Przed półwieczem wyzwalały się afrykańskie kolonie. Od tej pory w metropolię uderza ludzka fala zza Morza Śródziemnego. Nie udało się jej zatamować ani skanalizować. Radykalne restrykcje mają jej odebrać impet. Jeśli ucierpi przy tym prawo – tym gorzej dla prawa. Bowiem, jak mówi Sarkozy, „na narodowość francuską trzeba zasłużyć, trzeba się okazać jej godnym".

Pomysły prezydenta popiera zdecydowana większość Francuzów, w tym także sympatyków lewicy – pokazały to wyniki sondażu instytutu IFOP ogłoszone w ostatni czwartek. 

Konstytucjonaliści są kategoryczni: to zamach na ustawę zasadniczą.

– Do wcielenia w życie pomysłu Sarkozy’ego wiedzie tylko jedna droga: zmiana albo uchylenie pierwszego artykułu konstytucji z 1958 r. – mówi Dominique Rousseau, profesor prawa z Uniwersytetu Montpellier. Ten artykuł jest pierwszy nie z przypadku. Gwarantuje równość wobec prawa wszystkich obywateli, bez względu na wyznanie, rasę i – właśnie – pochodzenie. Identyczną zasadę zawiera Powszechna Deklaracja Praw Człowieka z 1948 r. Wprowadzenie osobnych przepisów dla pewnej grupy obywateli oznacza pogwałcenie tej zasady.

Prawo, oczywiście, można zmieniać, zwłaszcza gdy ma się w parlamencie większość – jak prezydencka partia UMP (Unia na rzecz Ruchu Ludowego). Największe kontrowersje budzi to, że Sarkozy chce odstąpić od reguł ideowych, które w Republice Francuskiej wydawały się nienaruszalne. Żaden jej prezydent nie poważył się na zaglądanie obywatelom w metryki. Co bowiem miałoby oznaczać obce pochodzenie? Od którego pokolenia przestaje być widoczna taka – jak wypada rozumieć – skaza? Przecież korzenie co czwartego Francuza sięgają poza granice kraju.

– Można dyskutować o zasadach przyznawania francuskiego obywatelstwa; można je uściślać, zaostrzać… Ale od chwili, gdy ktoś Francuzem zostaje, jest nim w taki sam sposób jak wszyscy inni – mówi z pasją filozof Bernard-Henri Lévy. – Nie można być Francuzem w zawieszeniu, w okresie próbnym, na pół etatu; nie ma obywateli półfrancuskich…

Swego czasu wódz Frontu Narodowego Jean-Marie Le Pen zapowiadał administracyjno-prawne horrory. Po dojściu do władzy zamierzał zweryfikować negatywnie wstecz przynajmniej kilkaset tysięcy aktów naturalizacji, które ze śniadych i z czarnych imigrantów uczyniły Francuzów. Nie obywateli Francji, tylko właśnie Francuzów tout court. To ważne uściślenie. Bo chociaż w „Marsyliance" wciąż wzywa się do broni „obywateli", kategoria „obywatelstwa” została we Francji wchłonięta przez bardziej integrujące i bardziej zobowiązujące pojęcie „narodowości”. Dlatego nikt tu nie powie np. „obywatel francuski narodowości polskiej” albo „Algierczyk z francuskim paszportem”. Mając taki glejt, jest się po prostu Francuzem. Nawet podstawowy dokument tożsamości – carte nationale d’identité – wiąże jego posiadacza z narodem. We Francji dowód jest narodowy, nie osobisty.

Atomowe odstraszanie

– Odebrać komuś narodowość [obywatelstwo] to jak odebrać nazwisko. To zamach na sferę prywatności, a nawet intymności – uważa prof. Dominique Rousseau. A przecież weFrancji taka możliwość istnieje; przewiduje ją kodeks cywilny. Przypadki są ściśle określone: zdrada państwa, działanie na rzecz wrogiego mocarstwa lub ze szkodą dla żywotnych interesów Francji, od kilkunastu lat też terroryzm. Stosowny dekret wydaje rząd po zasięgnięciu opinii Rady Stanu. W ciągu ostatnich 20 lat Francja zastosowała tę procedurę wobec 21 osób, m.in. kilku samozwańczych imamów nawołujących do dżihadu, a także fundamentalistów islamskich, którzy usiłowali się do tych apeli zastosować. Nie wszyscy zostali z Francji wydaleni.

Patrick Weil, historyk specjalizujący się w problemach imigracji, porównuje możliwość pozbawienia obywatelstwa z posiadaniem arsenału atomowego. – Celem jest odstraszanie, a nie używanie – mówi. Samo przywołanie tej sankcji przez Sarkozy’ego nie było niczym zdrożnym. Nie podniosłyby się głosy obu- rzenia i protestu, gdyby prezydent obwieścił rozszerzenie wykładni prawa na przypadki napaści na policjantów, jak wcześniej to się stało z terroryzmem. On jednak wskazał całą społeczność, owych „Francuzów obcego pochodzenia" jako kandydatów do utraty obywatelstwa. Współczesna historia Francji zna tylko jeden podobny przypadek. Reżim Vichy potraktował tak 15 tys. osób, z czego połowę stanowili Żydzi. – Pod rządami Sarkozy’ego prawica republikańska sprzeniewierza się swym wartościom – ubolewa Weil.

Atak na Romów Prezydent i jego ministrowie: spraw wewnętrznych Brice Hortefeux oraz imigracji i integracji Eric Besson, mają jeszcze inne pomysły. Już we wrześniu pod obrady Zgromadzenia Narodowego ma trafić projekt ustawy przewidujący pozbawienie obywatelstwa osób za łamanie prawa będą pozbawiane obywatelstwa? Pomysł Sarkozy’ego popiera większość Francuzów. Na zdjęciu: ewakuacja rodzin imigrantów po pożarze kilku kamienic w Paryżu „obcego pochodzenia" również za przestępstwa niewolnictwa i handlu ludźmi, poligamię, a także za praktykowanie obrzezania kobiet. Kary więzienia mają grozić rodzicom, których nieletnie dzieci popadają w konflikt z prawem. Będzie to już 18. ustawa dotycząca bezpieczeństwa przyjęta przez parlament od 2002 r., czyli od czasu, gdy Nicolas Sarkozy (najpierw jako szef MSW) tą sferą zajmuje się szczególnie intensywnie. Osobiście, chciałoby się powiedzieć. Jego metoda jest niezmienna, bo i motywacja pozostaje stała – na rosnące zagrożenia większe obostrzenia. Sankcja, nie prewencja. I wybieranie szczególnego celu.

Jako się rzekło, prezydent przedstawił swoje koncepcje w Grenoble dwa tygodnie po zamieszkach na kolorowych, imigranckich peryferiach tego miasta. Także w połowie lipca swój lokalny bunt podnieśli (w centrum kraju) Romowie. Sarkozy rozpoczął ofensywęnie od strofowania czarnych i Arabów, lecz od bezprzykładnego napiętnowania społeczności romskiej. Zwołał specjalną naradę na ten temat, zapowiedział likwidację nielegalnych obozowisk romskich oraz deportację do Rumunii i Bułgarii nomadów z tych krajów.

– Wobec żadnej innej społeczności Sarkozy nie odważyłby się zachować w podobny sposób – twierdzi Bernard-Henri Lévy.

Odesłać prezydenta na Węgry

Czym tłumaczyć takie postępowanie Sarko zy’ego? Francuska lewica uważa, że wszystko, co robi obóz rządzący, to manewry przed wyborami prezydenckimi w 2012 r. A antyrepublikańskie pomysły to zasłona dymna, za którą mają zniknąć obciążające prezydenta skandale finansowe. Ofensywa przeciwko rodzinom imigrantów, podszyta ksenofobią i rasizmem, ma umożliwić odzyskanie elektoratu skrajnej prawicy. Istotnie, ultranacjonalistyczny Front Narodowy obawia się takiego obrotu rzeczy i powtarza, że Sarkozy kradnie jego pomysły. – Myśmy tę piosenkę nagrali już dawno, on śpiewa z naszego playbacku – szydzi Marine Le Pen, pierwsza po ojcu we Froncie Narodowym.

Żadne to odkrycia; trudno sądzić, by Sarkozy się nimi przejmował. Jak niesie wieść z okolic Pałacu Elizejskiego, inaczej jest z diagnozami z pogranicza psychoanalizy, jakie ogłosiło ostatnio kilku publicystów (lewicujących, ma się rozumieć). Prezydent reaguje na nie ponoć bardzo nerwowo. Wyłania się z nich bowiem portret neofity, chorobliwie ambitnego Francuza w pierwszym pokoleniu – w dodatku narcyza – który koniecznie chce być w swej francuskości wzorowy. Trochę jak bohater „Obietnicy poranka" Romaina Gary’ego przygotowywany przez matkę od dzieciństwa, przy wtórze drwin sąsiadów z wileńskiej Wielkiej Pohulanki, do „bycia wybitnym Francuzem" jak do życiowej roli.

Bruno Roger-Petit zastanawia się, czy Sarko tej roli sprostał. Czy skoro nie ma we krwi francuskiej historii i tradycji, doświadczeń pokoleń, lektur, które się zna bez czytania, skoro nie wie, co to znaczy czerpać siłę z kojącego widoku dzwonnic francuskich kościołów – to czy aby jest on prawdziwym Francuzem? Jeżeli zaś wie, że nie jest i nie będzie, to nic dziwnego, że za cel wybiera sobie tych jeszcze mniej prawdziwych niż on sam…

A Philippe Boggio (Włoch z pochodzenia) nie bawi się w subtelności. Wali na odlew: jeżeli Sarko się nie opamięta i zamierzy się na konstytucję, będzie go można – jako łamiącego prawo – pozbawić obywatelstwa. I odesłać Węgrom.