Miloš Zeman jeszcze jako prezes czeskiej rady ministrów z dumą deklarował, że jego wodą mineralną jest becherovka, produkowany nad Wełtawą czterdziestoprocentowy likier. Przed godz. 12 wypijał dwa, trzy kieliszki tego trunku. Czasami uwidoczniało się to w jego sposobie sprawowania władzy, przez co otrzymał przezwisko „Jelcyn Europy Środkowej". Do 2009 r. Zeman nie miał telefonu komórkowego ani komputera. Niecałe osiem lat temu opuścił fotel premiera, żonę i małą córkę, by „obejmować drzewa” w średniowiecznej twierdzy na Wyżynie Czesko-Morawskiej, najodleglejszym zakątku Republiki Czeskiej. W 2003 r. postanowił wystartować w wyborach prezydenckich, ale zaraz potem, urażony porażką, wycofał się do swej warowni. Teraz Zeman, niemal zapomniana legenda czeskiej postkomunistycznej areny politycznej, jeszcze raz hucznie powraca.

---

Zeman założył ugrupowanie o nazwie Partia Praw Obywatelskich (czeski skrót: SPO), które po miesiącu od powstania jest szóstą siłą w sondażach wyborczych. Do SPO zdążył już przejść pierwszy poseł zasiadający w obecnym parlamencie i nikt nie wątpi w to, że formacja ekspremiera Czech przekroczy pięcioprocentowy próg wyborczy. Zeman na początku lat 90. z niemal wygasłej czeskiej socjaldemokracji zdołał uczynić główną partię opozycyjną, wygrał z nią wybory, a w latach 1998-2002 jako szef rządu podźwignął kraj z kryzysu ekonomicznego. Potem wybrał swego następcę i odszedł na polityczną emeryturę. Jak się okazało – tylko pozorną i chwilową.

W 2003 r. Zeman z powodu zdrady w szeregach swej partii przegrał z Václavem Klausem batalię o fotel prezydenta. Dziś jeszcze wielu wpływowych ludzi jest gotowych wydać miliony koron, by obecnego szefa Republiki Czeskiej w 2013 r. zastąpił właśnie Zeman. Powrót do wielkiej polityki – start na czele nowej partii w wyborach parlamentarnych wiosną 2010 r. – to zaledwie pierwszy, całkiem realny cel byłego premiera Czech w drodze na Praski Hrad. Dla wielu młodszych Czechów to dosyć niepokojąca wizja, której realizacji – według części czeskich politologów – nie można wykluczyć. 56-letni Miloš Zeman to tylko jeden z kluczowych graczy, których środkowoeuropejska scena polityczna nie potrafi się od 20 lat pozbyć.

Jedną z najbardziej dziwacznych skamielin politycznych jest były dwukrotny premier Słowacji Vladimír Mečiar, który już w 1990 r. w pierwszym demokratycznym rządzie ówczesnej Słowackiej Republiki Federacyjnej był ministrem spraw wewnętrznych. W historii zapisał się jednak przede wszystkim jako ojciec niezależności Słowaków, którą przy rozpadzie Czechosłowacji uzgodnił z Václavem Klausem. Dziś Mečiar jest tylko cieniem swej dawnej sławy. Jako przywódca Ruchu na rzecz Demokratycznej Słowacji zdecydowanie wygrywał wszystkie wybory – po raz ostatni udało mu się to w 2002 r. W 1998 r., by odsunąć Mečiara od władzy, musiały się przeciw niemu sprzymierzyć niemal wszystkie pozostałe partie słowackiego parlamentu. W 2002 r. do realizacji tego samego celu wystarczyła już tylko koalicja czterech prawicowo-liberalnych formacji.

O ile Miloš Zeman zasłynął jako amator becherovki, tanich marynarek i piwa z kiełbasą, o tyle Mečiar dał się poznać jako twórca najbardziej gangsterskiego ustrojuEuropy Środkowej. Kiedy po 1995 r. zbuntował się przeciw niemu prezydent Michal Kováč (wcześniej podopieczny Mečiara), ówczesny premier zlecił uprowadzenie prezydenckiego syna. Ponieważ nie wybrano następcy Kováča, Mečiar jako prezes rady ministrów stał się p.o. prezydenta i ogłosił amnestię dla wszystkich osób zamieszanych w porwanie. Z funkcją premiera i obywatelami żegnał się podczas bezpośredniej transmisji telewizyjnej, w trakcie której zaśpiewał pieśń zaczynającą się od słów „Nie skrzywdziłem was...". Nie skrzywdził także siebie i swoich ludzi. Za jego rządów majątki warte miliardy dolarów zostały sprzedane za granicę, rozdane wśród członków partii i ich znajomych. Według szacunków tylko przebudowa willi ekspremiera kosztowała 1-2 mln euro, a dzięki wielomilionowej fortunie polityk zabezpieczył finansową przyszłość swych dzieci. Dziennikarze szybko wyliczyli, że sama pensja szefa Ruchu na rzecz Demokratycznej Słowacji nie pozwoliłaby mu na taką rozrzutność, jednak sądownie żadnych nieprawidłowości w tym zakresie nigdy nie udowodniono. Stany Zjednoczone i Unia Europejska nie czekały na śledztwo słowackiej policji i za paradyktatorskie metody umieściły Mečiara na czele swych list polityków uznanych za persona non grata.

Do władzy, choć tylko częściowej, Mečiar powrócił niecałe cztery lata temu, gdy w skład swego gabinetu włączył go jego uczeń i nowy premier Robert Fico. Słowacja była w tym czasie członkiem NATO oraz UE i nic złego z powodu nielubianego w demokratycznym świecie polityka jej już nie groziło. Mečiar nie objął wprawdzie żadnej ministerialnej teki, ale jako jeden z trzech członków koalicyjnej rady od kilku lat znów współdecyduje o najważniejszych dla Słowaków sprawach. Szeregi jego partii i wyborców sukcesywnie się przerzedzają, ale były szef słowackiego rządu od 19 lat niezmiennie pozostaje przewodniczącym ugrupowania, które najprawdopodobniej także po najbliższych wyborach wejdzie do parlamentu i nowego gabinetu.

Przykład Węgier pokazuje, że aby się stać politycznym weteranem, wcale nie trzeba mieć 70 ani nawet 60 lat. Szef partii Fidesz i były premier Viktor Orbán w ciągu ostatnich dwóch dekad dokonał wiele, a nie skończył jeszcze 50 lat. Latem 1989 r. stał się symbolem nowej politycznej generacji, gdy podczas pogrzebu Imre Nagya, ikony węgierskiej rewolucji 1956 r., w swym przemówieniu domagał się nie tylko wolnych wyborów, ale także wycofania znad Dunaju radzieckich wojsk. Rok później Fidesz zdobył 21 mandatów poselskich, a Orbána wybrano na szefa frakcji parlamentarnej. Miał wtedy zaledwie 27 lat i był uważany za największego liberała. Osiem lat później, w wieku 35 lat, został premierem Węgier (większość jego ministrów nie była od niego starsza). W tym czasie wypłynął już jednak ze swym ugrupowaniem na konserwatywne wody.

W wyborach w roku 2002 i 2006 Orbán poniósł porażkę i z obiecującego młodego polityka nowego pokolenia stał się jednym z największych nacjonalistycznych populistów Europy Środkowej. Poza składaniem nierealnych obietnic ekonomicznych ekspremier w imię zwycięstwa wyborczego nie cofa się nawet przed propagowaniem idei Wielkich Węgier. Twierdzi, że „Węgry to jedno duże państwo, które sąsiaduje samo z sobą", co można odczytywać jako zgłaszanie roszczeń do zamieszkanych przez mniejszość węgierską obszarów krajów ościennych. Od chwili upadku komunizmu Orbán przebył drogę od liberalnego, tolerancyjnego polityka o niewykrystalizowanych poglądach narodowych do nacjonalistycznego populisty, którego z europejską prawicą łączy dziś zaledwie kilka nieistotnych elementów. A to być może nie koniec ewolucji byłego premiera Węgier, przed nim bowiem jeszcze prawdopodobnie 20 kolejnych lat w wielkiej polityce.

Aby nie pozostawać wyłącznie poza granicami Polski, można też wspomnieć o Lechu Wałęsie, Aleksandrze Kwaśniewskim, a może nawet braciach Kaczyńskich i ich dawnych kompanach w dalszym ciągu obecnych nie tylko w dyskusji publicznej. Wszyscy oni, podobnie jak Václav Havel, Árpád Göncz czy Václav Klaus, odegrali swą rolę w pierwszym dwudziestoleciu wolności Europy Środkowej, rolę (w odróżnieniu od Vladimíra Mečiara czy Andrzeja Leppera) w większości pozytywną. Czy jednak potrafią stawić czoło dzisiejszym wyzwaniom? Być może także do nich należałoby więc skierować wezwanie sformułowane pod koniec lat 90. w Czechach: „Panom już dziękujemy".

Josef Třešňák z Pragi Tłumaczenie: Piotr Leśniewski