Ta kampania miała być inna niż wszystkie. Po katastrofie pod Smoleńskiem i żałobie wiele mówiono o tym, że polityka w Polsce się zmieni. „Grubej kreski tym razem nie będzie" – ostrzegał Zdzisław Krasnodębski w „Rzeczpospolitej". Centralną postacią stał się Jarosław Kaczyński wspierany współczuciem Polaków oraz zaangażowaną liryką poetów i publicystów prawicowych. Wydawało się nieuchronne, że Polska wykona kolejny krok w prawo. I to bez otwartego sprzeciwu – w atmosferze szantażu moralnego, któremu w większości podporządkowały się niemal wszystkie media.

---

Przestrzegano się nawzajem, że nie należy oczekiwać trwałej poprawy zachowania polityków wobec siebie, choć wszyscy to deklarowali. Nieuchronne w polityce konflikty pojawiały się w otoczeniu powszechnych wezwań do zachowania odpowiedniej kultury sporu. W efekcie można było odnieść wrażenie, że między głównymi siłami politycznymi „trwa zażarta walka o pokój". Nawet dotąd najbardziej konsekwentni gubili się w sprzecznościach. Adam Michnik obiecywał przewertować swoje teksty i sprawdzić, czy gdzieś nie wypowiedział się za ostro o zmarłym prezydencie. Wyników remanentu nie podano, ale chyba żadnych sformułowań nie zweryfikowano jako przesadnych, bo obawy przed recydywą IV RP powróciły na wiele dni, zanim „prawie Putin" z PiS w ogóle otworzył usta.

Nie przeszkodziło to Michnikowi podpisać się pod listą komitetu wyborczego Jarosława Kaczyńskiego, choć późniejsze wyjaśnienia mówiące o przywiązaniu do demokracji nie tłumaczyły, jak w imię demokracji można podpisywać się pod listą autora „pełzającego zamachu stanu". Czy słynący z doskonałej intuicji politycznej naczelny „Gazety Wyborczej" już wówczas przewidział, że jego wieloletni oponent zdejmie klątwę z postkomunizmu, a nawet przelicytuje Michnika, tytułując polskim patriotą Edwarda Gierka? Niespodziewanych zamian ról było zresztą znacznie więcej: Andrzej Wajda ogłaszał „wojnę domową", posłowie PiS hipisowali, Platforma poparła KRUS... Komorowski popełniał gafę za gafą, a Kaczyński uważał na to, co mówi.

Mimo to jestem pewien, że nic z tej kampanii prezydenckiej nie zapamiętamy. „Zgoda buduje" i „Polska jest najważniejsza" – czyli wyborcze hasła dwóch najważniejszych konkurentów – to wyrazy niemocy. W 1995 r. Aleksander Kwaśniewski nie tylko zwyciężył w wyborach, ale narzucił język polityczny, który dominował przez całą późniejszą dekadę: „Wybierzmy przyszłość", zasypmy podziały historyczne, bądźmy pragmatyczni. Później Lechowi Kaczyńskiemu udało się podzielić Polskę na liberalną i solidarną. W tegorocznych wyborach graliśmy w grę „znajdź pięć szczegółów, którymi się różnią”. Nie mogąc znaleźć ich w wypowiedziach i wizerunkach budowanych na użytek kampanii, sięgano do znanego repertuaru z przeszłości. Wypominano Kaczyńskiemu samobójstwo BarbaryBlidy, kompromitujących koalicjantów, Macierewicza. Próbowano ożywić mit o modernizacyjnym potencjale PO. Jednak kandydaci uparcie nie chcieli się wpasować w te kategorie. Kaczyński ogłosił, że nie jest już Kaczyńskim, i zastawił się Kluzik-Rostkowską i Poncyljuszem. Komorowski opowiadał o swoim hrabiowskim rodowodzie, piątce dzieci i chwalił się żoną sprawnie podającą zupę.

Z zapowiadanego starcia gigantów nic nie wyszło, bo i wyjść nie mogło. Już przed pierwszą turą wiadomo było, że wielkiego zwycięzcy w niej nie będzie. Ostatnie dwa lata rządów PO z Lechem Kaczyńskim jako prezydentem mimo wszystko były czasem PO, a jedyna bezpośrednia zmiana może być taka, że zamiast głównie PO będzie tylko PO. Jeżeli kampania ta coś zmieniła, czegoś jednak nas nauczyła, to nie ma to związku z tym, kto zwyciężył.

Zamiana języków
Niemal za dogmat od lat uchodzi przekonanie, że polskie społeczeństwo jest szczególnie konserwatywne i politycy muszą się z tym liczyć. Tym razem jednak konserwatywni kandydaci zdawali się zakładać, że elektorat, o który walczą, jest mniej konserwatywny od nich. Starali się unikać jasnych odpowiedzi na pytania światopoglądowe, natychmiast zmieniali temat i robili wszystko, by przesunąć ciężar kampanii w stronę ogólnikowych zapewnień o rozwoju, zgodzie i umiłowaniu Unii Europejskiej. Zamiast Palikota zniknął Gowin.

Natomiast media usiłowały narzucić tematy, które jeszcze parę lat temat wydawałyby się wręcz egzotyczne: stosunek do zwierząt, związki partnerskie, parytety, in vitro. Wróciły na scenę polityczną nawet hasła zerwania konkordatu, rozdziału państwa i Kościoła. Okazało się, że z takimi hasłami można już występować w kampanii wyborczej, nie narażając się na całkowitą marginalizację. Co ciekawsze, zmiana ta ujawniła się po fali religijno-patriotycznych uniesień związanych z żałobą po smoleńskiej katastrofie. W końcu jednak katastrofa okazała się po prostu katastrofą, a nie ubogacającym narodowym przeżyciem fundującym nowy porządek wartości – jak oczekiwali tego krajowi mesjaniści. Wielkie emocje zmęczyły Polaków i nie spełniły się czarne scenariusze tanatopolityki.

Podobnie jak wcześniej, gdy rozwój środowisk prawicowych w latach 90. umożliwił po 2005 r. dominację dwóch prawicowych partii w Polsce, tak wysiłki środowisk lewicowych szybko rozwijających się w ostatnich latach doprowadziły do wprowadzenia z zewnątrz na agendę największych partii tematów stricte lewicowych. Kandydat SLD ukuł sobie z nich program wyborczy, kandydat Platformy zmuszony był nauczyć się ich na pamięć, a kandydat PiS głośno je przemilczeć. Po raz pierwszy od lat, w wyniku zmęczenia jałowym sporem dwóch prawic, uprawomacniać zaczął się w samym centrum życia politycznego język lewicowy, nawet jeśli dla całej klasy politycznej jest to wciąż język obcy. Bardziej przydał się Grzegorzowi Napieralskiemu niż poparcie najbardziej znanych polityków z jego własnej partii. Poza tym wystarczyło nie być Kaczyńskim ani Komorowskim, żeby wywołać zainteresowanie.

Monokultura tej samej od dwóch dekad klasy politycznej zaczęła owocować coraz bardziej dziwacznymi zjawiskami, których apogeum przypadło na ostatnią kampanię prezydencką. Stronnictwa, które funkcjonują od czasu wprowadzenia w 2001 r. ustawy o finansowaniu partii z budżetu de facto jako jednoosobowe spółki skarbu państwa, stały się areną selekcji negatywnej wokół lidera, który decyduje o listach wyborczych i pieniądzach na kampanię. Gdy zaczęły kończyć się możliwości wymieniania się ludźmi między głównymi siłami politycznymi (R. Sikorski, Z. Gilowska, A. Czuma, B. Borusewicz, N. Rokita, A. Mężydło, P. Zalewski, D. Hübner, M. Krzaklewski i wielu, wielu innych), wydawało się, że politykom PiS i PO została już tylko jedna możliwość: zamienić się na języki. W ten sposób poznaliśmy pokojową wersję PiS i bojową Platformy. Zwolennicy kandydata „Zgoda buduje" pisali głównie teksty o „dwóch Polskach", podkreślając, że są one nie do pogodzenia i trzeba koniecznie zdecydować się na jedną. Obóz kandydata, który jeszcze niedawno odcinał się od postkomuny, od KPP, od ZOMO, od III RP, wysyłał na wszystkie strony znak pokoju, a przebrany za pacyfistę Marek Migalski tłumaczył PiS jako „peace".

Gdy oba prawicowe obozy nie potrafiły zaproponować Polakom niczego nowego, polska prawica, żeby żyć, zaczęła zjadać swój ogon. Gdy Platforma wprawiała w osłupienie neoliberalnych dziennikarzy, rzucając na lewo i prawo obietnicami socjalnymi, PiS wystawiał na pośmiewisko swoich najwierniejszych publicystów, ogłaszając koniec postkomuny. A nawet pamięci historycznej, skoro okazało się, że lata 70. były dobrym czasem dla opozycji, bo nie wsadzano jej do więzień. Ekspresowe pojednanie historyczne Jarosława Kaczyńskiego zostało natychmiast odnotowane, ale dopóki trwała kampania, nie zastanawiano się publicznie nad konsekwencjami zaskakującego ruchu Kaczyńskiego. A mogą być bardzo daleko idące. Wielu prawicowym środowiskom, które latami budowały swoją tożsamość na antykomunizmie,nagle podcięto skrzydła. Z dnia na dzień fundamentalnie zmienił się kontekst działania dla tak ważnej w dotychczasowej polityce instytucji jak IPN. Nagle zniknęło wiele kluczowych dla prawicy tematów: od dekomunizacji przez lustrację po WSI. Takie debaty jak po publikacji książek Gontarczyka i Cenckiewicza albo Zyzaka o Wałęsie, a także dzika lustracja wypełniająca latami łamy gazet prawicowych, są dziś trudne do wyobrażenia poza niszą, bo zabraknie im adwokatów na scenie politycznej. Kaczyńskiemu nie udało się zlikwidować postkomunizmu, natomiast prawdopodobnie udało się pogrążyć antykomunistów. Dodajmy, że w kłopocie znaleźli się także ci, którzy ostatnie kilkanaście lat swojej publicystyki poświęcili głównie krytyce kolejnych wersji lustracji i dekomunizacji. O czym teraz będą pisać?

Prawica zmiękła
Jeśli nawet spora część prawicy zdążyła przerzucić swoją nienawiść z postkomunizmu na feminizm albo inne prądy progresywne, to ostateczne zerwanie z „podziałem postkomunistycznym" będzie działało na rzecz umiejscowienia głównego sporu politycznego w Polsce między prawicą i lewicą. Jedna z najważniejszych barykad w polskiej polityce została przesunięta w kierunku osi bardziej zachodnioeuropejskiej. To z pewnością największa zasługa Jarosława Kaczyńskiego dla integracji Polski z Europą. Jeśli „antysemityzm jest socjalizmem idiotów", to analogiczną rolę odgrywał temat lustracji w Polsce po ’89 roku. Frustracje gorzej sytuowanej części społeczeństwa przyzwyczajono się w Polsce rozładowywać nie przez konfrontację obecnych w nim sprzecznych interesów ekonomicznych za pośrednictwem wymiany różnych poglądów na politykę gospodarczą, ale właśnie przez tłumaczenie problemów społecznych krecią robotą agentów, brakiem rozliczeń, „szarą siecią", „układem” itp. Jeśli dziś stało się to niemożliwe albo trudniejsze,łatwiej będzie wyartykułować spór różnych poglądów na gospodarkę. Populizm rodzi się tam, gdzie spór taki jest zablokowany i można żerować na ludzkich frustracjach, podstawiając im mitologiczne wytłumaczenia. Być może w Polsce właśnie populizm zaczął umierać.

Jeśli populizm IV RP alienował polską klasę polityczną od społeczeństwa, to także dlatego, że wprowadzał w trans swoich przeciwników. Straszenie Jarosławem Kaczyńskim dla sporej części polskich elit stało się znakiem rozpoznawczym. Gdy Kaczyński wszystkie polskie problemy tłumaczył układem, jego przeciwnicy wszystkie polskie problemy tłumaczyli Kaczyńskim. Ta kampania pokazała, że strach przed „recydywą IV RP" zanika. Szczególnie w młodym pokoleniu, które odrzuca Kaczyńskiego, ale nie do tego stopnia, by dać się popchnąć zaraz w ramiona Bronisława Komorowskiego.

Te trzy zjawiska: uprawomocnienie tematów lewicowych wprowadzonych do debaty publicznej przez ruchy społeczne, unieważnienie sporu o postkomunizm, a także znużenie konfliktem dwóch prawic wokół IV RP, otwierają w najbliższych latach przed lewicą nowe perspektywy, zaś prawicę zmuszają do refleksji nad utratą inwencji i inicjatywy w polityce. Od dawna dyskutowano w Polsce nad możliwością przełomu antykonserwatywnego. Trudno kolejne zwycięstwo prawicy nazwać takim przełomem, ale już dziś – jak pisała Kinga Dunin – „coś drgnęło", scena polityczna powoli zaczęła przesuwać się w lewą stronę. Język neoliberalnych sloganów został zastąpiony socjalnymi obietnicami bez pokrycia. Bez pokrycia, bo w tym zakresie praktyka obu prawicowych ugrupowań niewiele się różni. Tradycjonalizm przestał być powodem do dumy. Nacjonalizm przybrał twarz folklorystycznych zespołów. Nawet jeśli w tej chwili jest to tylko zasłona dymna rozsnuta w wyniku studiowania sondaży, to atmosfera się zmieniła. Prawica zmiękła. Zachowuje się, jakby zaczęła się wstydzić samej siebie.