System pracy rządu częściowo wynika z rygoru narzuconego przez kapitana statku, a częściowo z nieróbstwa samych palaczy. W każdym razie efekt jest taki, że rząd Donalda Tuska kształtem przypomina wertykalną strukturę, w której wszystkie ważne decyzje zapadają w gronie kilku osób, a ministrowie to wyłącznie statyści administratorzy bez własnych pomysłów. Tę polityczną impotencję ministrów najdobitniej pokazuje niedawny sondaż „Wprost", według którego tylko połowa badanych wie, że Waldemar Pawlak zajmuje się w rządzie gospodarką. Reszta albo nie ma zielonego pojęcia, co robi szef PSL, albo kojarzy go z rolnictwem. A przecież Pawlak w porównaniu z innymi ministrami to ewenement: dwa razy był premierem, a w polityce jest od początku lat 90. Ile osób wiedziałoby, co w rządzie robi Maciej Nowicki czy Aleksander Grad? Pewnie kilka procent. Bo dla Polaków rząd zaczyna się na premierze i na nim się kończy. Czy w takim razie ministrowie są w ogóle potrzebni? Jeśli ich rola sprowadza się do wypełniania instrukcji płynących z kancelarii premiera i odbębniania biurokratycznej roboty, to odpowiedź brzmi: „nie”. Do mechanicznego stemplowania i podpisywania papierów wystarczyliby zwykli urzędnicy.

---

By się przekonać, ile w gabinecie Donalda Tuska może minister, wystarczy przeanalizować decyzję o wysłaniu specjalnej kontroli na Uniwersytet Jagielloński. Teoretycznie podjęła ją minister nauki Barbara Kudrycka. – Zrobiła to na sugestię kancelarii premiera. Tusk wiedział o wszystkim – mówi „Wprost" jeden z polityków PO. Potwierdza to fakt, że szef rządu początkowo nie odcinał się od tej decyzji. Ostatecznie jednak zmienił zdanie i kazał Kudryckiej wycofać kontrolę. Zrobił to jednak dopiero po kilku dniach, gdy raban podnieśli politycy opozycji i dziennikarze. Gdyby trzymać się porównania Kisielewskiego, można by powiedzieć, że Tusk najpierw kazał Kudryckiej dosypać węgla, a gdy zobaczył, że statek zostawia za dużo dymu, przeraził się i poprosił o zalanie pieca wodą.
Podobna sytuacja zdarzyła się w październiku 2008 r., kiedy minister sportu Mirosław Drzewiecki wypowiedział wojnę PZPN. Jego działania doprowadziły do zawieszenia zarządu futbolowej centrali i pojawienia się w budynku na Miodowej kuratora. W przeciwieństwie do Kudryckiej Drzewiecki działał w tej sprawie bez plenipotencji premiera, ale skończył tak samo jak ona. Tusk kazał mu się wycofać. Minister nie miał wyjścia i podkulił ogon, a wprowadzony przez niego kurator po kilku dniach popijał pojednawczą kawkę ze związkowymi działaczami. W obu wypadkach Tusk podejmował decyzje po konsultacjach z Igorem Ostachowiczem i Sławomirem Nowakiem, najbliższymi współpracownikami ze swojej kancelarii. Chociaż pierwszy jest tylko podsekretarzem stanu, a drugi – sekretarzem – to konstytucyjni ministrowie karnie wykonują ich polecenia. Nawet tak dumni jak szef MSZ Radosław Sikorski, który zamierzał wygłosić mowę na pogrzebie Bronisława Geremka. Według „Dziennika", zrezygnował z tego po lakonicznym SMS-ie od Nowaka: „Nigdzie nie występujesz”.
O ile Nowak i Ostachowicz to ludzie do zadań specjalnych, gaszenia pożarów i doraźnych decyzji, o tyle prawdziwym superministrem jest Michał Boni. Mimo że do kancelarii premiera przyszedł w worze pokutnym po tym, jak przyznał się do współpracy z SB, dziś jego pstryknięcie palców znaczy więcej niż decyzje większości ministrów. Bez przesady można powiedzieć, że Boni jest architektem wszystkich najważniejszych pomysłów rządu. Kiedy się okazało, że system dożywiania dzieci szwankuje, Tusk wyznaczył do jego naprawy Boniego. Gdy pojawił się pomysł aktywizacji zawodowej osób po pięćdziesiątce, do jego realizacji wziął się Boni. Gdy trzeba było rozmawiać ze stoczniowcami, jechał Boni. Emerytury pomostowe? Ustawy zdrowotne? Plan B w sprawie szpitali? Kompromis w sprawie wysyłania sześciolatków do szkół? Pomoc bezrobotnym w spłacie kredytów? Wszystko to załatwiał Boni.
Aktywność Boniego docenił premier Tusk i awansował go na szefa „małego rządu", czyli Komitetu Stałego Rady Ministrów. Po tej nominacji Boni na dobre rozstał się z worem pokutnym i stał się jedną z trzech najważniejszych osób w rządzie (po Tusku i wicepremierze Schetynie). – Gdyby nie współpraca z SB, sam byłby już wicepremierem – mówi „Wprost” jeden z członków zarządu PO. „Mały premier” i bez tego czuje się pewnie. Czasem ociera się przy tym o arogancję. Kilka tygodni temu w mediach pojawiła się informacja, że resort gospodarki pracuje nad przepisami wprowadzającymi dopłaty do nowych aut. Dopłaty te miałyby mieć formę zwrotu podatku VAT lub bonifikaty w wysokości 5 tys. zł. O projekcie bąknął też coś Waldemar Pawlak. Boni dowiedział się o tym pomyśle z mediów. Kilka dni później prowadził obrady komitetu stałego, na których resort gospodarki reprezentował wiceminister Adam Szejnfeld. W środku posiedzenia Boni nagle odwrócił się w jego stronę i wypalił: „No i co, ministrze Szejnfeld? Jak tam projekt Ministerstwa Gospodarki, który omówiono już w głównym wydaniu ?Wiadomości?, a o którym nie słyszał jeszcze nikt z rządu? Ma pan coś do powiedzenia?”. Szejnfeld zrobił się czerwony jak burak. Gdyby projekt jego resortu miał być traktowany na poważnie, to musiałby mieć akceptację Rządowego Centrum Legislacji, za pomocą którego Tusk doszczętnie ubezwłasnowolnił swoich ministrów. Zarządził bowiem, że wszystkie projekty ustaw mają powstawać w RCL. De facto oznacza to, że resortom pozostało wyłącznie statystowanie przy procesie legislacyjnym, który zachodzi w kancelarii premiera.
Jedynym ministrem, który prowadzi z Tuskiem partnerski dialog, jest szef MSWiA Grzegorz Schetyna. Jego sytuacja jest jednak inna – przyjaźni się z premierem od lat, a w rządzie jest jego zastępcą. Reszta wychodzi z założenia, że premierowi się nie odmawia, a z jego decyzjami się nie dyskutuje. Niektórym taki układ nawet odpowiada, bo ci, którzy najrzadziej wyściubiają nos z kotłowni, obrywają najmniej. Najbezpieczniej jest przecież zamarynować się w ministerstwie i zakopać w papierach. A dokumentów czekających na podpis zawsze jest tyle, że nikt się nie obija.
W taki sposób postępuje minister środowiska Maciej Nowicki, którego nie kojarzą nawet politycy PO. Zważywszy, że Tusk jak ognia unika sytuacji, w których opozycja mogłaby wytykać słabości rządu, Nowicki może dotrwać do końca kadencji. W razie rekonstrukcji przecież zawsze znajdą się ministrowie z większą liczbą wpadek niż on. Minister środowiska nawet podczas negocjacji w sprawie pakietu klimatycznego – kiedy mógł zabłysnąć – wolał pozostać w cieniu.
To jednak nie Nowicki, lecz szef MON Bogdan Klich ma najsłabszą pozycję w gabinecie. Nasi rozmówcy twierdzą, że Tusk i Schetyna traktują go jak powietrze. – Żartują z niego nawet w obecności innych ministrów. Czasami aż żal na to patrzeć, ale Bogdan po prostu jest za miękki – mówi jeden z ministrów. Politycy platformy śmieją się wręcz, że przypadek Klicha nadaje się na studium ofiary dla wiktymologów. – Gdyby jakiś pijak chciał zaczepić grupę ludzi, wśród których byłby Bogdan, to jestem pewien, że zaczepiłby właśnie jego. On przyciąga takie rzeczy – mówi jeden z posłów platformy. W rządzie przekłada się to na całkowitą atrofię koncepcyjności i bezwolne realizowanie pomysłów narzucanych szefowi MON przez Tuska i Schetynę. Tak dzieje się na przykład z reformą emerytalną w armii. Z jednej strony Klich nie miał odwagi samemu poruszyć tego drażliwego tematu, a z drugiej był na tyle uległy, że dał go sobie narzucić. Powstaje więc pytanie, czy rządowi w ogóle potrzebni są ministrowie, którzy nic do tego rządu nie wnoszą. Gdyby trzymać się analogii Kisielewskiego i zapytać, czy na statku warto trzymać palaczy, którzy zamiast dorzucać węgiel, tylko mieszają go pogrzebaczem, odpowiedź byłaby oczywista.