14-miesięczne dzieci zrobią wszystko, aby pomóc osobie, która znalazła się w potrzebie – wykazał psycholog Felix Warneken z Harvard University. W przeprowadzonym przez niego eksperymencie osoba dorosła sięgała po długopis, ale każda próba kończyła się fiaskiem. Obserwujące sytuację maluchy od razu biegły z pomocą, choć droga, którą musiały pokonać, nie była dla nich łatwa, bo na podłodze porozrzucano wcześniej poduszki.Półtoraroczne maluchy rozumieją już, że to, co one same lubią, niekoniecznie jest dobre dla innych – dowiodła z kolei prof. Gopnik. Wiedzą też, że aby sprawić drugiej osobie przyjemność, należy dać jej to, co bardziej jej odpowiada. Gdy osoba dorosła ma ochotę na warzywa, wybiorą dla niej brokuły, a nie ciastka, które lubią dzieci.

Prof. Smetana opowiadała przedszkolakom historie związane z codziennym życiem. W jednej dzieci złamały regułę obowiązującą w przedszkolu: nie schowały ubranek do szafek albo rozmawiały w czasie popołudniowej drzemki. W innej opowieści dzieci biły, szturchały albo kradły deser innego malucha. Nawet zaledwie dwuipółletnie dzieci rozumiały różnicę między złamaniem zasad a skrzywdzeniem drugiej osoby. Wiedziały, że oba zachowania są złe, ale znacznie gorsze jest wyrządzenie krzywdy niż niezastosowanie się do zasad. Dzieci twierdziły, że reguły mogą być zmienione, ale krzywdzenie drugiej osoby zawsze jest złe, bez względu na panujące zasady. Nawet te z nich, które doświadczyły przemocy czy molestowania przez rodziców, twierdzą, że ranienie innych jest złe. – Te skrzywdzone przez rodziców wiedzą, jak bardzo to boli, i czują, że takie postępowanie zawsze jest złe – dodaje prof. Gopnik.

Dzieci uważają, że złe zachowanie powinno być karane. Jeśli dziecko zadało ból komuś innemu, należy wymierzyć mu karę – twierdzą trzylatki. Jaką? Sprawiedliwą, czyli adekwatną do czynu. – Małe dziecko uważa jednak, że inni zasługują na bardziej srogą karę niż ono samo za takie same przewinienie – mówi prof. Smetana. Rodzaj intuicji, czym jest sprawiedliwość, mają już niemowlęta – wykazały Karen Wynn i Kiley Halin, psycholożki z Yale University. W przeprowadzonym przez nie eksperymencie ośmiomiesięczne dzieci obserwowały scenki, w których jedna pacynka pomagała innej otworzyć pudełko, ale nagle pojawiała się trzecia postać i celowo zamykała pojemnik, niwecząc wcześniejsze starania. Potem pojawiały się maskotki, które nagradzały lub karały pomocne i złośliwe pacynki. Dzieci nie chciały sięgać po pluszaka, który nagrodził złe zachowanie. Wybierały do zabawy maskotkę, która nagrodziła uprzejmego i ukarała źle zachowującego się pluszaka.

Dzieci uczą się przez naśladowanie. Powtarzają każdą czynność dorosłych, każdy krok prowadzący ich do celu, nawet jeśli ten cel można osiągnąć znacznie łatwiej. Półtoraroczne dzieci powtarzają każdy niepotrzebny gest instruktora, który w bardzo skomplikowany sposób dąży do otwarcia pudełka. Nawet jeśli – zanim je otworzy – obejdzie je trzykrotnie, zastuka w nie i wykona wiele innych dziwnych czynności, dzieci krok po kroku zrobią to samo. Co ciekawe, szympansy zachowują się znacznie bardziej racjonalnie: po prostu otwierają pudełko. – Ta ludzka skłonność do naśladowania jest podstawą nauki postępowania według zasad. Masz obejść pudełko trzy razy, bo takie są zasady i postępujemy według nich – tłumaczy Gopnik. Przestrzeganie i tworzenie zasad to z kolei podwaliny moralności.

Niestety problem z moralnością pojawia się, gdy te zasady trzeba zastosować wobec „obcych", a nie „swoich". Już niemowlęta wolą osoby, które mówią znanym im językiem (tym, którym mówi do nich mama), są tej samej rasy. Trzyletnie dzieci tak samo jak dorośli ulegają magii podziału na grupy. Kiedy grupa przedszkolaków zostanie podzielona na dwie i jedni zostaną ubrani w czerwone, a drudzy w niebieskie koszulki, bardzo szybko czerwoni będą bardziej lubić czerwonych i nie będą chcieli się bawić z niebieskimi. I odwrotnie. Dziecku w czerwonym wystarczy nawet pokazać obrazki dzieci w czerwonych i niebieskich koszulkach. Za każdym razem maluch wybierze osobę z własnej grupy. Dlaczego? Bo według niego jest milsza.

Dzieci niemal od kołyski mogą rozwijać poczucie sprawiedliwości i moralności obowiązujące w danej kulturze. – Ale to,czy je rozwiną, zależy w pewnym stopniu od tego, czy stworzą oparte na miłości więzy z rodzicami i najbliższymi im osobami, czy będą od początku traktowane z szacunkiem, czy dorośli wytłumaczą im powody, dla których należy przestrzegać zasad – podkreśla prof. Smetana. To, w jaki sposób wychowujemy dzieci i jak o nich myślimy, mówi bardzo dużo o naszej kulturze i naszym własnym pojmowaniu moralności.