Od razu na pierwszym posiedzeniu nowo wybranego parlamentu rząd przedstawił projekt nowelizacji ustawy o obywatelstwie. Możliwość otrzymania praw obywatela ma dostać około pięciu milionów Węgrów żyjących na stałe w krajach sąsiednich. Premier Orbán, nowelizując ustawę, realizuje swoje przedwyborcze zobowiązanie utworzenia „systemu współpracy narodowej". Po miażdżącym zwycięstwie Fideszu nowe przepisy mają „w pełni przyłączyć Węgrów mieszkających w krajach ościennych". Politycy z partii Orbána zapowiadają, że w kolejnym etapie Madziarzy żyjący za granicą otrzymają prawa wyborcze. Byłoby to polityczno-demograficznym przełomem: populacja dziesięciomilionowych Węgier mogłaby się powiększyć o jedną trzecią. Ponieważ Orbán przewiduje, że „zagraniczni Węgrzy” będą mu wdzięczni za przyznanie obywatelstwa, liczy na to, że w ten sposób stworzy sobie idealny punkt wyjścia do realizacji kolejnych planów. Wspominał już, że chce rządzić co najmniej dwie dekady.

---

Podwójne obywatelstwo w Unii Europejskiej nie jest niczym nadzwyczajnym – stosuje je większość państw Europy, nikt jednak z instytucją tą nie wiąże tak dalekosiężnych planów. Orbán już na przełomie wieków mówił o dążeniach do zjednoczenia Węgrów w Kotlinie Panońskiej (obszar dawnego Królestwa Węgier) w ramach jednego ekonomiczno-kulturowego tworu. Teraz gdy Węgry straciły (i to najpewniej na wiele lat) pozycję gospodarczego lidera Europy Środkowej, szef Fideszu na pierwszy plan wysuwa narodową i polityczną integrację. Koncepcja Orbána wykorzystuje jeden z fundamentów UE: ideę udrożnienia, a w efekcie zniesienia granic między krajami członkowskimiwspólnoty. Obecnie granicę schengeńską (czyli praktycznie nieistniejącą) Węgry dzielą jedynie ze Słowacją (w której żyje około pół miliona osób pochodzących znad Dunaju) oraz z Austrią (gdzie pozostały już tylko resztki nielicznej mniejszości węgierskiej w kraju związkowym Burgenland). Od nowego roku do strefy Schengen ma jednak dołączyć Rumunia, w której mieszka ponad 1,5 mln Węgrów. Orbán, tworząc „wspólnotę węgierską", chce też zrobić użytek z unijnej idei stref transgranicznych, w ramach których Węgry wraz z zagranicznymi obszarami zamieszkiwanymi przez Madziarów utworzyłyby węgierski region finansowany częściowo z europejskich funduszów rozwojowych.

Dążenia Orbána stanowią kolejną próbę pokojowej zmiany postanowień podpisanego w 1920 r. traktatu z Trianon. Umowa ta odebrała Królestwu Węgier, do 1918 roku jednemu z równoprawnych członków monarchii austro-węgierskiej, niemal 70 proc. obszaru. Na terytorium nowo powstałych państw – Czechosłowacji, Jugosławii oraz poszerzonej Rumunii i Austrii – pozostało ponad 5 mln etnicznych Węgrów. Wydarzenie to było źródłem „traumy trianońskiej", której „rekompensata" stała się celem międzywojennego państwa węgierskiego. Na początku II wojny światowej te starania przyniosły sukces: Węgry, jeden z pierwszych sojuszników Hitlera, zdobyły rozległe tereny. Południową Słowację i część Ukrainy Zakarpackiej dostały już w ramach układu monachijskiego, później uzyskały też zachodnią połowę Rumunii, serbską Wojwodinę i kilka dodatkowych obszarów. Po porażce nazistowskich Niemiec wszystkie te terytoria w roku 1945 ponownie straciły.

W odróżnieniu jednak od sudeckich, pruskich i śląskich Niemców Węgrzy nie zostali z tych terenów wypędzeni. Obywateli Węgier próbowały się pozbyć władze Czechosłowacji (uznały ich za kolaborantów i zdrajców). Przeciwko ich wysiedleniu zaprotestował jednak ZSRR Stalina. Nie udała się też próbaprzesiedlenia słowackich Madziarów (których pozbawiono praw obywatelskich i majątku) na zachód Republiki Czeskiej, skąd wcześniej zostali wypędzeni Niemcy sudeccy. Z przymusowo deportowanych niemal 100 tys. Węgrów po 1948 roku, gdy ustały prześladowania, do macierzystych wsi wróciła zdecydowana większość. Z podobnymi represjami ludzie pochodzący z Węgier musieli się zmagać także w innych krajach – rumuński dyktator Nicolae Ceauşescu węgierskie wioski likwidował jeszcze w latach 80.

Dzięki silnym związkom z Węgrami (które od lat 70. stały się atrakcyjnym „półzachodnim" krajem) mniejszości węgierskie przez lata komunizmu utrzymały się jako silna populacja w wielu regionach sąsiednich państw. W ostatnich latach jednak, szczególnie w Rumunii i na zachodzie Ukrainy, zauważa się odpływ młodych Węgrów, którzy w poszukiwaniu lepszego życia i pracy wyprowadzają się do kraju przodków. Mniejszości węgierskie zaczynają się też szybciej asymilować, a Węgry starają się tej tendencji zapobiec. W 2001 roku, za pierwszego gabinetu Orbána, Budapeszt wprowadził „legitymację zagranicznego Węgra" (zapewniała niektóre prawa obywatelskie) i wypłacał zasiłki rodzinom, które za granicą wysyłały dzieci do szkół węgierskich. Parlament regularnie spotyka się z przedstawicielami działających w sąsiednich państwach partii mniejszościowych.

Starania Węgrów nie są oczywiście obojętne tym krajom. Słowacja i solidaryzujące się z nią Czechy w 2002 roku, gdy Budapeszt wprowadził wspomniane legitymacje, przez pewien czas bojkotowały spotkania Grupy Wyszehradzkiej. Ostatnio spore problemy z wyjazdami miał węgierski prezydent Lázsló Sólyom. W zeszłym roku w święto narodowe chciał odwiedzić Węgrów zamieszkujących rumuńskie Târgu Mureş. Rumunia nie wydała mu pozwolenia na lot. Dalej posunęła się Słowacja – Sólyomowi, który zamierzał uczestniczyć w odsłonięciu pomnika węgierskiego świętego Szczepana w słowackim Komárnie, nie pozwoliła przekroczyć granicy.

Na obecne dążenia Budapesztu Słowacja znów reaguje gwałtowniej niż Rumunia. Bukareszt nie może protestować, bo sam setki tysięcy Mołdawian (etnicznych Rumunów) uczynił rumuńskimi obywatelami. W ten sposób, bez pytania o opinię Mołdawii, w znacznym stopniu przyłączył ją do UE. Odmienna jest też samoświadomość 22-milionowej Rumunii i 5-milionowej Słowacji – państwa młodego, bez tradycji państwowości, przez setki lat będącego tylko częścią królestwa węgierskiego. Węgry na Słowację patrzą trochę z góry, uważając Słowaków za „mówiących po czesku Węgrów". Zresztą nawet kilkadziesiąt kilometrów od Bratysławy, na najbardziej żyznych ziemiach, w miejscowościach Dunajská Streda czy Komárno, do dziś mówi się niemal wyłącznie po węgiersku.

Nie należy też zapominać, że rządy na Słowacji sprawuje obecnie nacjonalistyczno-socjalistyczny gabinet Roberta Ficy, który ograniczanie praw Węgrów i słowakizację południowych terenów kraju stawia sobie jako jeden z głównych celów. Przed czerwcowymi wyborami, które Fico może przegrać, dążenia Budapesztu idealnie pasują do kampanii. W reakcji na decyzje Orbána premier Fico bez wahania zwołał Radę Bezpieczeństwa Narodowego. Oświadczył też, że jeśli węgierski rząd zacznie rozdawać słowackim Węgrom paszporty, Bratysława zmieni konstytucję i tym, którzy skorzystają z nowego prawa, odbierze obywatelstwo słowackie. – Ci, którzy przyjęliby węgierskie obywatelstwo, wywieszaliby na domach węgierskie flagi, słuchaliby węgierskiego hymnu, po prostu zachowywaliby się bardziej jak obywatele Węgier niż Słowacji – uzasadniał Fico.

Tego, co Słowacja zrobi, jeśli przy granicy z Węgrami będzie miała pół miliona „obcokrajowców" z węgierskimi paszportami, premier już nie sprecyzował. Bratysława zapowiedziała, że zwróci się do UE z prośbą, by udaremniła zabiegi Orbána. Węgierski premier w odpowiedzi nazwał zachowanie Słowacji „prowokacją" i dodał, że jego rząd od realizacji swoich planów nie odstąpi ani na krok. Można zatem przypuszczać, że po kryzysie greckim w Unii Europejskiej wybuchnie kryzys węgierski. Pod wieloma względami znacznie poważniejszy.

Jozef Třešňák Budapeszt/Bratysława Tłumaczenie | Piotr Leśniewski