękę naszym partnerom ze strefy euro. To uczyniłoby polską gospodarkę bardzo konkurencyjną, przyciągnęłoby do nas inwestycje i miejsca pracy z Zachodu, a nasi eksporterzy łatwiej podbijaliby zachodnie rynki – wyjaśnia dr Cezary Wójcik, wykładowca Szkoły Głównej Handlowej, były szef BISE w NBP.

Aby przyjąć euro w 2012 r. potrzebujemy nie jednego, ale mnóstwa cudów. Musimy skrócić do minimum wstępne negocjacje i wejść do ERM 2 najpóźniej w czerwcu tego roku. Musimy też uzyskać zgodę na przebywanie w „wężu walutowym" krócej niż wymagane dwa lata, bo inaczej 24 miesiące upłyną nam dopiero w czerwcu 2011 r., czyli miesiąc po tym, kiedy KE i EBC powinny ocenić, czy spełniamy tzw. kryteria z Maastricht i wydać formalną rekomendację przyjęcia nas do strefy euro. Rząd będzie więc musiał przekonać te instytucje, aby do okresu analizowanego pod kątem wskaźników makroekonomicznych zaliczyły nam dwa Wprowadzenie euro wymaga zmiany prawa, m.in. konstytucji. A w tym zakresie nie zrobiono nic miesiące sprzed daty wstąpienia do ERM 2. W ciągu tych niespełna dwóch lat musimy spełnić wszystkie wymogi, zmienić odpowiednie przepisy i zrobić, co możliwe, by wywalczyć jak najkorzystniejszy końcowy przelicznik złotych na euro. W maju 2011 r. KE i EBC wydadzą wspomnianą ocenę. To będzie ostatni dzwonek na dokonanie koniecznych zmian w polskiej konstytucji, jeśli nie zostaną przeprowadzone wcześniej (zrealizowanie tego w czasie krótszym niż trzy miesiące byłoby kolejnym cudem). Na podstawie rekomendacji KE i EBC – jeśli będzie pozytywna – oraz po konsultacjach z Parlamentem Europejskim i Radą Unii Europejskiej w lipcu rada Ecofin kwalifikowaną większością głosów podejmie decyzję o przyjęciu Polski do strefy euro, ustali końcowy przelicznik złotych na euro i określi datę wprowadzenia unijnej waluty do obiegu (na 1 stycznia 2012 r.). Od tej chwili ceny w naszych sklepach będą podawane w złotych i w euro, choć wciąż będziemy jeszcze płacili złotówkami. Czeka nas jeszcze ogromne wyzwanie logistyczne i finansowe – bicie monet euro (monety biją krajowe mennice, banknoty zaś wytwarzają wybrane drukarnie nadzorowane przez EBC), przeprowadzenie kampanii informacyjnej, zorganizowanie transportu banknotów i bilonu do banków (zaczyna się to na mniej więcej cztery miesiące przed wprowadzeniem euro), przygotowanie wymiany starych pieniędzy na nowe. Koszty związane z dostosowaniem instytucji i służb publicznych do używania euro szacuje się na 20-23 mld zł.

Już dziś się ocenia, że w niecałe pół roku, które zostanie nam od formalnego przyję-cia Polski do strefy euro do wprowadzenia unijnej waluty do obiegu, zdążymy wybić zaledwie 30 proc. potrzebnych monet euro. Wtedy uciekniemy się do ostatniego cudu. Pożyczymy brakujący eurobilon od Niemców, przymykając oko na widniejącego na monetach bundes-orzełka. I rankiem w niedzielę 1 stycznia 2012 r. Polacy będą mogli pojechać na zakupy do hipermarketów z euro w portfelach. Pytanie tylko, czy nasz limit możliwych cudów nie wyczerpie się na długo przed tą datą.