Rotacyjny zaś system następujących po sobie prezydencji powodował, że każde państwo mogło czuć się prestiżowo dopieszczone – zarówno potężne Niemcy, jak i malutki Luksemburg. Rozszerzenie Unii Europejskiej postawiło przez wspólnotą problem: jak w ramach rotacyjnego systemu organizowania prac instytucji europejskich zapewnić sprawne funkcjonowanie organizmu, który z klubu zamożnych krajów Europy Zachodniej zmienił się w konglomerat krajów tak od siebie różnych jak Szwecja i Bułgaria czy Hiszpania i Łotwa.

Brukselscy wyjadacze bali się ryzyka, jakie przynieść może obejmowanie prezydencji przez nowe kraje członkowskie, niedoświadczone w meandrach wspólnotowej dyplomacji i biurokracji i niedysponujące odpowiednimi kadrami. Na wszelki wypadek kalendarz przewodnictwa ustalono tak, by pierwsze z nowych państw objęło prezydencję dopiero cztery lata po rozszerzeniu UE.

Traktat zmienia wszystko

Słoweński premier Janez Janša debiutował w roli szefa Rady Europejskiej w fatalnym dla Unii momencie. Kilka tygodni wcześniej Irlandczycy odrzucili w referendum traktat lizboński, który miał zreformować rozszerzoną do 27 krajów wspólnotę. Gdyby wszedł w życie, to odebrałby prezydencji słoweńskiej (i wszystkim następnym) sporą część dotychczasowego znaczenia. Przewidywał bowiem powołanie nowych stanowisk – przewodniczącego Rady Europejskiej, który miał koordynować jej prace i reprezentować Unię na zewnątrz, i wysokiego komisarza, który miał się zająć tworzeniem unijnej dyplomacji.

Negatywny wynik irlandzkiego referendum pozwolił niewielkiej, ledwie dwumilionowej, Słowenii napawać się całym prestiżem wiążącym się ze sprawowaniem prezydencji. Nie czyniło to jednak specjalnie szczęśliwymi przywódców kraju, który objął prezydencję w chwili najgłębszego kryzysuUE od lat. Tak naprawdę ratowaniem traktatu zajęli się jednak Francuzi.

Najtrudniejsze negocjacje wziął na siebie prezydent Nicolas Sarkozy, a Słoweńcom zostawiono troskę o dyscyplinowanie pukających do drzwi Unii skorumpowanych krajów bałkańskich i rozpisywanie mglistych planów integracji Serbii, Macedonii i Bośni. Premiera Janšę zabrano jeszcze na unijno-rosyjski szczyt w Chanty- -Mansyjsku na Syberii. Tam uścisnął dłoń Putinowi i na tym praktycznie jego rola się skończyła.

Cesja odpowiedzialności

Ostatecznie traktat lizboński wszedł w życie rok po zakończeniu prezydencji słoweńskiej. I od razu okazało się, że praktyka zmniejszyła znaczenie prezydencji jeszcze bardziej, niż wynikałoby to z zapisów z Lizbony. Za politykę fiskalną UE odpowiedzialność wziął prezydent Rady Europejskiej, a wysoki przedstawiciel zaczął kierować unijną dyplomacją, zanim jeszcze udało się stworzyć podległą mu służbę dyplomatyczną. Wszystko oczywiście zależy od tego, kto sprawuje prezydencję.

Gdy wypadnie na Francuzów czy Niemców, to oni nadają ton Europie. Kraje średnie wdawały się w zwarcia z szefową unijnej dyplomacji Catherine Ashton, która dostawała szału, gdy na przykład szef hiszpańskiej dyplomacji Miguel Moratinos bez konsultacji z nią zapowiadał zniesienie embarga na dostawy broni do Chin czy szybką normalizację stosunków z Kubą.

Gdy zaś wypada prezydencja krajów mniejszych, to traktat lizboński przestrzegany jest przy podziale kompetencji z najwyższą skrupulatnością. Czasami po prostu nie ma innego wyjścia – tak było w przypadku niedawnej prezydencji belgijskiej, którą kraj ten sprawował, nie mając praktycznie rządu (negocjacje w sprawie powołania koalicji utknęły tam na kilkanaście miesięcy).

Belgowie z ulgą scedowali więc obowiązki wynikające z prezydencji na Hermana Van Rompuya – swego byłego premiera, a obecnie prezydenta Rady Europejskiej. Ta cesja odpowiedzialności za prezydencję to nie nowy pomysł. Po udanym przejęciu przewodnictwa UE w zastępstwie debiutujących Słoweńców rozochocony Nicolas Sarkozy stwierdził, że jest w stanie wyręczyć także Czechów.

Było to tym łatwiejsze, że rządząca republiką partia ODS kontestowała traktat lizboński, a jej lider, prezydent Czech Václav Klaus, wygłaszał w Parlamencie Europejskim irytujące filipiki w obronie swobód obywatelskich i narodowej tożsamości, zagrożonej rzekomo traktatowymi zmianami. Europa dba jednak o równowagę, więc hegemonistyczne zapędy Sarkozy’ego utemperowano i pozwolono Czechom przejąć przewodnictwo w UE.

Polska krzepi serca

Czeska prezydencja – podobnie jak słoweńska – zaczęła się od trzęsienia ziemi. W styczniu 2009 r. wojna gazowa Ukrainy z Rosją wyziębiła kuchenki i mieszkania Słowaków, Bułgarów, Czechów, a do pewnego stopnia także obywateli innych krajów Europy. Premier Mirek Topolánek dwoił się i troił, krążąc między Kijowem a Moskwą – z sukcesem, bo po 10 dniach dostawy wznowiono. I to mimo braku wsparcia z Brukseli, gdy przewodniczący KE José Manuel Barroso odmówił udziału w wahadłowej dyplomacji Topolánka. Potem było już tylko gorzej.

Rząd Topolánka upadł po trzech miesiącach od rozpoczęcia prezydencji. Potem jego rodacy sprawowali ją już tylko siłą rozpędu. Większość tuzów politycznych Unii z Nicolasem Sarkozym na czele zignorowała praski szczyt Partnerstwa Wschodniego, który miał otworzyć drzwi Europy postsowieckim sąsiadom i stać się kulminacyjnym punktem czeskiej prezydencji. Reputację Czechów do końca zszargał skandal obyczajowy z Mirkiem Topolánkiem w roli uczestnika osławionych imprez bunga-bunga włoskiego premiera Silvio Berlusconiego.

Czeska prezydencja przeszła do historii jako jedna z najgorszych w ostatnich latach. Potwierdziła podejrzenie części unijnych elit, iż nowi członkowie nie dojrzeli do tak odpowiedzialnego zadania. Ostatecznym dowodem stało się poprzedzające polską kolejkę rotacyjne przewodnictwo Węgier pod wodzą pochłoniętego kłopotami na własnympodwórku premiera Viktora Orbána.

Jeśli w pierwszej połowie mijającego roku za granicą słyszano w ogóle coś o Węgrzech, to przede wszystkim wtedy, gdy proponowane przez rząd Orbána ustawy godziły w wolność słowa lub niezależność banku centralnego. Z rąk naszym bratankom wywinął się nawet planowany w Budapeszcie kolejny szczyt Partnerstwa Wschodniego. Został przełożony, gdy się okazało, że w tym samym czasie Nicolas Sarkozy zwołuje we Francji zjazd G8.

Ostatecznie zjazd Partnerstwa odbył się w czasie polskiej prezydencji w Warszawie. Europa – a przynajmniej ta część europejskiej opinii publicznej, która śledzi kolejne prezydencje – odetchnęła na dobre dopiero wtedy, gdy Węgrów zastąpili Polacy. – Europa to najlepsze na ziemi miejsce, w którym można by się urodzić – mówił na inauguracji naszego przewodnictwa premier Donald Tusk.

Brytyjski „The Guardian" napisał wówczas, że pełna pasji i optymizmu obrona Unii przez polskiego premiera kontrastuje ze zgaszonymi przez kryzys nastrojami w Brukseli i innych stolicach europejskich.

Pół roku później lider europejskich socjalistów Martin Schulz, który kilka lat temu beształ na Hradczanach prezydenta Klausa za blokowanie ratyfikacji traktatu lizbońskiego, powiedział o polskim debiucie w rotacyjnej prezydencji: – To było najlepsze przewodnictwo od lat.