Było gorąco. Od 8 do 17.30 non stop przed monitorem. Najtrudniej szło z kontraktami terminowymi. Na tym rynku trzeba reagować błyskawicznie, zatwierdzać transakcje, przelewać pieniądze z depozytu na depozyt, bo kilka minut opóźnienia to strata. Sam się dziwię, że zdążyłem zaparzyć sobie kawę i zamówić pizzę – wspomina sierpniowy czarny poniedziałek 31-letni Krzysztof Piróg z Wrocławia.

Na giełdowych perturbacjach powiększył swój kapitał o mniej więcej 30 proc. Piróg nie jest milionerem, ale żyje z giełdy, i to całkiem przyzwoicie. Mówi, że kluczem do sukcesu jest umiejętność obstawiania. Im precyzyjniej obstawisz, że rynek akcji, obligacji czy surowców się załamie, tym więcej zarobisz.

---

Globalna ruletka
Podobne zakłady z losem na dużo większą skalę zawierają tacy „inwestorzy" (z braku lepszych określeń tak nazywają ich media), jak John Paulson czy Steven A. Cohen (szefowie funduszy hedgingowych) albo banki Goldman Sachs i JPMorgan Chase.

Na czym ich zakłady polegają? Spróbujmy wyjaśnić na przykładzie operacji przeprowadzonej 21 lipca przez tajemniczego „inwestora" (plotka głosi, że był to George Soros, jego rzecznicy zaprzeczają). Za 850 mln dolarów kupił on tzw. kontrakty terminowe na 10-letnie obligacje amerykańskie, czyli zarezerwował sobie prawo ich nabycia po z góry określonej cenie w ustalonym terminie. Liczył, że agencje w międzyczasie obniżą ocenę wiarygodności kredytowej USA. Normalnie w takich wypadkach cena obligacji spada i na to też liczyli inni obecni na rynku inwestorzy. On jednak założył, że tym razem stanie się inaczej – to znaczy, że ich cena wzrośnie, a więc będzie mógł je sprzedać drożej, niż za nie zapłaci. Tak się faktycznie stało, gdy 6 sierpnia agencja Standard & Poor’s obniżyła rating USA.

Oczywiście przyjęte założenia mogły się nie sprawdzić i inwestor straciłby pieniądze. Jednak fakt, że zaryzykował niemal miliard dolarów, może świadczyć, iż był pewny swego. Zapewne – tak się robi w podobnych sytuacjach – „zabezpieczył pozycje". To znaczy, że stawiając na wzrosty, jednocześnie zainwestował w takie instrumenty, które pozwalają zarabiać na spadkach. Mógł np. w podobny sposób obstawić na rynku walutowym spadek kursu dolara wobec franka szwajcarskiego.

Tak zrobił Mariusz Patrowicz, jeden z najaktywniejszych polskich graczy. – Zainwestowaliśmy z synem w parę dolar-frank kilka milionów złotych i w dwa dni mieliśmy 4 proc. zysku, ale nerwów trochę było – śmieje się Patrowicz. Równie nerwowo byłoby, gdyby skorzystał np. z tzw. krótkiej sprzedaży. Polega ona na tym, że inwestor, zakładając, że akcje bądź surowce potanieją, pożycza je (najczęściej od banku), sprzedaje i czeka na spadki. Gdy do tego dochodzi, odkupuje walory po niższych cenach i oddaje. Zysk to różnica cen minus ustalona prowizja. Ostatnio krótkiej sprzedaży czasowo zakazały Francja, Włochy, Hiszpania, Belgia, obawiając się destabilizacji, jaką wprowadza na rynki. Dlaczego? Bo pojawia się grono graczy zainteresowanych spadkami, można się na przykład obawiać, że będą podsycali plotki o złej sytuacji nie tylko konkretnej firmy, ale i całej gospodarki.

Jeszcze gorsze skutki daje tzw. naga krótka sprzedaż. Polega ona na sprzedaży akcji czy obligacji jeszcze… przed ich pożyczeniem. De facto jest to obietnica dostarczenia „towaru", którego się nie ma. Żeby uniknąć straty, musimy go kupić taniej, niż „chodzi” na rynku w chwili zawarcia transakcji. Między innymi o podobnych instrumentach znany inwestor Warren Buffett mówi, że to finansowa broń masowego rażenia. – Można np. sprzedać 10 razy więcej obligacji skarbowych danego państwa, niż to państwo w ogóle wyemitowało! To absurd! – oburza się Piotr Kuczyński, główny analityk firmy Xelion. Skutki takiej hipotetycznej operacji? Rynkowa cena obligacji spada, za to koszty, po których państwo pożycza pieniądze, dramatycznie rosną.

Stresujące życie tradera
Oczywiście Paulson, Cohen czy Soros nie inwestują osobiście. Oni tylko „wypracowują strategię" i zajmują się „tworzeniem relacji” z politykami, by ci nie utrudniali im zarabiania pieniędzy. Od naciskania przycisków z napisem „buy” i „sell” mają traderów. Traderów z kolei motywacyjne prowizje od zysków zachęcają do ryzyka.

– Rano wchodzisz w kilka kontraktów terminowych, idziesz do starszego tradera, informujesz go o swoich inwestycjach, a potem obgryzając paznokcie, wpatrujesz się przez 12 godzin w ekran i czekasz, co będzie – opowiada pracownik domu inwestycyjnego w londyńskim City. Sam, jak mówi, obstawił wzrost indeksu S&P500, ale ten (rozmawiamy w czwartek 18 sierpnia) zaczął akurat lecieć w dół.

Stres i presja na wyniki na pewno nie ułatwiają racjonalnego podejmowania decyzji. Dlatego coraz częściej ludzi zastępują komputery. – W naszej londyńskiej siedzibie nie znajdzie pan rozgorączkowanych traderów nawet w czasie największych krachów. Bardziej przydatni są programiści i… fizycy – stwierdza Jakub Kaszuba, polski przedstawiciel firmy inwestycyjnej Man Group.

Po co w funduszu hedgingowym zatrudniać fizyków? Bo mają lepszy kontakt z rzeczywistością niż matematycy. Umieją przekładać namacalną rzeczywistość na liczby. – Ale matematyków, statystyków czy ekonometryków też zatrudniamy. Pracują w ośrodku badawczym w Oksfordzie i wymyślają algorytmy, na bazie których komputer inwestuje pieniądze klientów zgromadzone w funduszu o nazwie AHL i przeprowadza w sumie ok. 1,5 tys. transakcji dziennie. Czynnik ludzki sprowadza się do nadzoru informatyków. Choć już na przykład wycofanie się z inwestowania w danym kraju, jak to miało miejsce po trzęsieniu ziemi w Japonii, jest decyzją naszą, nie programu – dodaje Kaszuba.

Jeśli giełda pikuje, to komputer „zajmuje krótką pozycję", czyli podąża za trendem, by nie tracić pieniędzy. Efekt? Miliardy dolarów (w wypadku AHL – 24 mld) przyśpieszają giełdowe spadki.

Wielka wyprzedaż
Niektórzy traktują giełdowe krachy jak okazyjne wyprzedaże. Mariusz Patrowicz od 8 sierpnia kupił akcji za ponad 100 mln zł. – Na takie okazje mam rezerwę w portfelu – przyznaje. Biznesmen liczy teraz na kilkusetprocentowe zyski. W podobnej sytuacji na działającej w sektorze paliwowym firmie Skotan zarobił kiedyś ponad 1000 proc. – Nie wyczułem „górki" i sprzedałem trochę za wcześnie. Zamiast tysiąca mogłem mieć trzy tysiące procent zysku – dodaje z żalem Patrowicz. Także Zbigniew Jakubas, właściciel m.in. Mennicy Polskiej, był na zakupach. – Wybrałem dwie porządne firmy. Uznałem, że spadek ich wartości giełdowej jest zdecydowanie zbyt duży i cena wróci do niedawnych poziomów – mówi, choć oczywiście nazw spółek nie wymienia.

Mistrzem Polski korzystania z giełdowych wyprzedaży jest Roman Karkosik, numer pięć na liście 100 najbogatszych Polaków tygodnika „Wprost". Gdy po wybuchu kryzysu finansowego w 2008 r. wartość akcji firm z przemysłu motoryzacyjnego znacząco spadła, natychmiast się nimi zainteresował. Niemal za bezcen (70 mln zł) kupił Maflow, spółkę w tak złej kondycji, że rządził nią już syndyk, a nie prezes. Za to świetnie pasowała mu do strategii wejścia do grona największych producentów części samochodowych na świecie. Dziś Maflow (produkuje przewody do klimatyzacji) to jeden z klejnotów koronnych Karkosika.

Na wyprzedaże ruszają także drobni inwestorzy. – Ci, którzy w 2008 r. kupili akcje KGHM Polska Miedź po mniej więcej 20 zł, po trzech latach mogli je odsprzedać prawie 10-krotnie drożej. Z kolei na ostatnich wahaniach, z użyciem kontraktów terminowych, można było zarobić na KGHM prawie 300 proc. Podobnie na PZU – analizuje Marek Wołos z Domu Maklerskiego TMS Brokers.

W piątek 5 sierpnia spieniężyłem wszystkie akcje. Za chwilę nastąpił krach i za bezcen kupiłem kilka fajnych spółek. Znów je spieniężę za dwa, trzy tygodnie – cieszy się Damian Gastół, jeden z kilku tysięcy Polaków, których głównym źródłem utrzymania jest giełda. Jego pierwsza inwestycja miała wartość… 100 zł, a on sam – jak mówi – jest „totalnym giełdowym samoukiem".

Teraz, w dobie niepewnej sytuacji makroekonomicznej, ledwie zipiącej gospodarki USA i strefy euro balansującej nad przepaścią, gwałtowne i krótkotrwałe załamania oraz przeceny na giełdach będą zdarzać się częściej. Zarówno ekonomiści teoretycy, jak i giełdowi inwestorzy twierdzą, że już od kilku lat giełdy nie znają pojęcia stabilności. – Musimy się przyzwyczaić do dużej zmienności na rynkach. Kiedyś krew się lała na europejskich polach bitew. Dzisiaj takimi polami są giełdy i rynki walutowe – opowiada obrazowo Roman Karkosik.