Ekspozycja będąca największą dotychczas w Polsce wystawą twórczości homoerotycznej (obejmuje okres od antyku do współczesności) zaczęła wywoływać dyskusje, zanim jeszcze ktokolwiek ją obejrzał. Kontrowersje wzbudza nie tylko temat, ale też miejsce wystawy: nie awangardowe centrum sztuki, ale konserwatywna instytucja kultury, jaką z założenia jest narodowe muzeum sztuki. Twórcy ekspozycji nie tylko nie wypierają się polityczno-społecznego kontekstu przedsięwzięcia, ale wręcz go akcentują.

---

– Ludziom trzeba pokazywać sztukę w takich właśnie momentach. Na początku lipca do Warszawy przyjadą tysiące ludzi, by uczestniczyć w EuroPride – paradzie, wielkim festiwalu, ale też akcie politycznym – uważa kurator wystawy w Muzeum Narodowym Paweł Leszkowicz. – Mniejszość homoseksualna korzysta u nas tylko z części praw, muzeum może się włączyć w ich poszerzenie. Muzea mogą sprzyjać procesom demokratyzacji społeczeństwa. Nie ma bowiem wątpliwości, że dyskusja o prawach mniejszości homoseksualnych w Polsce trwa. My w tę dyskusję wchodzimy – podkreśla w rozmowie z „Wprost" Piotr Piotrowski, dyrektor Muzeum Narodowego.

Takie stanowisko budzi sprzeciw nie tylko wśród polityków PiS. – Muzeum Narodowe nie powinno się angażować w takie inicjatywy – ocenia Jarosław Gowin, poseł PO. – To promowanie wątków marginalnych i kontrowersyjnych z punktu widzenia dominującej moralności w Polsce. Taka placówka powinna raczej pielęgnować kanon polskiej kultury – podkreśla. Politycznego kontekstu wystawy jak ognia unika minister kultury Bogdan Zdrojewski. – Ani nie popieram, ani nie neguję decyzji dyrektora Muzeum Narodowego o zorganizowaniu tej wystawy. To jego autonomiczna decyzja, którą szanuję – ucina.

Ale zdaniem przedstawicieli organizacji gejowskich wystawa i później największa w Europie manifestacja mniejszości seksualnych nadchodzą w idealnym momencie. – Wierzę, że rok 2010 zapisze się pozytywnie w historii emancypacji polskich gejów i lesbijek. Charakterystyczne, że ani wystawa, ani EuroPride nie wywołują zasadniczych protestów. Tymczasem jeszcze cztery lata temu mielibyśmy na głowie narodowców – komentuje Tomasz Szypuła, wiceszef Kampanii przeciw Homofobii i członek zarządu ILGA-Europe, międzynarodowej organizacji broniącej praw mniejszości seksualnych.

– Pod względem szacunku dla mniejszości seksualnych jesteśmy trzydzieści lat za Zachodem, ale przynajmniej go gonimy. I to coraz szybciej: z truchtu przechodzimy do sprintu – cieszy się Agata Engel-Bernatowicz, psychoterapeutka, współautorka książek „Coming out" o procesach ujawniania orientacji psychoseksualnej oraz „Kiedy kobieta kocha kobietę”

Według najnowszego raportu o sytuacji mniejszości seksualnych w Polsce pt. „Naznaczeni", przygotowanego w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego pod kierunkiem prof. Ireneusza Krzemińskiego, jest co nadrabiać. Według badań aż 10 proc. polskich gejów i lesbijek doświadcza przemocy fizycznej, a 47 proc. – psychicznej ze względu na swą orientację. – Wiele wskazuje na to, że w rzeczywistości jest jeszcze gorzej. Udało nam się przecież dotrzeć tylko do części środowisk, na ogół do osób lepiej wykształconych, zajmujących wyższe pozycje społeczne, raczej z dużych miast – mówi prof. Krzemiński.

Zresztą jeśli dziś wygląda na to, że ostatecznie zmienia się pozycja osoby homoseksualnej w polskim społeczeństwie, to trzeba przypomnieć, że ten sukces nie przyszedł bez kłopotów.

Zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i w Europie zasadnicze znaczenie w zmienianiu negatywnych stereotypów dotyczących osób homoseksualnych miał proces ujawniania swojej orientacji przez osoby publiczne. Początki tego zjawiska wiązały się z rewolucją seksualną lat 60. W Polsce siłą rzeczy te procesy nie zachodziły: choć formalnie w PRL homoseksualizm nie był zakazany, przedstawiciele mniejszości seksualnych traktowani byli niemal jak przestępcy. Przeprowadzona w 1986 r. przez Służbę Bezpieczeństwa akcja „Hiacynt" miała na celu zewidencjonowanie i zastraszenie gejów. Osoby podejrzane o homoseksualizm aresztowano, zmuszano do wypełnienia tzw. karty homoseksualisty (wzorowanej na karcie werbunkowej). Trzeba było też podpisać oświadczenie o braku zainteresowania osobami nieletnimi.

Pierwsze polskie coming outy (ujawnienie swojej orientacji przez gejów i lesbijki) nie należały do zbyt szczęśliwych. Gdy w 1988 r. o swojej orientacji opowiedział publicznie aktor Jerzy Nasierowski, skazany za współudział w zabójstwie dokonanym przez swego partnera, w zasadzie pogłębiło to tylko PRL-owski stereotyp homoseksualisty – osoby z półświatka mającego kontakty z szemranym światem przestępczym. Taki też był gej w pierwszej polskiej telenoweli „W labiryncie", która biła rekordy popularności na przełomie lat 80. i 90. Podejrzany o zabójstwo paser o pseudonimie Myszorek pojawia się niemal we wszystkich kryminalnych wątkach filmu, w końcu okazuje się, że ma skłonności do molestowania nieletnich.

Przedwczesne okazało się też ujawnienie orientacji seksualnej przez Sławomira Starostę, lidera popularnej na początku lat 90. grupy popowej Balkan Electrique. Choć w jego tekstach, a nawet teledyskach pojawiały się treści homoerotyczne, większość odbiorców nawet ich nie odczytywała. A gdy Starosta wprost ujawnił swe preferencje, został wygwizdany przez publiczność w Jarocinie, a wkrótce potem zakończył karierę muzyczną.

Później przez długie lata żaden z celebrytów nie zdecydował się pójść w jego ślady. Przełom nastąpił w 2006 r., kiedy o swym homoseksualizmie opowiedział w prasie popularny aktor Jacek Poniedziałek. W ciągu kilkunastu miesięcy na podobny gest zdecydowali się popularny tancerz i choreograf Michał Piróg, reżyser Krystian Lupa oraz dziennikarz Tomasz Raczek. Temu ostatniemu ujawnienie preferencji seksualnych przyniosło sukces w postaci niespodziewanej fali popularności i powrotu do showbiznesowego mainstreamu. Dziś wspomina, że w dniu, w którym o jego homoseksualizmie napisała prasa, w skrzynce pocztowej znalazł list w kopercie bez znaczka. Spodziewał się, że to paszkwil. Ale autorką była nieznana mu wówczas sąsiadka, która chciała mu w ten sposób wyrazić wsparcie i szacunek. – Polacy są bardziej otwarci, niż nam się wydaje. Jesteśmy narodem, który lubi ludziodważnych – przekonuje Raczek. Podobnego efektu doświadczył pisarz Michał Witkowski, autor książki „Lubiewo". Opowiada ona o homoseksualnym półświatku w czasach PRL, bohaterów nazywa „pedałami”, „ciotami”, „pedrylami”. Wprawdzie wydawca nie zarobił na książce tyle, ile oczekiwał, ale Witkowski został zauważony. Dziś jest wziętym pisarzem i felietonistą. Sam przyznaje, że gdyby napisał książkę o miłości kobiety do mężczyzny, nie byłby tak popularny.

Zdaniem specjalistów każde ujawnienie się znanej osoby homoseksualnej to młot na stereotypy. – Człowiek jest istotą społeczną i potrzebuje wzorców. Tymczasem młody gej czy lesbijka znajdują się pod tym względem w Polsce na pustyni. W rodzinie i otoczeniu nie znają zwykle żadnego otwartego homoseksualisty, nie zetknęli się z żadnym jawnym homoseksualnym związkiem. Osoby publiczne w jakimś sensie mogą zastępczo takich wzorów dostarczyć – przekonuje psychoterapeutka Agata Engel-Bernatowicz.

Ale skupianie się na coming outach w świecie show-biznesu buduje wtórny stereotyp geja – jako bogatego przedstawicielabranży artystycznej lub medialnej, dobrze ubranego, bogatego, spędzającego pół życia w modnych klubach. Dlatego tak wielkie znaczenie mają wzorce spoza tego świata, jak chociażby prof. Michał Głowiński, znany językoznawca, który w wydanej przed kilkoma tygodniami książce „Kręgi obcości" po raz pierwszy ujawnił swój homoseksualizm.

Dziennikarce Dominice Buczak, współautorce książki „Gejdar" będącej zbiorem anonimowych wywiadów z polskimi homoseksualistami, zależało, by pokazać, że świat homo jest tak samo zróżnicowany jak hetero. Dlatego dała w książce głos osobom w różnym wieku i pochodzącym z różnych środowisk. Na rozmowę udało się jej namówić m.in. profesora medycyny, ucznia liceum, pracownika telefonu zaufania, byłego więźnia i niedoszłego księdza. – Kiedy rozpuściliśmy wici, że szukamy bohaterów, zgłosiło się do nas tyle osób, że materiału starczyłoby na cztery książki. Niestety, prawie wszyscy okazywali się mieszkańcami wielkich miast, dobrze sytuowanymi bywalcami drogich klubów. Mieliśmy poważny problem ze znalezieniem ludzi starszych oraz tych z prowincji. Osoby z małych miasteczek decydowały się opowiedzieć o sobie dopiero wtedy, gdy przeprowadzały się do dużych miast – opowiada Buczak. – Okazało się, że z punktu widzenia gejów mamy dwa różne kraje: Polskę wielkich miast i modnych klubów, w których znajomość z gejem może być nawet trendy, i Polskę prowincjonalną, gdzie o przyznaniu się do swej orientacji nie ma mowy, a jedyną receptą na walkę z całkowitym wyobcowaniem jest internet – dodaje.

Potwierdza to prof. Krzemiński. – Kontrast między Warszawą, Krakowem i Wrocławiem a powiatową Polską małych miasteczek i wsi jest straszliwy. Na prowincji ciągle bardzo silny jest element hipokryzji i pruderii, który bardzo utrudnia jakąkolwiek emancypację – tłumaczy. Tomasz Szypuła z Kampanii przeciw Homofobii sprawdził to w praktyce. – Sam pochodzę z niewielkiej miejscowości na Podkarpaciu i wiem, że życie geja nie jest tam łatwe. W dużych miastach pieniądze budują tolerancję. Kiedy wraz z partnerem kupowałem mieszkanie, nikt nas o nic nie pytał. Nikt się nie dziwił, że dwóch facetów przychodzi razem do notariusza. A jeśli nawet się dziwił, to tego nie ujawniał, bo klient to klient – dodaje.

Według autorów wspomnianego raportu o sytuacji mniejszości seksualnych w Polsce przygotowanego przez Instytut Socjologii UW, proces otwartego traktowania swej orientacji seksualnej przybiera w Polsce na sile także na prowincji, choć dzieje się to dosyć wolno. – Byłem szczerze zaskoczony, że nawet na prowincji młodzi geje i lesbijki znajdują bardzo silne wsparcie w rodzinach. Wprawdzie najczęściej nie decydują się na ujawnienie swej orientacji poza domem, ale ze strony rodziców znacznie rzadziej niż jeszcze kilka lat temu spotyka ich już odrzucenie – podkreśla prof. Krzemiński. – To chyba najbardziej optymistyczny wniosek z naszych badań, bo daje nadzieję na trwałą zmianę postaw społecznych w przyszłości – dodaje.

Rzeczywiście, aż 53 proc. respondentów uznaje, że rodzina „zdecydowanie" albo „raczej akceptuje” ich homoseksualizm. Z całkowitym odrzuceniem wśród najbliższych spotkało się tylko 5 proc. ankietowanych. Tendencję potwierdza psychoterapeutka Agata Engel-Bernatowicz. – Kiedy dwanaście lat temu zaczynałam pracę z osobami homoseksualnymi, jakieś 60 proc. pacjentów postrzegało swoją orientację jako życiową tragedię. Popadali w rozpacz, nie widzieli perspektyw na szczęśliwe życie. Teraztakich osób już właściwie nie spotykam, nikt nie traktuje swojego homoseksualizmu jak choroby – mówi Engel-Bernatowicz. – Oczywiście, w trakcie pracy terapeutycznej uwewnętrzniona homofobia daje o sobie znać, bo wdrukowywane przez lata stereotypy tkwią głęboko, także wśród samych gejów i lesbijek – dodaje. Wszyscy eksperci zgodnie też podkreślają, że zasadnicza rewolucja w podejściu do osób homoseksualnych zachodzi w pokoleniu dwudziestokilkulatków. – Ich już nawet nie śmieszą homofobiczne żarty – zauważa Engel-Bernatowicz.

Jedyną dziedziną życia, w której pod tym względem w ciągu ostatniego dwudziestolecia nie zaszły większe zmiany, jest polityka.Kiedy w 1991 r. wiceminister zdrowia Kazimierz Kapera w „Wiadomościach" TVP nazwał homoseksualistów „grupą, która w naszym pojęciu jest zboczona”, ówczesny premier Jan Krzysztof Bielecki natychmiast go zdymisjonował. Cztery lata temu politycy współrządzącej Ligi Polskich Rodzin najnormalniej w świecie zgłaszali postulaty zbadania przez prokuraturę powiązań organizacji gejowskich z siatką pedofilów oraz agenturą obcych państw (poseł Wojciech Wierzejski), usuwania z zawodu nauczycieli, którzy przyznają się do homoseksualnej orientacji (wiceszef MEN Mirosław Orzechowski), a nawet seksualnej lustracji autorów szkolnych lektur (wicepremier Roman Giertych). – Atmosfera powstała w okresie rządów PiS, LPR i Samoobrony przyczyniła się do wyraźnego nasilenia agresji wobec osób homoseksualnych, co potwierdziły badania ankietowe – twierdzi prof. Krzemiński. – Wygrana Platformy Obywatelskiej poprawiła tę sytuację, ale niestety nie wprowadziła na forum publiczne rzeczowej debaty na temat postulatów środowisk homoseksualnych. PO, choć uważana czasem za partię liberalną, nie zrobiła w tej dziedzinie nic pozytywnego poza usunięciem języka nienawiści – dodaje profesor.

Rzeczywiście, choć po LPR nie ma już w polskim Sejmie śladu, w programach wyborczych najważniejszych partii politycznych oraz kandydatów na prezydenta próżno szukać jakichkolwiek elementów odnoszących się do praw mniejszości seksualnych.– Jeśli chodzi o Jarosława Kaczyńskiego, kieruje się on zasadą: „tolerancja tak, afirmacja nie" – tłumaczy Paweł Poncyljusz, rzecznik prasowy sztabu kandydata PiS. Dodając, że jego ugrupowanie nie widzi potrzeby zmian w przepisach regulujących położenie gejów i lesbijek. Nieco bardziej otwartą postawę prezentuje kandydat PO Bronisław Komorowski.

– W Polsce nie ma społecznego przyzwolenia na adopcję dzieci przez pary homoseksualne, więc dyskusja na ten temat jest jałowa. Jeśli chodzi o zabezpieczenie materialne osób żyjących w takich związkach, w moim przekonaniu istniejące przepisy dają taką możliwość. Natomiast kwestie takie jak prawo odwiedzin w szpitalu mogłyby się stać się przedmiotem wprowadzenia dodatkowych uregulowań – ocenia w rozmowie z „Wprost" Komorowski.Mniej dyplomatyczny jest jego partyjny kolega, Jarosław Gowin. – Jestem przeciwny przyznawaniu mniejszości homoseksualnej w Polsce praw, które obowiązują w Europie Zachodniej. Należy utrzymać w tej dziedzinie status quo – tłumaczy. W Polsce nie ma też ciągle żadnego polityka, który publicznie przyznałby się do orientacji homoseksualnej. Pod tym względem pozostajemy daleko w tyle za innymi krajami. Niemcy, w których homoseksualizm był przestępstwem jeszcze w 1969 r. (Polska zniosła penalizację homoseksualizmu w 1932 r. jako jeden z pierwszych krajów w Europie!), mają dziś homoseksualnego wicekanclerza i szefa MSZ (Guido Westerwelle), burmistrza Berlina (Klaus Wowereit), chadeckiego burmistrza Hamburga (Ole von Beust). W ubiegłym roku fotel szefa islandzkiego rządu zajęła Jóhanna Sigurðardóttir, pierwsza otwarta lesbijka na tak wysokim stanowisku. A kilka tygodni temu w pierwszej zorganizowanej na Litwie paradzie gejów i lesbijek Baltic Pride wziął udział Rokas Žilinskas z konserwatywnej Partii Wskrzeszenia Narodowego, który przy okazji ujawnił, że jest gejem. – Dziwne, że na Litwie jest to możliwe, a w Polsce ciągle nie – mówi Tomasz Szypuła. Jego zdaniem to się jednak niedługo zmieni. – Przypuszczam, że pierwszy polityk, który otwarcie powie o sobie, że jest gejem, pojawi się w Polsce już w przyszłej kadencji Sejmu – mówi. Zgadza się z nim Robert Biedroń, działacz gejowski, który w 2005 r. bezskutecznie startował do Sejmu z list SLD. – Z parlamentarzystów będących gejami i lesbijkami można by spokojnie stworzyć koło poselskie, a może nawet klub parlamentarny. Pierwszy coming out w świecie polityki to kwestia paru miesięcy, a najdalej kilku lat – ocenia.

Jacek Kurski (PiS) nie kryje, że wcale za taką sytuacją nie tęskni. – Z prawa wielkich liczb wynika, że w PiS muszą być geje, ale osobiście nie znam żadnego – mówi. Pytany, czy wyobraża sobie, by w Polsce na wysokim stanowisku pojawił się gej, odpowiada krótko: – Na szczęście u nas długo tak nie będzie. Współpraca: Iga Nyc