Zanim wpuściła mnie do jego gabinetu, Trudy – legendarna wieloletnia asystentka Zbigniewa Brzezińskiego – obrzuciła mnie cierpkim spojrzeniem od stóp do głów. Nie bardzo chyba wierzyła, że nie zmarnuję cennego czasu jej szefa.

Byłem oczywiście ubrany w świeżo wyprany garnitur, koszulę i bardzo konserwatywny krawat w paski.

Spotkanie z profesorem to trudne doświadczenie. Brzeziński jest zawsze niezwykle uprzejmy dla swoich rozmówców. Ale jego stalowo zimne oczy wysyłają ostrzeżenie: „Jeśli się okaże, że nie jesteś dobrze przygotowany do tej rozmowy, zgniotę cię jak robaka".

---

Wśród polskich dziennikarzy krąży opowieść o pewnym nieszczęśniku, który zadawał profesorowi zbyt długie pytania mające wykazać elokwencję pytającego. Brzeziński zirytował się tym do tego stopnia, że do końca rozmowy na każde pytanie odpowiadał wyłącznie „tak" lub „nie". Wywiadu nie dało się potem opublikować.

Dostałem wtedy od Trudy pół godziny na rozmowę. Wywiad nagrywałem dla pewności na dwa dyktafony jednocześnie. Kiedy wyszedłem z biura profesora przy K Street, kilka przecznic od Białego Domu, odsłuchałem oba. I okazało się, że oba urządzenia nawaliły. Słychać było jedynie szum.

Chciało mi się płakać. Panicznie bałem się prosić Brzezińskiego o powtórzenie wywiadu, do dziś bym się na to nie odważył. Usiadłem na ulicy, na krawężniku, i z pamięci spisałem cały wywiad. Profesor bez słowa autoryzował rozmowę, a Trudy z czasem zaczęła się nawet do mnie uśmiechać.

Bój się profesora
Waszyngton jest miastem ludzi pewnych siebie. Wiedzą oni, czego chcą, wierzą, że im się to należy, i mają plan, jak swoje ambicje zrealizować. Nawet na tle tego tłumu Brzeziński wyraźnie się wyróżnia. W mieście, w którym poziom adrenaliny mieszkańców jest w okolicy poziomu adrenaliny piłkarzy grających w finale mundialu, Zbigniew Brzeziński jest jednym z najbardziej szanowanych, ale jednocześnie budzących strach i niechęć ludzi.

Brzezińskiego boją się naprawdę wszyscy. No, może z wyjątkiem Henry’ego Kissingera, odwiecznego rywala Brzezińskiego w walce o tytuł najmądrzejszego nestora amerykańskich specjalistów od polityki zagranicznej. Kiedyś z wysokiej rangi polskim politykiem rozmawiałem o planach jego wizyty w Waszyngtonie. Miał spotkania na bardzo wysokim szczeblu w Białym Domu i w Departamencie Stanu, ale najbardziej stresował się rozmową z profesorem. – Co ja zrobię, jak palnę jakąś głupotę? No nic, tylko w łeb sobie strzelić – mówił.

Wysoki, postawny, szczupły, rzadko się uśmiecha, zawsze niezwykle uprzejmy, ale zawsze równie chłodny. Ludzi, którzy go nudzą lub irytują, potrafi usadzić jednym spojrzeniem.

Kilka lat temu w programie telewizji śniadaniowej prowadzący z nim rozmowę dziennikarz wdał się z Brzezińskim w polemikę dotyczącą sytuacji w Strefie Gazy. Gdy dziennikarz stwierdził, że administracja George’a Busha nie ponosi odpowiedzialności za pogorszenie się sytuacji na Bliskim Wschodzie, Brzeziński z uśmiechem na twarzy i ze stalowo zimnymi oczami powiedział: – Wiesz co? Masz tak zdumiewająco powierzchowną wiedzę na ten temat, że słuchając cię, po prostu się wstydzę.

W pracy jest taranem. Nie tyranem, lecz właśnie taranem. Spycha na bok wszystkich, którzy – według niego – przeszkadzają w osiągnięciu celów. Sam nie lubi porównań z Henrym Kissingerem, ale obaj znani byli z tego, że pracując w Białym Domu, niepodzielnie, wręcz dyktatorsko rządzili polityką zagraniczną. Obaj zepchnęli na boczny tor sekretarzy stanu, obaj zazdrośnie strzegli dostępu do prezydenta.

Jego siłę odczuli na własnej skórze polscy politycy podczas kampanii na rzecz wejścia Polski do NATO w latach 90. Brzeziński pozostawał wówczas jak zwykle w cieniu, ale każdy polski polityk odwiedzający Waszyngton bywał w jego biurze. Profesor potrafił ostro besztać rozmówców, zarzucając im opieszałość lub niezrozumienie priorytetów. Gdy polscy politycy spierali się np. o to, czy rehabilitować płk. Ryszarda Kuklińskiego skazanego zaocznie na śmierć za szpiegostwo na rzecz CIA, Brzeziński taktownie, ale zdecydowanie wbijał do głów kolejnym swoim gościom z Warszawy, że pułkownika rehabilitować trzeba. Pierwsze spotkanie polskich urzędników z Kuklińskim odbyło się w biurze profesora.

Tańczący z wrogami
W swojej nowej biografii Brzezińskiego Andrzej Lubowski pisze, że Amerykanie, z którymi rozmawiał w USA o Brzezińskim, „częściej czują do niego szacunek niż sympatię": – Niezwykła pewność siebie, żelazna logika, wysokie wymagania wobec innych, niska tolerancja dla głupców, pustosłowia i hipokryzji sprawiały i sprawiają, że przyklejano mu notorycznie etykietę aroganta.

Bardzo trudno jest znaleźć w Waszyngtonie prywatnych przyjaciół Brzezińskiego. Profesor chroni swoją prywatność – zaszczytu wizyty w jego podwaszyngtońskim domu dostąpiło naprawdę niewielu.

Łatwo za to znaleźć jego wrogów. Są wszędzie. To dziennikarze, którym Brzeziński zarzucił brak wiedzy, oraz byli urzędnicy i politycy oskarżeni przez niego o cynizm lub politykierstwo. Andrzej Lubowski uważa, że Brzeziński był jednym z najbardziej błyskotliwych doradców ds. bezpieczeństwa narodowego w historii Białego Domu, ale nawet on sam przyznaje, że profesor jest jednocześnie powszechnie uważany za osobę niezwykle kontrowersyjną.

Postawiono mu dwa najpoważniejsze zarzuty, jakie może usłyszeć amerykański polityk – o antysemityzm i molestowanie seksualne. Oba całkowicie bzdurne, oba potrzebne wrogom Brzezińskiego.

Zarzut antysemityzmu wziął się z przekonania Brzezińskiego, że Izrael nie zapewni sobie bezpieczeństwa, po prostu zajmując kolejne kawałki ziemi, lecz negocjując pokój z Palestyńczykami. To przekonanie wynikało z zimnej analizy sytuacji, a nie z jakichkolwiek osobistych przekonań Brzezińskiego. Krytyka rządów Izraela ściągnęła jednak na jego głowę gromy.

W samym Izraelu nikt poważny tych zarzutów nie podtrzymuje – gdy domniemany antysemityzm Brzezińskiego był tematem numer jeden wśród waszyngtońskich plotkarzy, przebywający akurat wstolicy USA Menachem Begin w geście poparcia spotkał się z Brzezińskim, by wręczyć mu dokumenty dotyczące jego ojca, dyplomaty II RP, który na placówce w Niemczech w latach 30. uratował życie wielu uciekającym przed nazizmem Żydom.

W1979 r. znana reporterka „The Washington Post" oskarżyła Brzezińskiego, wówczas pracującego w Białym Domu, o to, że obnażył się przed „pewną reporterką" i zaproponował jej współżycie. Rozpętało się piekło – ale tylko na jeden dzień. Następnego dnia „The Washington Post" przeprosił Brzezińskiego,  twierdząc, że opisane zdarzenie w ogóle nie miało miejsca. Autorka oskarżeń tłumaczyła się, że owydarzeniu usłyszała z drugiej ręki.

Doradca z cienia
W przeciwieństwie do wielu byłych wysokich urzędników Białego Domu Brzeziński nie jest celebrytą w świecie waszyngtońskiej polityki. Nie udziela się publicznie poza wywiadami. W USA do dziś nie ukazała się ani jedna biografia Brzezińskiego ( jest co najmniej 12 biografii Kissingera).

Jemu samemu brak takich oznak uznania wydaje się zupełnie nie przeszkadzać. Syn polskiego imigranta w Kanadzie zdobył swoją pozycję – miał biura oddalone 20 metrów od Gabinetu Owalnego – wbrew stereotypom, uprzedzeniom i bardzo licznym przeszkodom, od własnego trudnego charakteru począwszy.

Doradza prezydentom, premierom, ministrom, ale robi to, zazwyczaj pozostając w cieniu. Każda jego książka jest wydarzeniem szeroko komentowanym w mediach, lecz sam Brzeziński po odejściu z Białego Domu na początku lat 80. nie miał już szans na żadne publiczne stanowisko.

Andrzej Lubowski ma rację, twierdząc, że w przeciwieństwie do wielu polityków Brzeziński nigdy nikomu nie sprzedał swoich poglądów i płacił za to wysoką cenę. Można i należy podziwiać Brzezińskiego za wiedzę i przenikliwość analityka. Ja jednak podziwiam profesora najbardziej właśnie za tę bezkompromisową, wręcz arogancką wolę walki o swoje.

I nie mam wątpliwości, że historycy zastanawiając się, w jaki sposób Ameryka doszła do tak dominującej pozycji w XX w., będą studiować biografie właśnie takich ludzi jak Zbig Brzeziński, syn polskiego konsula w Charkowie.

Autor jest dziennikarzem „Gazety Wyborczej"