– Ludzie władzy nie powinni nikogo do siebie przybliżać, nie powinni mieć ulubieńców, bo wszyscy chcą od najważniejszych osób w państwie coś uzyskać – stwierdził Putin kilka tygodni temu.

– Putin nie czyta gazet. Bo nawet w rosyjskich mediach czasem może znaleźć coś, co mu się nie podoba. Za to chętnie korzysta z notatek, jakie kładą mu na stół różne służby. A w takich notatkach zawsze można opisać świat tak, jak chce szef – mówi politolog Stanisław Biełkowski.

Problem w tym, że nawet służby nie mogą sprawić, że świat stanie w miejscu i przestanie się zmieniać. Wynoszonego jeszcze kilka lat temu pod niebiosa Putina popiera dziś zaledwie 51 proc. Rosjan – to bardzo mało, jeśli wziąć pod uwagę, że telewizja wyłącznie go chwali. Dla Putina ten spadek poparcia musi być poważnym dzwonkiem alarmowym – naród, jak kobieta, już nie zachwyca się nim tak jak wcześniej. Już nie wystarcza PR – brylowanie wśród harleyowców na wielkim motocyklu i zasiadanie za sterami samolotu strażackiego, który gasi pożary lasów.

Zmarszczek przybywa, atrakcyjność spada. Nie pomaga nawet zastosowanie metody przyjaciela, który zawsze mu imponował – Silvio Berlusconiego. Kuracja botoksowa, której się poddał, niedawno wywołała tylko falę plotek i zjadliwych komentarzy. Spadku notowań w żadnym razie nie powstrzymała. I to trzy miesiące przed wyborami. Pomyśleć, że gdyby odszedł na emeryturę cztery lata temu, byłby najbardziej uwielbianym rosyjskim przywódcą wszech czasów.

Porzucone reformy

 W 1998 r., gdy Rosją wstrząsnął kryzys, który ostatecznie dobił prezydenta Borysa Jelcyna (rosyjska waluta z dnia na dzień straciła na wartości 400 proc.), baryłka rosyjskiej ropy naftowej kosztowała ok. 10 dolarów. Gdy w 2000 r. prezydentem został Putin, cena baryłki wynosiła już ponad 30 dolarów. W 2008 r., gdy kończył drugą kadencję prezydencką, za ropę płacono już 150 dolarów, a poparcie dla Putina przekraczało 80 proc. Złoty deszcz spadł nie tylko na oligarchów, ale także na zwykłych Rosjan. Ludzie zaczęli kupować domy, mieszkania, samochody, wyjeżdżać na wczasy za granicę. A Rosja w tym czasie zgromadziła trzecie co do do wielkości na świecie rezerwy złota i waluty. Był to znakomity moment na reformowanie Rosji.

– Putin na początku swojej pierwszej kadencji zachowywał się jak całkiem liberalny polityk. Zaczynał od rozsądnych reform gospodarczych. – Tyle że dzisiaj stał się swoim przeciwieństwem – mówi politolog Iwan Preobrażenski.

Rosjanie chcieli wtedy tylko jednego – żeby każdego obowiązywały takie same prawa i obowiązki. Putin im to dał. Wszyscy zaczęli płacić podatki, pojawiły się zarysy rynku, powstrzymano wywóz kapitału. To przecież Putin wprowadził najniższy w Europie liniowy podatek dochodowy – 13 proc. Dokonał też rewolucyjnej zmiany w sądownictwie: doprowadził do przyjęcia ustawy, zgodnie z którą decyzję o areszcie mogą podejmować tylko sądy, a nie prokuratury, jak w czasach radzieckich. Na tym jednak reformy się skończyły.

Błyskawicznie rosnący strumień petrodolarów wybił Putinowi z głowy resztki liberalnych skłonności. Myślał: po co męczyć społeczeństwo reformami, skoro za ropę i gaz można kupić wszystko? Reformowanie Rosji to ciężka praca, a Putin, wbrew temu, co sam mówi, nie lubi się przemęczać. O tym, że się nie przepracowuje, krążą legendy, podobnie jak o jego niepunktualności. Gubernatorzy muszą godzinami czekać na wideokonferencję z Putinem i mają szczęście, jeśli odbędzie się trzy lub cztery godziny po czasie. Ale czekają cierpliwie, bo wiedzą, że lojalność wobec wodza popłaca. Lojalność to cecha, którą Putin ceni najbardziej.

Sam jest absolutnie lojalny wobec ludzi, którzy mu pomogli. Jest wśród nich Anatolij Sobczak, w pierwszej połowie lat 90. mer Petersburga. To on zaopiekował się młodym pułkownikiem KGB, który potem nie wahał się zaryzykować stanowiska dyrektora FSB, by uchronić Sobczaka przed aresztowaniem. Był wśród nich Borys Jelcyn – to on zrobił Putina prezydentem.

W zamian Putin, chociaż krytykował chaos lat 90., uchronił rodzinę byłego prezydenta przed utratą biznesów i odpowiedzialnością za korupcję. Dziś lojalność, na której opiera się putinowska Rosja, jest także przyczyną kłopotów lidera. Skorumpowana kasta lojalnych urzędników robi w Rosji, co chce, bo wie, że szef rządu za łapówki nikogo nie wyrzuci. Już kilka lat temu zasada, że wszystkich obowiązują identyczne reguły gry, przestała obowiązywać, o czym wielu przekonało się na własnej skórze.

Rodzina pod ochroną

Igor Izmiestiew pięć lat temu był w setce najbogatszych Rosjan z majątkiem ocenianym na co najmniej 200 mln dolarów. Kupił dwa hektary ziemi w okolicach Rublowki, a więc w najbardziej elitarnym miejscu pod Moskwą. Zbudował dom – nędzne 1400 mkw. w odległości zaledwie 600 m od rezydencji Putina. Ta bliskość go zgubiła, bo Izmiestiew lubił głośne zabawy, z alkoholem, panienkami i fajerwerkami. Hałasy nie spodobały się rosyjskiemu prezydentowi.

Federalna Służba Ochrony (FSO, odpowiednik polskiego BOR) zaproponowała odkupienie posiadłości wartej podobno 40 mln dolarów za jedną czwartą jej wartości. Izmiestiew, zamiast oddać dom Putinowi w prezencie, próbował wierzgać, ściągając ekspertów od nieruchomości, którzy podali własną wycenę. Szybko się okazało, że dom został zbudowany ze złamaniem prawa budowlanego i że trzeba go zrównać z ziemią.

Samego Izmiestiewa skazano na dożywocie za terroryzm i liczne zabójstwa na zlecenie. Gdyby nie naraził się Putinowi, zapewne nadal opływałby w luksusy. Holender Jorrit Ioole Faassen jeszcze kilka lat temu był młodzieńcem opisującym w blogu swoje podróże. W ciągu czterech lat zrobił zawrotną karierę – został dyrektorem wysokiego szczebla w firmach podległych Gazpromowi. Mało kto o tym wiedział do niedzieli 14 listopada 2010 r., gdy Faassen, jadąc po Rublowce, nie przepuścił kolumny samochodów bankiera Matwieja Urina. Ten się zdenerwował i kazał ochroniarzom nauczyć go rozumu.

Uzbrojeni w kije bejsbolowe i pistolety goryle zdemolowali samochód Holendra, a jemu samemu rozbili głowę. Urin z ochroną został kilkadziesiąt minut później zatrzymany przez FSB. Bank Centralny Rosji przeprowadził kontrolę w należących do niego bankach. Przypadków łamania prawa było tyle, że Urinowi odebrano licencje na ich prowadzenie.

Rok później byłego już bankiera skazano na cztery i pół roku kolonii karnej. Kara była surowa, bo podobno zaatakowany przez goryli Urina Holender to narzeczony, a może nawet mąż jednej z dwóch córek Putina. Której – i tak nie wiadomo, bo rosyjskie służby specjalne pilnie strzegą prywatności rodziny Putina. Chociaż obie córki są już dawno dorosłe, nikt nie wie, co robią, czy wyszły za mąż, a nawet jak wyglądają. Pozostają plotki, jak ta o kochance premiera, która rzekomo urodziła mu syna. Osobiste życie szefa rosyjskiego rządu kwitnie. Czego nie można powiedzieć o samej Rosji.

Przyparty do muru

Z najważniejszego hasła Putina – o odbudowie potęgi Rosji – zostało może nawet mniej niż pod koniec lat 90. Dziś decyzjom, które zapadają na Kremlu, sprzeciwiają się nawet całkowicie uzależnione od Moskwy reżimy, jak Osetia Południowa czy Naddniestrze.

Specjaliści z przerażeniem patrzą na sytuację na Kaukazie, przypominając, że to dzięki wojnie w Czeczenii Putin doszedł do władzy w 2000 r. Dzisiaj płomień wojny ogarnia już cały Kaukaz, a radykalni islamiści próbują obalić rosyjskie panowanie. Putin nie przyjmuje tego do wiadomości. Podejrzliwość wpojona mu w czasach służby w KGB podpowiada mu zagraniczne spiski. Islamiści przecież nie sami z siebie wysadzają się w powietrze w Moskwie czy ponawiają ataki na Kaukazie.

Są opłacani z zagranicy. Podobnie jak Rosjanie protestujący przeciwko fałszerstwom wyborczym. Putin traci cierpliwość. Najpierw zgodnie ze wskazówkami speców od wizerunku stwierdza, że przyjemnie mu było oglądać młode, świeże twarze ludzi, którzy aktywnie wyrażali obywatelskie stanowisko. – Jeśli to efekt istniejącego rzekomo reżimu Putina, to jestem szczęśliwy – mówił premier.

I za chwilę okazuje się, to już oficjalna wykładnia, że studentom, których nazywa baranami, zapłacono za udział w demonstracji, a białe kokardy, które zakładają jako symbol protestu, przypominają mu prezerwatywy. Putin traci kontrolę nad sytuacją i nad sobą. Wszyscy zaczynają się zastanawiać, do czego może się posunąć, gdy zostanie przyciśnięty do muru. Wiadomo, że wrogów jest gotów ścigać bezwzględnie i – jak zadeklarował na początku publicznej kariery – „topić ich w kiblu".

Chwilę potem stolicę Czeczenii Grozny zmieciono z powierzchni ziemi. Już jako prezydent Putin nie mógł nie akceptować zamachu na Zelimchana Jandarbijewa, poetę i byłego prezydenta niezależnej Czeczenii, dokonanego w Katarze w 2004 r. przez agentów FSB. Do dzisiaj nie wiadomo też, co kryje się za śmiercią byłego oficera FSB Aleksandra Litwinienki, który zmarł w męczarniach po otruciu radioaktywnym polonem. Putin trzyma się od tych wydarzeń z daleka.

Także po zamachach terrorystycznych w teatrze na Dubrowce w 2002 r. i w szkole w Biesłanie w 2004 r., gdy terroryści brali wielką liczbę zakładników, Putin znikał, zupełnie jakby rzeczywistość go przerastała. Dzisiaj podobnie reaguje już nie na wielkie tragedie, ale nawet na niezbyt wielkie protesty wyborcze. Putin, żyjąc w szklanym pałacu, odizolowany od zwykłych ludzi, oduczył się walczyć o sympatię wyborców. Dlatego nie jest w stanie zrozumieć, dlaczego na niego gwiżdżą, a nie biją brawo.

Jeśli nie wróci do rzeczywistości, to jego najbliższe otoczenie może go zmusić do dymisji i zrobić z niego kozła ofiarnego w zamian za gwarancję nienaruszalności zdobytych fortun. Tego Władimir Putin boi się dziś chyba najbardziej.