Rzeczywiście, emeryci są wymarzonymi klientami aptek, i to na całym świecie, ale nie zapominajmy, że są także doinwestowani lepiej niż inne grupy społeczne. Mają już mieszkania, meble, sprzęt AGD, nierzadko samochody itd. Jedyne, czego nie mają, to kredyty. Tymczasem w pozostałych grupach bilans jest odwrotny – wspomniane dobra ludzie młodsi dopiero nabywają, i to najczęściej nie za pieniądze własne, ale pożyczone od banków. Najbardziej drażliwa w tym wszystkim jest kwestia mieszkaniowa – sporo gospodarstw emeryckich ma tzw. nadmetraż (np. dwie osoby mieszkają w czterech pokojach), co być może rozwiąże moda na tzw. czwarty filar (oferowana przez deweloperów zamiana większego mieszkania na mniejsze w zamian za dodatkową wypłatę na emeryturze).

Także biorąc pod uwagę relację emerytury do przeciętnej pensji, polscy emeryci nie mają się czego wstydzić. Powiedzmy więcej – mogą się uznać za wyjątkowych szczęściarzy. Z danych Eurostatu wynika, że po zakończeniu życia zawodowego otrzymują średnio 56 proc. swojego przeciętnego wynagrodzenia (czyli z każdego zarobionego tysiąca złotych na emeryturze dostają 560 zł). W Europie lepiej wiedzie się tylko Francuzom, Austriakom, Szwedom, Węgrom i obywatelom Luksemburga. Ale już np. w Niemczech emerytura wynosi tylko 44 proc. średniego wynagrodzenia, a w Wielkiej Brytanii 41 proc. Jeszcze gorzej jest na Cyprze, Łotwie i w Bułgarii, gdzie współczynnik ten wynosi mniej więcej 30 proc.

Problem w tym, że poprawianie sytuacji emerytów przez podnoszenie wskaźnika waloryzacji nie jest sposobem dobrym. Z prostego powodu – emerytury w końcu dogonią realne pensje. Skoro matematyka ma wrócić na matury, to może w jej ramach uczniowie zamiast zadań o „dwóch pociągach" albo „napełniającym się basenie" powinni rozwiązać takie: „Oblicz, kiedy średnia emerytura dogoni średnią płacę, zakładając średnie roczne tempo wzrostu tej pierwszej o 4,5 proc., a drugiej o 3 proc.”.

Co zatem kierowało politykami, kiedy podejmowali decyzje o przyspieszeniu wzrostu emerytur? Odpowiedz można znaleźć w statystykach. Emerytów i rencistów mamy w Polsce 9,5 mln – to jedna czwarta ludności i jedna trzecia wszystkich uprawnionych do głosowania. I zdobyciu poparcia tej jednej trzeciej podporządkowane jest postępowanie wszystkich partii. Dotąd od tej reguły był tylko jeden wyjątek – likwidacja przez Platformę Obywatelską większości uprawnień do wcześniejszego przechodzenia na emeryturę. Ale i odwaga PO miała swoje granice. Nie zdecydowano się ruszyć przywilejów górniczych i służb mundurowych. Nie odważono się także na konflikt z politycznym aliantem, co sprawia, ze dziwoląg, jakim jest KRUS (zakład ubezpieczeń, w którym składki pokrywają tylko 5 proc. wypłat emerytur), pozostanie w niezmienionej postaci.

Jest jeden moment, kiedy politycy przypominają sobie o emerytach i automatycznie uznają ich za wrogów publicznych nr 1. To moment układania budżetu i stała konstatacja, że znowu się on nie domknie. Wina za rosnący dług publiczny – tylko częściowo słusznie – obarcza się wtedy dotacje do świadczeń społecznych. Jednocześnie natychmiast prognozuje się, w którym roku zbankrutuje ZUS. Zamiast jednak „wyprostowania" systemu i jego ujednolicenia próbuje się wtedy różnych dziwnych sztuczek przejęcia kontroli nad pieniędzmi znajdującymi się w otwartych funduszach emerytalnych.

W tym miejscu powiedzieć trzeba jedno – niezależnie od sposobu, w jaki gromadzi się środki finansowe na świadczenia (system generacyjny, kapitalizacji składki czy jakiekolwiek ich hybrydy), emerytury zawsze wypracowywane są przez pracujących. I zawsze, jeśli społeczeństwo się starzeje, musi to prowadzić do problemów z utrzymaniem wysokości świadczeń. Rozwiązania są trzy: zmniejszanie emerytur, zwiększanie danin publicznych albo zmiana struktury wydatków budżetowych. To, ile pieniędzy publicznych przeznacza się na emerytury, budowę dróg, szkolnictwo, wojsko itd., jest de facto kwestią umowy społecznej, a nie tego, ile na te cele zaoszczędziliśmy. I szkoda, że nikt nie próbuje dyskusji o przyszłych emeryturach podjąć od tej strony. Nie stawia się pytania: ile Polska może wydawać na świadczenia?, z góry przesądzając, że będzie to mniejszy odsetek PKB niż dzisiaj.

Wszystkie zgłaszane z uporem przez ekonomistów propozycje, m.in. stopniowego zrównywania i podwyższania wieku emerytalnego, likwidacji istniejących przywilejów oraz reformy KRUS, musimy traktować jako sensowne i konieczne. Można mieć także nadzieję, że wcześniej czy później postulaty te zostaną zrealizowane. Nie rozstrzygają jednak jednoznacznie tego, jaki kształt powinien mieć przyszły, zunifikowany system. I wcale nie jestem pewien, czy nie ma racji w propozycji zgłoszonej przez Waldemara Pawlaka. Pod warunkiem że odczyta się ją „odwrotnie" (to, jak przedstawił ją prezes PSL, tj. „obniżenie poziomu składek wpłacanych do OFE do poziomu składek KRUS-owskich i w ten sposób zrównanie emerytur wiejskich i miejskich", wystawia nie najlepsze świadectwo jego wiedzy ekonomicznej). „Odwrotnie”, czyli zakładając, że obniżenie do poziomu KRUS-owskiego dotyczyłoby składek do ZUS – wtedy mielibyśmy sytuację, która coś by jednak rozwiązywała. Na zasadzie umowy społecznej, dzięki niskim obowiązkowym składkom do ubezpieczyciela państwowego oraz rozsądnie skalkulowanej dotacji budżetowej zabezpieczamy wszystkim obywatelom pewne minimalne świadczenia (kiedyś nazywały się one „rentą starczą”).

Obniżenie składek do ubezpieczyciela państwowego stwarzałoby możliwość powiększenia kwot, które obywatele oszczędzają w filarze II (OFE) i III (IKE). I nie widzę racjonalnych powodów, dla których obydwu tych form oszczędzania nie można by zrównać prawnie, likwidując opodatkowanie pieniędzy wpłacanych na indywidualne konta emerytalne.

Tak rozumiana propozycja Pawlaka oznacza totalną deetatyzację systemu emerytalnego i faktyczne uzależnienie wysokości przyszłych emerytur od zapobiegliwości pracujących. Radykalnie zmniejszyłaby także wysokość dotacji społecznej, reperując budżet i likwidując iluzję, że to „państwo daje nam emerytury".