Mamy także wpływ na to, co jest pokazywane za granicą – kilku kuratorów światowych instytucji sztuki pochodzi z Polski, np. Adam Szymczyk (w szwajcarskiej Kunsthalle w Bazylei). Jesteśmy więc obecni na obu polach – kuratorskim i kolekcjonerskim.

Możemy jednak tylko pomarzyć o takim sukcesie jak Niemców z dawnej NRD. Od lat prym w sztuce współczesnej wiodą szkoły lipska i drezdeńska, których artyści chętnie korzystają z dorobku symbolizmu i socrealizmu. Czołówka to Arno Rink, Neo Rauch, Bernhard Heisig czy Werner Tübke. Prestiżowy niemiecki „Kompas Sztuki", co roku przygotowujący zestawienia najlepszych artystów na podstawie opinii specjalistów, na pierwszych miejscach wymienia właśnie twórców ze szkoły lipskiej, co przekłada się na horrendalne ceny ich prac.

Ostatni rok był przełomowy dla światowego rynku sztuki. Amerykański ucierpiał najmocniej, ale kryzys rykoszetem trafił też w Europę. Podczas gdy rosyjscy nuworysze za rodzimą sztukę jeszcze pięć lat temu płacili milion i więcej dolarów, obecne ceny, szczególnie współczesnej sztuki rosyjskiej, poleciały mocno w dół. Wyhamowały też dopiero początkujące w kolekcjonowaniu Dubaj i inne emiraty. Z powodu recesji nawet bogaci Chińczycy stracili zainteresowanie europejską egzotyką.

Bessa trwa, ale galerie i domy aukcyjne o ugruntowanej pozycji, dawno wypracowanych kontaktach i zapasowym kapitale mają się nieźle. Zarabiają nie na rekordach, ale na lansowaniu młodej i dobrej warsztatowo sztuki lub na artystach, którzy latami pracowali na sukces. Dzięki tym perturbacjom rynek sztuki staje się zdrowszy, trwa unormowanie cen. Z tego powodu nie ma co liczyć w najbliższej przyszłości na spektakularne rekordy aukcyjne.

Płatne specjalistyczne serwisy internetowe jak ArtPrice oraz ArtNet są na rynku sztuki liderami i wiarygodnym źródłem informacji na temat artysty, jego dzieł i oficjalnych cen z rynku aukcyjnego. Wyniki licytacji rejestrują tu wszystkie liczące się domy aukcyjne. Sprawdziliśmy, ile kolekcjonerzy płacili i ile teraz są skłonni wydać, by mieć prace topowych polskich twórców: Wilhelma Sasnala, Pawła Althamera, Zbigniewa Libery, Mirosława Bałki, Piotra Uklańskiego, Tadeusza Kantora, Romana Opałki czy Wojciecha Fangora.

Przez prawie rok słynna nowojorska Marlborough Gallery nie sprzedała ani jednej pracy. Znani amerykańscy artyści musieli opuścić przestrzenne pracownie, a najsłynniejsi, którzy przyzwyczajeni byli zwykle do malowania wielkich formatów, musieli je drastycznie zmniejszyć, by móc równie ostro zejść z cen. Poważny spadek zainteresowania drogą sztuką zanotowały wszystkie domy aukcyjne.

Współcześni polscy twórcy pojawiali się na aukcjach rzadko, ich prace nie sprzedawały się wcale lub za umiarkowane ceny. Artyści o ugruntowanej pozycji nie mogą jednak narzekać. Ich prace bywały na międzynarodowych aukcjach częściej, a kolekcjonerzy i tak słono za nie płacili. Zwykle powyżej oczekiwań sprzedających.

Za obraz olejny Wilhelma Sasnala „Kompozycje" ktoś osiem lat temu zapłacił w Galerii Fundacji Exit w Warszawie 242 dolary. Ale już w 2006 r. jego obraz „Samoloty i bomby" został sprzedany w nowojorskim domu Phillips de Pury & Company za 170 tys. dolarów. W 2007 padł kolejny rekord: również w Nowym Jorku, tym razem w domu aukcyjnym Christie’s obraz „Samoloty” z 1999 r. kupiono za 330 tys. dolarów. Dla Sasnala dobry był też rok 2008, kiedy sprzedało się kilka jego obrazów w cenach od 80 tys. do 180 tys. dolarów. Najgorszy był rok 2009 – większość wystawionych prac na nowojorskich aukcjach wcale nie poszła. W Europie, Niemczech czy Anglii sprzedały się jego trzy prace po mniej więcej 40 tys. dolarów.

Nie lepiej za oceanem radził sobie Piotr Uklański. Wystawiono w zeszłym roku jedynie trzy jego prace, a i tak wszystkie zostały sprzedane poniżej oczekiwań, nawet „Immacolata", którą kupiono za 220 tys. dolarów (sprzedający spodziewał się dostać za nią nawet 300 tys. dolarów). Nijak się to ma do rekordu wszech czasów, kiedy instalacja fotograficzna Uklańskiego „Naziści" poszła w 2006 r. na londyńskiej aukcji w Phillips de Pury & Company za 568 tys. funtów.

Bez względu na obecny spadek cen bezsprzecznie każdy, kto kupił prace tych artystów na początku ich kariery, zarobił na nich więcej, niż gdyby zainwestował w nieruchomości. Ale trudno będzie te rekordy powtórzyć. Prace typu „Piramida zwierząt" Katarzyny Kozyry czy instalacje-rzeźby Mirosława Bałki są po prostu niesprzedawalne. Bo choć ten ostatni w oczach krytyków i kuratorów uważany jest za najwybitniejszego rzeźbiarza współczesnego, to na aukcjach w ostatnich ośmiu latach pojawiło się zaledwie osiem jego prac, z czego kilka się nie sprzedało. Rekordem cenowym tego artysty jest instalacja, którą w 2006 r. kupiono za niecałe 32 tys. dolarów. Nijak się to ma do cen, jakie osiągają  na aukcjach rzeźby Magdaleny Abakanowicz czy Igora Mitoraja.

Znacznie gorzej, tragicznie wręcz, wygląda sytuacja innego artysty, Zbigniewa Libery, który kiedyś zbudował z klocków lego obóz koncentracyjny. Jego praca pojawiła się na aukcji w zeszłym roku tylko raz – była to akwarela, która osiągnęła cenę zaledwie 329 dolarów.

Kolekcjonerzy równie obojętnie spoglądają na sztukę Pawła Althamera, którego praca pojawiła się także tylko raz: na aukcji w Christie’s w 2006 r. Choć spodziewano się za nią dostać zaledwie 4 tys. funtów, i tak nikt jej nie kupił. Wymienieni artyści żyją jednak głównie z wystawiania prac w dużych instytucjach, centrach sztuki jak Tate Modern w Londynie. Są także zapraszani, jak Mirosław Bałka, na odczyty do znanych uczelni, np. do Cambridge.

Z kolei artyści, którzy byli zauważeni już w latach 60., tacy jak Wojciech Fangor czy Roman Opałka, mają na tyle ugruntowaną pozycję, że ceny za ich dzieła raczej nie spadną, lecz wzrosną. Ich prace pojawiają się od dawna na światowych aukcjach. Zeszłoroczny rekord Fangora to 60 tys. dolarów za obraz „B 15" z 1964 roku. Za tzw. liczone obrazy Opałki klienci są skłonni płacić od 40 tys. do 200 tys. dolarów.

Prace Tadeusza Kantora, naszego najlepszego – według wielu krytyków sztuki – towaru eksportowego, pojawiały się na zeszłorocznych zagranicznych aukcjach osiem razy. Dwie się nie sprzedały, a najwyższą cenę osiągnął obraz „Peinture" (27 tys. dolarów) z 1958 r. wystawiony w nowojorskim Sotheby’s. I choć Kantor był bez wątpienia jednym z największych artystów XX wieku, to do tej pory świat kojarzył jego twórczość z teatrem Cricot 2. Właśnie skończył się pokazywany do 1 lutego w The Jewish Museum w Nowym Jorku przegląd twórczości Kantora. Wystawa trwała od listopada, ale na razie nie przełożyło się to na jakiś spektakularny sukces. Szczęśliwi posiadacze jego prac mogą jednak spokojnie czekać. Za ich życia ceny dzieł tego artysty na pewno nie spadną.

Myli się ten, kto sądzi, że artysta, którego prace sprzedawane są na aukcjach za bajońskie sumy, od razu staje się milionerem. Ani Sasnal, ani Fangor nie dostają całej kwoty do ręki. Niektóre domy aukcyjne i galerie pobierają nawet 70 proc. ceny sprzedanej pracy.

Co więcej, klienci bacznie i coraz bardziej podejrzliwie patrzą na nagłe spektakularne rekordy aukcyjne. Wiedzą, że by wywindować cenę dzieł danego artysty, wystarczy dużo pieniędzy oraz dwóch zaufanych wspólników. Jeden wystawia dzieło na aukcję. Jeśli estymacja jest w przedziale 20-30 tys. złotych, a chcemy, by obraz sprzedano za milion, wystarczy, by nasi wspólnicy ostro ze sobą rywalizowali. Po licytacji, odprowadzeniu prowizji zaufanym i domowi aukcyjnemu forsa, którą zapłaciliśmy, trafia z powrotem do naszej kieszeni wraz z „kupionym" dziełem. Dla rasowych marszandów czy kolekcjonerów jak Charles Saatchi takie „rasowanie" twórców to norma. Żeby móc panować jakoś nad tym rynkiem, trzeba manipulować i kreować rzeczywistość – twierdzą.

Coraz większą popularnością cieszą się aukcje sztuki, na których można kupić prace nieanonimowych już twórców za tysiąc czy 5 tys. zł. Ryzyko niewielkie, a do tego modne stało się posiadanie czegoś oryginalnego i niekosztującego miliony. Trzeba czytać dużo specjalistycznych pism, zwracać uwagę na to, czy ktoś wpadł na jakiś koncept lub jest lansowany albo kogoś uznano za oryginał etc. Nie dotyczy to sztuki krytycznej, z której słyniemy za granicą. Bycie artystą nie jest łatwym chlebem i nigdy nim nie było. Może więc dziwić, że tylu młodych ludzi, z których większość jest pozbawiona talentu czy iskry bożej, pcha się na uczelnie artystyczne, by stać się sławnym, choć nie ma światu nic do powiedzenia.

Trudno przezwyciężyć „czynnik geograficzny"
Rozmowa z Agnieszką Morawińską, dyrektor Narodowej Galerii Sztuki „Zachęta"

Świat usłyszał o młodych polskich artystach. Czy można mówić o ofensywie polskiej sztuki?
Mówi się o niej już od dłuższego czasu. Potwierdzają to sukcesy artystów, takich jak: Mirosław Bałka, Wilhelm Sasnal, Katarzyna Kozyra czy Artur Żmijewski, o których już od pewnego czasu sporo mówi się na świecie. Jest też cała grupa młodych artystów, z którymi można wiązać poważne nadzieje. Wszyscy ci,
których co dwa lata typujemy do wystawy „Spojrzenia", są świetnie zapowiadającymi się twórcami.

Do niedawna pojawiały się opinie, że artyści z naszego regionu traktowani są po macoszemu.
Oczywiście, wciąż trudno jest przezwyciężyć to, co nazywa się czasem „czynnikiem geograficznym" – nie chodzi tu tylko o niższe wynagrodzenia, na które mogą liczyć polscy twórcy, ale także trudności, jakie napotykają instytucje w pozyskiwaniu dzieł czy kontaktach z instytucjami zagranicznymi.

Czy zarobki polskich artystów zbliżają się do poziomu światowego?
Trudno mówić o jednym światowym poziomie. Artyści wszędzie działają w różnych obiegach: komercyjnym i akademickim. Są tacy, których się lepiej sprzedaje, i tacy, o których się lepiej pisze. Niektórzy artyści ogromnie cenieni w Polsce, jak Nowosielski, nigdy nie zaistnieli poza naszym krajem i pewnie już nie zaistnieją. Inni, jak Kantor, istnieją uniwersalnie, ale nie w komercyjnym obiegu. W młodszym pokoleniu te obiegi zaczynają się do siebie zbliżać. W lepiej ugruntowanym systemie zachodnim wystawa artysty w prestiżowej galerii powoduje wzrost ceny jego prac. Reprezentuję narodową galerię, prestiżową państwową instytucję. Trudno ją porównać z galeriami komercyjnymi i ich sposobami gratyfikacji artystów. Niedawno pojawiła się jednak kwestia finansowego honorowania artystów pokazujących tu prace. Zastanawiamy się nad sformułowaniem zasad, według których mielibyśmy płacić artystom. Dotychczas było tak, że jeśli artysta wykonywał projekt całego wydarzenia, był wynagradzany właśnie za ten projekt. Jednak coraz więcej artystów uważa, że za samo pokazanie dzieł powinno się płacić. Często galeria ponosi koszt produkcji prac tworzonych specjalnie na wystawę, ponosimy również coraz bardziej dotkliwe koszty produkcji katalogów, które służą szerszej niż sama wystawa promocji artystów. Galerie komercyjne mają w pewnym sensie prostszą sytuację, kierują się własnym zyskiem i opłacalnością. My finansowych zysków nie mamy, dlatego nasz sposób wartościowania jest bardziej skomplikowany, ale niewątpliwie wymaga korekt.

Rozmawiał | Dawid Karpiuk