Często mylimy wymiar sprawiedliwości ze sprawiedliwością. Problem polega na tym, że słowo „sprawiedliwość" kojarzy się ze stuprocentowym przekonaniem o czyjejś winie, a żaden system wymiaru sprawiedliwości nie ma szans osiągnąć takiej pewności. O wyroku decyduje prawdopodobieństwo winy i sumienie sędziów.

---

W Stanach Zjednoczonych organy ścigania działają bezwzględnie, procesy przebiegają bardzo szybko (w Polsce proces taki jak oszusta finansowego Bernarda Madoffa trwałby latami, a nie kilka tygodni jak w Stanach), a wyroki są wysokie, żeby dać sygnał obywatelom, że przestępca ma małe szanse uniknąć kary. A to, że ściga się i karze także sprawców drobnych przestępstw ma dowodzić, że każde złamanie społecznych reguł będzie napiętnowane. A USA wielkimi siłami i z ogromnym zaangażowaniem ściga się uciekinierów z więzienia, żeby ludzie byli przekonani, że to się nie opłaca, że właściwie nie da się uniknąć kary.
System wymiaru sprawiedliwości służy nie do wymierzania sprawiedliwości, ale do wymierzania kary potrzebnej, aby społeczeństwo wierzyło w skuteczność obowiązujących praw. Najbardziej spektakularnym przykładem błędów Temidy jest klub skazanych na śmierć, a następnie uniewinnionych ofiar wymiaru sprawiedliwości w USA. Obecnie należy do niego już 124 byłych skazańców. Na ilu niewinnych osobach wykonano karę śmierci? Tego nie wie nikt. Badanie pomyłek sądowych w Stanach Zjednoczonych zaczęto 80 lat temu. W Europie nadal podtrzymuje się fikcję, że sądy są nieomylne. Jak przyznają specjaliści, jest to delikatna sprawa – badania na ten temat mogłyby zachwiać społecznym zaufaniem do władzy, które i bez tego nie jest specjalnie wysokie. Rok temu grupa badawcza Gfk pytała respondentów w różnych krajach o poziom zaufania do poszczególnych grup zawodowych, w tym sędziów (Gfk Trust Index). Takie zaufanie deklarowało 66 proc. pytanych Amerykanów i 52 proc. ankietowanych Polaków.
W anglosaskich systemach prawnych (USA, Wielka Brytania), aby skazać winnego w procesie karnym, należy wykazać jego winę „ponad uzasadnioną wątpliwość". Prawnicy bardzo nie lubią używać liczb, ale w praktyce oznacza to mniej więcej 80 proc. pewności, że skazany jest winny. Określenie „ponad wszelką wątpliwość" oznaczałoby 100 proc. pewności i teoretycznie obowiązuje ono w polskim systemie (i wielu innych europejskich), który każdą wątpliwość każe rozstrzygać na korzyść oskarżonego. Mimo to zarówno u nas, jak na całym świecie zdarzają się pomyłki, a ich odsetek szacowany jest na 1-10 proc. w sprawach karnych. Przyjmując jedynie tę dolną granicę, oznacza to co najmniej kilka tysięcy niewinnych skazanych rocznie tylko w USA.
– Pomyłki sądowe i niesłuszne wyroki zdarzają się w każdym kraju i w każdym systemie prawnym – przyznaje prof. Zbigniew Ćwiąkalski, były minister sprawiedliwości. – Ale na skuteczność wymiaru sprawiedliwości nie możemy tylko patrzeć przez pryzmat spraw karnych. Większość przypadków, które trafiają do sądów, to sprawy cywilne i one są sprawnie rozsądzane. Temu ma służyć wymiar sprawiedliwości: przede wszystkim sprawnemu rozwiązywaniu spraw, a co za tym idzie – społeczeństwu.
Przełom techniczny w metodach wykrywania przestępców zwiększył prawdopodobieństwo tego, że sprawiedliwość oprócz zaspokajania oczekiwań społecznych będzie też służyć jednostce. Obywatel musi wiedzieć, że zło zostanie ukarane oraz że kara nie będzie wymierzona za czyny niepopełnione. Wynalezienie w połowie lat 80. metody szybkiego namnażania materiału genetycznego tzw. PCR (polymerase chain reaction) umożliwiło identyfikację nawet małych próbek materiału genetycznego (krwi, śliny, włosów, naskórka) pozostawionego na miejscu przestępstwa. Dzięki temu doszło do spektakularnego obnażenia pomyłek popełnianych przez sądy w wypadkach ciężkich przestępstw, a potem do rewizji wielu wyroków. Od 1989 r. w USA oczyszczono z zarzutów 233 osoby skazane na śmierć lub długoletnie więzienie.
Pierwszym skazanym na śmierć uniewinnionym w wyniku testu DNA był Kirk Bloodsworth, obciążony w 1985 r. odpowiedzialnością za gwałt i morderstwo 9-letniej Dawn Hamilton. Pogrążyły go zeznania pięciu świadków, którzy rzekomo widzieli go na miejscu przestępstwa. Po potwierdzeniu przez FBI jego niewinności Bloodsworth został wypuszczony z więzienia i zrehabilitowany. Otrzymał 300 tys. USD odszkodowania za utracone zarobki (w USA w niektórych stanach nie ma odszkodowania za niesłuszny wyrok). Ironią losu jest to, że w bloku śmierci Bloodsworth siedział w celi naprzeciwko prawdziwego zabójcy dziewczynki, skazanego na karę śmierci za podobne morderstwo i zidentyfikowanego również na podstawie badań DNA, ale dopiero 20 lat później.
Badania DNA i inne nowoczesne techniki śledcze są jednak drogie. W Polsce brakuje na nie środków w sprawach, które nie są priorytetem. – Polska kryminalistyka jest na dobrym europejskim poziomie, w warszawskiej centrali jest bardzo dobre laboratorium. Niestety, w przeciętnej gminie czy powiecie nie ma nawet papieru i długopisu, a nie jest to najnowszy sprzęt kryminalistyczny – ironizuje prof. Brunon Hołyst, nestor polskiej kryminalistyki. Taka sytuacja fatalnie wpływa na pracę organów ścigania, a przecież to dowody zebrane w śledztwie są decydujące podczas orzekania o winie podejrzanego. Według badań Centrum Niesłusznie Skazanych (Center on Wrongful Convictions at Northwestern University School of Law), przyczynami niesłusznych wyroków w wypadku ciężkich przestępstw były: w 45 proc. fałszywe rozpoznanie przez świadków, w 17 proc. błędy urzędników wymiaru sprawiedliwości (sędziów, prokuratorów), w 10 proc. nieprawdziwy donos informatora, w 9 proc. pomyłka laboratorium lub błędna interpretacja wyniku badań, a w 8 proc. wymuszenie przyznania się do winy.
O tym, że najbardziej oczywista metoda identyfikacji sprawcy – zeznania naocznych świadków – jest zawodna, wiadomo od dawna. Niestety, jest to także przyczy- na największej liczby pomyłek Temidy. Powodem wprowadzenia w brytyjskim sądownictwie instancji odwoławczej była tzw. sprawa Becka, która zaczęła się w 1896 r. w Londynie. Adolph Beck został rozpoznany przez jedenaście z dwunastu pokrzywdzonych kobiet jako mężczyzna, który wyłudzał od nich pieniądze. Także dwóch funkcjonariuszy policji rozpoznało go jako oszusta Johna Smitha. Beck nie przyznawał się do winy, twierdząc, że w czasie gdy doszło do większości wyłudzeń, przebywał w Ameryce Południowej. Mimo to został skazany na siedem lat ciężkiego więzienia. Po wyjściu na wolność znowu trafił przed oblicze sądu pod tymi samymi zarzutami – John Smith nie próżnował. Dopiero po ośmiu latach okazało się, że prawdziwy John Smith, bardzo podobny do Becka, ma się dobrze. Również wszyscy świadkowie potwierdzili, że to on ich oszukał. Beck dostał odszkodowanie – 5000 funtów szterlingów, które nie wynagrodziły jednak koszmaru, który go spotkał: stracił cały majątek i zdrowie, udowadniając swoją niewinność.
Zawodne jest także przyznanie się do winy domniemanego sprawcy. W wypadku poważnych zbrodni, takich jak zabójstwo, działania organów ścigania wydają się czasem służyć przede wszystkim poprawianiu statystyk. Policja próbuje za wszelką cenę złapać kogoś, kto się przyzna. Ponoć doświadczyła tego żona komendanta głównego policji Marka Papały, zamordowanego 25 czerwca 1998 r., którą – jak głosiła plotka – funkcjonariusz miał namawiać do przyznania się do winy. – To wynika z oportunizmu policji, która chce mieć sprawcę. W wypadku minister spraw zagranicznych Szwecji, która została zabita podczas zakupów, także próbowano przypisać winę jakieś przypadkowej osobie – mówi prof. Brunon Hołyst.
W najgorszej sytuacji są w takich wypadkach osoby o mniejszej odporności psychicznej lub upośledzone. Przyznają się do winy, nie zdając sobie sprawy z konsekwencji. Taki wypadek zdarzył się w sprawie, w której po raz pierwszy zastosowano metodę identyfikacji sprawcy za pomocą DNA w Wielkiej Brytanii. Pierwszym podejrzanym, który przyznał się do winy, był lekko upośledzony pacjent szpitala znajdującego się w pobliżu miejsca zbrodni. Prawdopodobnie widział ofiarę, ponieważ znał szczegóły znane tylko policji. Nową metodę zastosowano więc tylko na wszelki wypadek. Ku konfuzji policjantów, pewnych, że złapali zabójcę, wynik testu DNA był negatywny. Mimo że przebadano 5 tys. mężczyzn, sprawcy nie znaleziono. Do czasu, aż jeden z mieszkających w okolicy mężczyzn pochwalił się, że poszedł na badanie za kolegę. Ów kolega okazał się poszukiwanym zabójcą.
Ofiary wymiaru sprawiedliwości w Polsce czekają na odszkodowanie latami. Pomaga im rzecznik praw obywatelskich, do którego wpłynęły ogółem 583 sprawy tego typu. Od 1999 r. w ramach programu „Klinika niewinność" oskarżonym, których sprawy nasuwają wątpliwości, pomaga także Helsińska Fundacja Praw Człowieka. W polskim prawie o odszkodowaniu dla pokrzywdzonych niesłusznym pozbawieniem wolności mówi artykuł 552 kodeksu postępowania karnego. Według danych Ministerstwa Sprawiedliwości, w ciągu ostatnich dziewięciu lat z paragrafów tego artykułu zasądzono odszkodowania dla 2181 osób na łączną kwotę 40,8 mln zł. Charakterystyczne jest to, że o ile w 2000 r. zasądzono odszkodowanie 63 osobom, to w roku 2008 r. takich osób było już 275, a kwota odszkodowań wyniosła 5,6 mln zł. Biorąc pod uwagę fakt, że dziewięć lat temu w więzieniach siedziało dwukrotnie więcej tymczasowo aresztowanych niż obecnie, można postawić tezę, że decyzje o aresztowaniu były wówczas podejmowane pochopnie.
Zmianę tego stanu rzeczy wymusiło przystąpienie Polski do Unii Europejskiej i otwarcie możliwości odwoływania się obywateli do Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości. Liczne skargi dotyczące przede wszystkim przewlekłości postępowania i niewłaściwego stosowania aresztu tymczasowego wywindowały Polskę do czołówki krajów, na które obywatele skarżą się najczęściej.
Bywa i tak, że areszty (zwane wtedy „wydobywczymi") stosowane są nie dla zapobieżenia możliwej tragedii, lecz w celu psychicznego złamania oskarżonego, którego winy prokuratura nie potrafi udowodnić. Głośna sprawa Grzegorza Wieczerzaka, byłego prezesa PZU Życie, który spędził w areszcie trzy lata, po czym akt oskarżenia prokuratury rozleciał się w sądzie, pokazała, jak areszt stosowany być nie powinien. Wpadką okazała się też zgoda sądu na aresztowanie na 91 dni pod zarzutem szpiegostwa studenta Marcina T., asystenta ówczesnego szefa komisji ds. PKN Orlen Józefa Gruszki. Takich wypadków powinno być jednak coraz mniej: kilka tygodni temu z kodeksu zniknęły trzy przesłanki, dla których sądy w nieskończoność mogły przedłużać tymczasowe aresztowanie. Przeciągająca się obserwacja psychiatryczna, oczekiwanie na opinię biegłego, a tym bardziej „inne istotne przeszkody" nie będą mogły dłużej uzasadniać pozbawienia wolności bez wyroku.
Większość skarg obywateli na działanie wymiaru sprawiedliwości jest odrzucana w pierwszej instancji. W tym wypadku wymiar sprawiedliwości służy więc obronie własnych interesów. Według danych Ministerstwa Sprawiedliwości, w 2007 r. sądy rejonowe z 687 skarg z art. 552 kpk uwzględniły tylko dziewięć, w jednej zawarto ugodę. Prokuratoria Generalna, występująca w sprawach cywilnych w imieniu skarbu państwa, zanotowała 207 spraw dotyczących wymiaru sprawiedliwości z żądaniami odszkodowania wysokości 370 mln zł. Do końca 2008 r. skarb państwa przegrał prawomocnie tylko jedną z tych spraw. Sąd zasądził w niej kwotę 50 tys. zł odszkodowania za nieprawidłowe prowadzenie przez prokuraturę postępowania dotyczącego śmiertelnego wypadku dziecka powódki. Prof. Andrzej Zoll, były prezes Trybunału Konstytucyjnego, ma jednak jeszcze inną koncepcję: – Teoretycznie wymiar sprawiedliwości i prawo mają służyć obywatelowi. W praktyce wymiar sprawiedliwości służy samemu prawu, dzięki któremu rozstrzygane są konflikty. Przestrzeganie prawa gwarantuje w zamian bezpieczeństwo obywateli, o które od początku chodziło.

CZY SYSTEM WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI W POLSCE JEST SPRAWIEDLIWY? TAK Stanisław Dąbrowski Przewodniczący Krajowej Rady Sądownictwa Prawo i wymierzanie sprawiedliwości musi być zgodne z poczuciem sprawiedliwości. Jest to domena sędziów, ważne więc, by sędziowie byli ludźmi odpowiedniego formatu. Tymczasem poziom zaufania do nich jest z różnych powodów zbyt niski. Jest to kwestia dość słabej pozycji sędziego, także jeśli chodzi o wynagrodzenia. Istniejące procedury zapobiegają rażącym pomyłkom, a jeśli takie się zdarzają, to częściej w drugą stronę – niesłusznego uniewinnienia. Nagrywanie rozpraw zwiększyłoby ich kulturę i miałoby pozytywny wpływ na wszystkie strony biorące udział w sprawie. Jestem przeciwnikiem zniesienia immunitetów sędziowskich. Immunitet jest potrzebny do zachowania niezależności sędziego. Roman Nowosielski Adwokat Wymiar sprawiedliwości bazujący na czynniku zawodowym – wszystkie poważne sprawy są rozstrzygane w składzie co najmniej dwóch sędziów zawodowych i trzech ławników – jest znacznie skuteczniejszy niż system anglosaski, w którym ława przysięgłych odgrywa główną rolę. Opinia publiczna i media mają mniejszy wpływ na wyrok, nie ma spektaklu, który widzimy na amerykańskich filmach. W naszym systemie szara strefa błędów w postępowaniach karnych jest zdecydowanie mniejsza niż w systemie opartym na ławie przysięgłych. Błędne wyroki to wyjątki, choć oczywiście mogą się zdarzyć. Jeżeli na jakąś opinię czeka się miesiącami, to pewne dowody mogą ulec zatarciu i trzeba korzystać z innych – należałoby więc zwiększyć środki na opinie i badania biegłych. NIE Krzysztof Antosik Prezes Stowarzyszenia Osób Poszkodowanych przez Wymiar Sprawiedliwości System wymiaru sprawiedliwości jest niesprawiedliwy, bo opiera się na umowie społecznej. Podsądny podlega prawu, które nie gwarantuje mu sprawiedliwości w ścisłym znaczeniu tego słowa. Nie można powiedzieć, że orzeczenie jest sprawiedliwe, gdy strona nie miała np. faktycznej obrony. Odmowę przyznania obrońcy z urzędu sądy potrafią uzasadniać bardzo kontrowersyjnie. Dla jednego z sędziów w Łodzi posiadanie przez podsądnego jakiegokolwiek majątku, choćby starego zepsutego samochodu, może być podstawą takiej odmowy. Zatem osoba bez pieniędzy nie ma szans na sprawiedliwość, jeśli sądzi ją taki sędzia. Wiele orzeczeń wydaje się w interesie korporacji, a nie dla dobra wspólnego. MAM WĄTPLIWOŚCI dr Michał Matyasik Politolog z Uniwersytetu Jagiellońskiego Już w 1997 r. Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu stwierdził pierwsze naruszenie przez Polskę Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka. Niecałą dekadę później Polska wspięła się na niechlubną piątą pozycję wśród 47 państw Rady Europy pod względem liczby skarg kierowanych przez obywateli przeciwko państwu. Większość tych skarg dotyczy przewlekłości postępowań sądowych oraz niesłusznych i zbyt długo trwających tymczasowych aresztowań. Skala i charakter tych problemów świadczą o częściowej dysfunkcji systemu wymiaru sprawiedliwości. Janusz Kochanowski Rzecznik praw obywatelskich Mam poważne wątpliwości, czy system działa sprawiedliwie. Sama wielość spraw, w których orzeczenia są uchylane w drodze nadzoru judykacyjnego, świadczy o niewłaściwej jakości pracy. Jako rzecznik spotykam się z rosnącą liczbą skarg. Świadczą one być może o zwiększającej się świadomości obywateli, ale przede wszystkim o niedomaganiach systemu. Dotyczy to szczególnie braku dostępu obywateli do sądu w odpowiednim terminie oraz zagadnienia tymczasowego aresztowania: z jednej strony jego przewlekłości, z drugiej – odstępowania od jego zastosowania wobec sprawców przestępstw w wypadkach, które to uzasadniają. Przypomnę ostatnie poruszające sprawy zabójstw pokrzywdzonych i świadków, dokonanych przez przestępców zwolnionych z tymczasowego aresztu. Wyniki badań opinii publicznej pokazują, że na początku transformacji ustrojowej obywatele mieli większe zaufanie do Temidy niż obecnie. Przeprowadzono także analizy wskazujące, że osoby, które zetknęły się z działaniem wymiaru sprawiedliwości, mają o nim gorsze zdanie niż ludzie, którzy nie mają takiego doświadczenia. Potrzebna jest więc większa odpowiedzialność sędziów; etos wynikający z poczucia powołania do sprawowania tak doniosłej funkcji oraz towarzysząca temu niezbędna pokora. Bezsprzecznie jednak najsłabszym ogniwem wymiaru sprawiedliwości jest praca prokuratury. Oczywiste jest, że gdybym miał do wyboru być sądzonym w Polsce lub w Wielkiej Brytanii, wybrałbym tę drugą możliwość.

Po co nam więzienia? To wartości, jakie dane społeczeństwo uznaje za podstawowe, decydują o kształcie jego polityki karnej. Jedne systemy kładą większy nacisk na dyscyplinę społeczną, inne na wolność jednostki i jej indywidualną odpowiedzialność za czyny. Można wyróżnić trzy ideologie, które decydują o założeniach wymiaru sprawiedliwości: ideologia dyscypliny społecznej wynikająca z przekonania (coraz częściej podawanego w wątpliwość), że możliwy jest skuteczny system prewencji; takie systemy skupiają się przede wszystkim na ochronie społeczeństwa przez izolację najniebezpieczniejszych grup sprawców (Rosja, USA – a więc kraje o najwyższej liczbie osadzonych); ideologia abolicjonistyczna, uznająca system więziennictwa za kosztowną machinę, która zamiast rozwiązywać problemy społeczne, generuje nowe; akcent jest położony na obniżanie sankcji i pozawięzienne sposoby reagowania na przestępczość – mediację czy prace na rzecz społeczności (Finlandia, Szwecja); ideologia resocjalizacyjna, powszechna w XX wieku, pokutująca do dziś również w Polsce; wiąże się z przekonaniem, że za pomocą kary więzienia można pozytywnie wpływać na sprawcę; to założenie działa de facto jedynie w pojedynczych, bardzo kosztownych i niemal „elitarnych" więzieniach w Wielkiej Brytanii.

JAK TO SIĘ ROBI W AMERYCE Mark A. Godsey Profesor prawa na uniwersytecie w Cincinnati, dyrektor Projektu Niewinność w Ohio Problemem amerykańskiego prawa karnego są przestarzałe lub złe jego elementy. Sam system nie jest gorszy od tego, który znam z innych krajów, np. Wielkiej Brytanii. Poważnym problemem jest błędne rozpoznawanie przestępców przez świadków, spowodowane ustawianiem kilku osób naraz. Badania pokazują, że aby wyeliminować pomyłki, trzeba pokazywać świadkowi podejrzanych pojedynczo. Poza tym należy stosować zasadę double blind: zdjęcia podejrzanych powinien pokazywać detektyw, który nie ma nic wspólnego ze sprawą. Kolejnym problemem są przesłuchania. Ludzie są zastraszani i pod wpływem presji przyznają się do rzeczy, których nie zrobili. Dlatego przesłuchania powinny być dokumentowane na wideo. Pomniejszym problemem jest to, że adwokaci przyznani z urzędu są nieodpowiednio wynagradzani. Nie przykładają się więc do obrony na tyle, na ile by mogli. USA są jednym z niewielu krajów z tak łatwym dostępem do testów DNA, które bardzo często po latach ujawniają niewinność skazanego i prowadzą do jego uwolnienia. Tymczasem w Wielkiej Brytanii, jeśli skazany już odbywa wyrok, taki test może mu nie pomóc. Czasem po prostu się go nie uznaje, bo o uniewinnieniu skazanego nie decyduje sam test, lecz sędzia. Niestety, osobowość niektórych sędziów nie pozwala im uwierzyć w wyniki badań DNA tak długo, jak długo są przekonani o winie ludzi, których skazali. Niektórzy więźniowie mimo niepodważalnych dowodów DNA nadal więc odsiadują wyroki. Mimo wszystko w systemie wymiaru sprawiedliwości w USA chętniej przeprowadza się takie testy i bardziej się im ufa. Co się zaś tyczy braku ławy przysięgłych oraz prawa precedensowego w innych krajach – tym gorzej dla oskarżonego, bo jest już tylko na łasce sędziego.

DIAGNOZA W PIGUŁCE Skalkulowane ofiary wymiaru sprawiedliwości Sto koszt utrzymania porządku publicznego. W ten sposób państwo upewnia obywateli, że system wymiaru sprawiedliwości jest skuteczny, szybki i twardy. System wymiaru sprawiedliwości służy nie do wymierzania sprawiedliwości, ale do wymierzania kary potrzebnej, aby społeczeństwo wierzyło w skuteczność obowiązujących praw. Przełom techniczny w metodach wykrywania przestępców zwiększył prawdopodobieństwo tego, że sprawiedliwość oprócz zaspokajania oczekiwań społecznych będzie też służyć jednostce. O tym, że najbardziej oczywista metoda identyfikacji sprawcy – zeznania naocznych świadków – jest zawodna, wiadomo od dawna. Zawodne jest także przyznanie się do winy domniemanego sprawcy.