Jeszcze do niedawna naukowcy byli zgodni: najstarsze pismo narodziło się w IV tysiącleciu p.n.e. w Sumerze i – nieco później – w Egipcie. Początkowo były to zestawy symboli, prawdopodobnie o charakterze mnemotechnicznym, ułatwiającym na przykład inwentaryzacje zbiorów czy stad. Już w pierwszej połowie III tysiąclecia p.n.e. w obu regionach protopisma rozwinęły się we w pełni uformowane systemy ze składnią i gramatyką, służące do zapisywania tekstów. Niezależnie od sumeryjskiego pisma klinowego i egipskich hieroglifów pismo rozwinęło się również w Chinach i w prekolumbijskiej Mezoameryce. Najstarsze pisma były oparte na logogramach: piktogramach i ideogramach, pojedynczych znakach reprezentujących obiekt lub ideę (logogramy są używane do dziś; to na przykład cyfry arabskie, a także znaki &, @, %). W różnych regionach świata archeolodzy wciąż znajdują dowody na istnienie znaków lub symboli, których znaczenia możemy się jedynie domyślać, a które prawdopodobnie miały pełnić funkcję mnemotechniczną, zanim rozwinęły się pisma. Do najstarszych takich systemów należą pochodzące z 6600 p.n.e. symbole wyryte na muszlach żółwi, znalezione razem z ludzkimi szczątkami w neolitycznych grobach w Jiahu w Chinach. Datowane na IV i V tysiąclecia p.n.e. są znaki tzw. pisma Vinča, które pojawiały się głównie na naczyniach i figurkach z gliny na terenie dzisiejszych Rumunii, Bułgarii i Węgier.

---

Odkrycie Genevieve von Petzinger sugeruje jednak, że protopisma istniały o wiele wcześniej, już przed 30 tys. lat. Bazgroły na ścianach jaskiń są znane od dawna, ale dotychczas były lekceważone przez badaczy. Trudno się temu dziwić: odciski dłoni, proste, faliste i łukowate linie, zestawy kropek i trójkątów widnieją na ścianach wciśnięte między wspaniałe rysunki zwierząt, z których słyną paleolityczne jaskinie. Naukowcy studiujący malowidła w jaskiniach skupiali się na analizie symbolicznych przedstawień zwierząt, ignorując pozornie przypadkowe i mało efektowne znaki. Genevieve von Petzinger, pracując pod kierunkiem prof. April Nowell, zestawiła w formie baz danych ponad 5 tys. znaków ze 146 jaskiń na terenie Francji, datowanych między 35 tys. a 10 tys. lat temu. Okazało się, że 26 pozornie przypadkowych symboli powtarza się nie tylko w jaskiniach znajdujących się daleko od siebie, ale też przy malowidłach odległych od siebie w czasie – powstających w ciągu prawie 20 tys. lat. Są to najprostsze znaki, takie jak koła, trójkąty i spirale, ale także bardziej skomplikowane symbole w kształcie liter S lub X oraz kombinacje kresek i negatywy ludzkiej dłoni. Badaczki są zdania, że 26 znaków powtarzających się przez ponad 20 tys. lat może stanowić pierwszy kod graficzny świata, pierwszą próbę człowieka komunikowania się za pomocą abstrakcyjnych symboli. Niewykluczone, że niektóre z nich tworzą najstarsze na świecie ideogramy.

Badaczki zaobserwowały, że żaden ze znaków nie występuje we wszystkich jaskiniach. Najprostsza linia pojawia się w 70 proc. badanych miejsc, rozwarty kąt i grupy kropek – w 42 proc., a większość pozostałych znaków – w 20 proc. Zdaniem von Petzinger i Nowell dowodzi to, że autorzy malowideł dokonywali starannego wyboru znaczeniowego. Autorzy „bazgrołów" łączyli znaki w grupy. Być może symbole zapisane razem nabierały dodatkowego znaczenia. Najczęściej spotykana para to negatywowy obraz ludzkiej dłoni z grupą kropek; ten schemat był szczególnie popularny w okresie przejściowego ocieplenia klimatu między 28 tys. a 22 tys. lat temu. W jaskini Le Trois FrŹres we francuskich Pirenejach badaczki zaobserwowały nawet cztery różne znaki łączone razem: negatywy dłoni, kropki, linie ryte palcami i odciski kciuka.

Czy Homo sapiens stosował te symbole już 40 tys. lat temu, jeszcze przed migracją z Afryki przez Bliski Wschód do Europy? Kod znaków pojawia się w jaskiniach ozdobionych malowidłami starszymi niż 30 tys. lat już jako w pełni uformowany system, stosowany konsekwentnie w wielu – często odległych od siebie – miejscach. Zdaniem wielu badaczy dowodzi to, że Homo sapiens przyniósł z sobą z Afryki już gotowe znaczenia pewnych symboli.

Kreatywność jest prawdopodobnie cechą najlepiej odróżniającą przodków człowieka od naczelnych. Naukowcy od dawna się zastanawiają, w którym momencie ewolucji ta cecha się pojawiła. Dotychczas uważano, że stało się to 45 tys. lat temu, w okresie między środkowym i górnym paleolitem. Tę epokę określa się terminem „eksplozja kreatywności". W tym czasie pojawiają się u naszego gatunku pierwsze dowody na umiejętność myślenia abstrakcyjnego i symbolicznego, potrzebę tworzenia dzieł sztuki i ozdabiania ciał i otoczenia. Homo sapiens zaczyna dekorować ściany jaskiń zachwycającymi wizerunkami zwierząt, tworzyć gliniane figurkikobiet zwane dziś paleolitycznymi Wenus, wypalać glinę i nosić biżuterię. Z tego okresu znane są też pierwsze pochówki świadczące o wierze w zaświaty. Dwóch młodzieńców i ponadsześćdziesięcioletni mężczyzna pochowani przed 28 tys. lat w Sungirze w Rosji ozdobieni byli ponad 3 tys. paciorków wykonanych z kłów zwierząt. Mieli na sobie także wisiorki, bransolety i naszyjniki z muszli. Do grobu włożono im też kły mamuta.

Von Petzinger twierdzi jednak, że „eksplozja kreatywności" nastąpiła o wiele wcześniej, niż dotychczas przypuszczano. Zgadza się to z innymi najnowszymi odkryciami, które sugerują, że Homo sapiens aktywnie kształtował otoczenie być może jeszcze w Afryce. W jaskini Blombos w Afryce Południowej archeolodzy znaleźli datowane na ponad 75 tys. lat kawałki hematytu ozdobione deseniami przecinających się linii. W grocie Skhul na terenie Izraela odkryto liczące ponad 100 tys. lat paciorki wykonane z muszelek ślimaka Nassarius spp., które musiały służyć do dekorowania ciał.

Von Petzinger uważa, że niektóre namalowane na ścianach paleolitycznych jaskiń symbole były używane do oznaczenia całych postaci; na przykład kły mamuta narysowa-ne łukowatymi liniami miały symbolizować zwierzę lub polowanie na mamuta. Zdaniem badaczki jest to pierwszy w historii człowieka przykład zastosowania synekdochy, figury stylistycznej polegającej m.in. na określeniu całości przez część. W ten sposób można było przekazywać informacje w prostszy sposób: zamiast malować mamuta, wystarczyło narysować jego kły. Stąd już tylko krok do rozwoju pisma. Wiele tysięcy lat później synekdocha była powszechnie stosowana w systemach piktograficznych, np. egipskich hieroglifach.

Von Petzinger uważa, że co najmniej 19 symboli używanych najczęściej przez tysiące lat stosowano do określania oznaczenia idei abstrakcyjnych, takich jak życie, śmierć, miłość i być może Bóg. Niewykluczone, że symbole na ścianach jaskiń miały znaczenie magiczne, być może były malowane przy okazji ceremonii religijnych. Mogły to być także znaki mnemotechniczne używane do opowiadania mitów i legend. Znaczenie jaskiniowych „bazgrołów" prawdopodobnie nigdy nie zostanie wyjaśnione. Ich twórcy nie dołączyli do swoich dzieł żadnego słownika.