Turyści sobie poradzą

Na pierwszy rzut oka gospodarcze znaczenie krajów Afryki Północnej nie uzasadnia takich obaw. Region ten zamieszkuje 200 mln ludzi, a więc niecałe 3 proc. populacji świata. Jego łączny PKB wyniósł w 2010 r. niecałe 660 mld dol. (dla porównania, w Polsce było to 440 mld). Generalnie rzecz biorąc, znaczenie regionu na finansowej mapie świata jest stosunkowo niewielkie. W ciągu minionych dekad zainwestowano tu w rozwój produkcji towarów i usług około 180 mld dol. (w Polsce w tym samym czasie około 200 mld). Mało kto natomiast inwestuje w północnoafrykańskie obligacje czy akcje, więc światowe giełdy i rynki walutowe właściwie nie zauważyły rozgrywającego się tam dramatu.

Również na rynku surowców energetycznych znaczenie Afryki Północnej nie jest aż tak wielkie. Region posiada około 4,5 proc. udokumentowanych światowych zasobów ropy naftowej i gazu ziemnego, a jego dzisiejszy udział w łącznej globalnej produkcji surowców energetycznych to nieco ponad 3 proc. Ropa i gaz zlokalizowane są zresztą nie w zrewoltowanym Egipcie i Tunezji, ale we względnie spokojnych Algierii i Libii.

Gospodarka najważniejszych z politycznego punktu widzenia krajów regionu – Egiptu, Maroka, Tunezji – oparta jest natomiast głównie nie na ropie, ale na turystyce. Corocznie do tych trzech krajów przyjeżdża w poszukiwaniu słońca i atrakcji turystycznych blisko 40 mln gości, głównie z Europy, dając pracę ponad 10 proc. zatrudnionych. Ewentualny upadek przemysłu turystycznego byłby w większym stopniu ciosem dla samych mieszkańców. Niemcy, Brytyjczycy czy Polacy z żalem wspominaliby wspaniałe wakacje nad Morzem Czerwonym, ale po chwili otarliby łzy i wykupili wycieczki do Hiszpanii lub Grecji.

Wrzący kocioł

Skoro Afryka Północna nie ma tak wielkiego znaczenia gospodarczego, to dlaczego sytuacja w regionie wzbudza takie zaniepokojenie? Rynkowi analitycy bąkają coś o możliwych kłopotach dla ruchu statków przez Kanał Sueski. Tą drogą dopływa do Europy około 15 proc. ropy naftowej. Ewentualne zakłócenia ruchu – mało prawdopodobne, zważywszy na to, że sami Egipcjanie są najbardziej zainteresowani tym, by do nich nie doszło – na pewno nie byłyby niczym przyjemnym, ale nawet gdyby rzeczywiście nastąpiły, oznaczałoby to tylko wydłużenie drogi do Europy. Przełożyłoby się to na wzrost kosztów transportu, ale stosunkowo niewielki.

Problem leży gdzie indziej. Afryka Północna to społeczno-gospodarcza bomba z opóźnionym zapłonem. Afryka Północna to społeczno-gospodarcza bomba z opóźnionym zapłonem. Wprawdzie region odnotował w minionych siedmiu latach całkiem przyzwoity wzrost PKB, sięgający około 5 proc. rocznie, jednak jednocześnie błyskawicznie rosła populacja (ok. 2 proc. rocznie). Przeciętny dochód pozostaje więc niski i wynosi 5,8 tys. dol. (według parytetu siły nabywczej, a więc uwzględniając niższy poziom cen w porównaniu z Europą; w Polsce to niemal 19 tys. dol.). Do tego rosły dysproporcje dochodowe, a więc z owoców wzrostu korzystała głównie zamożniejsza część społeczeństwa. Wreszcie – usiłując zmodernizować i zliberalizować gospodarkę – kraje regionu wycofywały się z dotacji i subsydiów dla uboższej części ludności.

W rezultacie dziesiątki milionów ludzi żyją w skrajnej nędzy – według Banku Światowego w Egipcie dotyka ona jedną piątą mieszkańców, a straszliwe slumsy 20-milionowego Kairu mógł zauważyć każdy polski turysta, jadąc autokarem pod piramidy. Masowe bezrobocie, nędza i beznadzieja w szczególności dotykają młodzież. To tworzy podatny grunt dla rozwoju ekstremizmu.

Względna stabilność tego wrzącego kotła od dekad utrzymywana jest przez autorytarne reżimy. Upadek któregokolwiek z nich może doprowadzić do przejęcia władzy przez islamskich radykałów. Jedną z możliwych konsekwencji byłoby pojawienie się, tuż pod bokiem Europy, kolejnych nieobliczalnych rządów. Inną może być fala nielegalnej emigracji. Obecnie z regionu emigruje do Europy ponad 150 tys. osób rocznie, głównie z Maroka. Gdyby Egipcjanie zaczęli emigrować równie chętnie, to wielkość tej ludzkiej rzeki wzrosłaby do pół miliona osób rocznie.

Najgorszy scenariusz

Jeszcze gorsze konsekwencje gospodarcze mogłyby wynikać z zaostrzenia sytuacji politycznej na Bliskim Wschodzie. Gdyby władze w Kairze przejęli antyizraelsko nastawieni arabscy nacjonaliści, nie wspominając już o radykalnych islamistach z Bractwa Muzułmańskiego, względny spokój panujący na Bliskim Wschodzie przeszedłby do historii. A to odbiłoby się na cenach ropy naftowej i na perspektywach rozwojowych całego świata. Wzrost cen ropy wiódłby do wzrostu inflacji, zmuszając banki centralne do przeciwdziałania. Prowadziłby on jednocześnie do erozji realnych dochodów i zysków firm w krajach rozwiniętych, powodując ponowne spowolnienie wzrostu gospodarczego.

Najgorszy scenariusz jest jednak dopiero przed nami. Zamieszkany przez 80 mln ludzi Egipt odgrywa w świecie arabskim rolę szczególną. Jeśli dojdzie tu do znacznej destabilizacji albo jeśli – co gorsza – władzę przejmą islamiści, zagrożona może być również pozycja prozachodnich rządów w krajach położonych nad Zatoką Perską. Zwłaszcza w kluczowej dla bezpieczeństwa energetycznego świata Arabii Saudyjskiej. W ten sposób problemy Afryki Północnej mogą łatwo przenieść się na cały szeroki region, określany w żargonie globalnych firm skrótem MENA (Middle East – North Africa), zamieszkany przez 400 mln ludzi i rozciągający się od Maroka nad Atlantykiem do Iranu nad Oceanem Indyjskim. Region ten wytwarza wprawdzie tylko 4 proc. globalnego PKB, ale za to właśnie tutaj znajduje się aż 60 proc. udokumentowanych światowych zasobów ropy naftowej i 45 proc. zasobów gazu ziemnego.

Bez dostępu do tych bogactw surowcowych trudno wyobrazić sobie stabilny rozwój globalnej gospodarki. A gdyby cały region MENA uległ destabilizacji, w najlepszym przypadku trzeba byłoby się liczyć z tym, że nawet ponad 200 dol. za baryłkę ropy naftowej mogłoby się okazać ceną zbyt niską, by zrównoważyć całe skumulowane na Bliskim Wschodzie ryzyko. I to dopiero byłaby prawdziwa bomba, której wybuch dokonałby spustoszeń w światowej gospodarce.