Ściana

Michał Stachowicz ze Sławna – student Akademii Pomorskiej – znika 1 stycznia 2012 r. Rodzice widzą go ostatni raz w sylwestra. Pożycza od nich škodę, jedzie do Darłowa, jest umówiony ze znajomymi. Wynajmują pokoje w pensjonacie: tam rodzice znajdą kurtkę Michała, dokumenty, telefon, kluczyki do samochodu. To wszystko teraz mają, a syna – nie. Za pomoc w odnalezieniu obiecują 20 tys. zł. Lokalne media podchwytują temat, szeroko opisują i apelują: kto widział, proszony jest o kontakt… Zrozpaczonych rodziców początkowo wspierają ochotnicy – idą tyralierą wzdłuż nadmorskich kanałów. Może Michał leży ranny, przy brzegu? Rodzice dostrzegają, że w poszukiwania nie angażują się ci, którzy bawili się z ich synem w sylwestra. – Tam się musiało coś między nimi wydarzyć – zaczyna podejrzewać mama Michała. Ma nadzieję, że syn zaraz wróci i wszystko wyjaśni.

Z policyjnych statystyk wynika, że rocznie ginie ponad 15 tys. osób, w ośmiu przypadkach na dziesięć udaje się zaginionego odnaleźć. Najczęściej w ciągu dwóch pierwszych tygodni poszukiwań. Odnalezienie to oczywiście nie to samo co szczęśliwy powrót do domu. W ubiegłym roku w 184 przypadkach odnaleziono już tylko ciała zaginionych.

– On zaraz stanie w drzwiach. Ja to sobie wyobrażam – mówi mama Michała. Ale mijają dwa tygodnie od zaginięcia, a on w drzwiach nie staje. Trzy tygodnie – nic. Psy tropiące gubią trop.– Jak to możliwe – dziwi się rodzina Stachowiczów – że nie ma żadnego śladu? Przecież człowiek nie jest bańką mydlaną, która ot tak pęka. Wolontariuszy chętnych do szukania coraz mniej. Notatki w lokalnych gazetach coraz krótsze. Najgorsze są noce, kiedy trzeba się zmusić do snu. A z pytań najgorsze jest: co dalej?

– Co jeszcze można zrobić? – zadręcza się też Iwona Wieczorek-Kinda z Gdańska. Szuka córki już 18. miesiąc. Choć policja przesłuchała ponad 300 świadków, część nawet na wykrywaczu kłamstw, choć ratownicy z psami tropiącymi przeczesali plaże, wydmy, działki, parki i bunkry, to nadal nic nie wiadomo. Czy Iwona została zgwałcona, zamordowana, zakopana? Porwana i sprzedana? Potrącona na drodze, wrzucona do bagażnika, wywieziona? Prokuratura Okręgowa w Gdańsku postanowiła nie prowadzić już żadnych czynności, które mogłyby to wyjaśnić. Tłumaczy, że wyczerpała im się procesowa formuła. – Stoję pod ścianą – przyznaje mama Iwony.

Widzenia

Psychologicznie rzecz biorąc, to jeden z najtrudniejszych momentów. – Gdy już wszystko, co można było zrobić, zostało zrobione, a efektu nie ma – mówi psycholog Aleksandra Andruszczak-Zin z fundacji Itaka. Jest zastępcą dyrektora Zespołu Poszukiwań i Identyfikacji, widzi, przez ile etapów muszą przejść ci, którzy szukają bliskich. U jednych jest najpierw paraliżujący strach, u innych od razu mobilizacja. Gdy jednak poszukiwania nic nie dają, przychodzi – niestety – czas zmagania się z bezradnością, złość na służby, które zdaniem rodziny nie dość się starały.

Zostają wróżki i jasnowidze. Do mamy Iwony Wieczorek dzwonią nieustannie i za „co łaska" opowiadają swoje widzenia, w których córka raz żyje, raz nie żyje. To, co widzą jasnowidzący, jest obciążające psychicznie, ale i tak lepsze od tego, co robią bezwzględni oszuści. Pierwszy SMS z obietnicą, że Iwona wróci do domu, przychodzi w drugim miesiącu poszukiwań. Ktoś obiecuje, że uwolni dziewczynę, gdy dostanie 800 tys. zł. Wiadomości się powtarzają. W końcu przychodzi nawet „dowód życia" – zdjęcie Iwony z aktualnym wydaniem „Faktu”. – Serce człowiekowi staje, krew uderza do głowy – opowiada Iwona Wieczorek-Kinda. Nie była pewna, czy ma zawał, czy wylew, takie to rąbnięcie dla organizmu. Szybko, za telefon, na policję, bo jest trop. A to – jak się okazało – tylko fotomontaż.

Innym razem telefon, młody mężczyzna grzecznie się przedstawia i mówi, że wie, gdzie jest Iwona. Gotów jest się spotkać w galerii handlowej. Później zmienia plany, każe jechać na stację benzynową. Na stacji są kolejne instrukcje. Jak w amerykańskim filmie sensacyjnym. W końcu się spotykają, on jej zdradza, że zna gang, który przetrzymuje Iwonę. I jak tylko dostanie trochę pieniędzy, skrzyknie inny gang, który ją gładko odbije. Matka siedzi osłupiała. Dlaczego ci wszyscy naciągacze jej to robią? Czy im się wydaje, że jeszcze za mało przeszła?

Chodzi do psychologa, łyka pigułki, żeby się nie rozsypać, dotrwać powrotu córki. – Nie zmieniam nic w jej pokoju, tylko odkurzam i oblekam świeżą pościel. Wtulam się w jej poduszkę, płaczę. Wtedy sobie pozwalam, bo publicznie nigdy. Myślę: a jeśli patrzy na mnie ten, który skrzywdził moje dziecko? Nie może mnie zobaczyć zasmarkanej, musi wiedzieć, że się nie poddaję, musi się mnie bać. Poza tym w domu wszystko jest tak, jakby Iwona miała zaraz wrócić. Ósmego stycznia miała 21. urodziny. Oczywiście kupiłam jej prezent…

Czekanie

– Prezenty? Już nie kupuję. Patrzenie, jak rośnie góra nierozpakowanych paczek, stało się zbyt bolesne – mówi Elżbieta Łuczyńska z Warszawy, która czeka na powrót córki ponad 12 lat. Początkowo pisała do córki kartki, ale i to okazało się z czasem zbyt trudne. Olga, gdy mama ją ostatni raz widziała, była 16-latką z burzą długich, ciemnych włosów. Ciekawe, czy gdyby teraz – jako 28-letnia kobieta – stanęła w drzwiach, toby ją w ogóle poznała?

Wyszła z domu tylko na chwilę, do kolegi. Gdy jeden z jasnowidzów powiedział, że Ola jest wystawiana na drodze w okolicach Włocławka, to się jeździło tam w kółko, dzień i noc, dzień i noc, przyglądając się dziewczynom, pożyczając samochody od znajomych, żeby się nie podpadło. A gdy inny jasnowidz miał wizję mieszkania, w którym Ola jest przetrzymywana, to się pod ten adres wysyłało człowieka w przebraniu hydraulika, żeby zlustrował kąty. Nic innego się nie robiło, tylko tropiło, sprawdzało, szukało, a teraz i tak żyje się w poczuciu winy. W zasadzie im dalej, tym słabsza nadzieja, a coraz silniejsze poczucie, że za mało się dla własnego dziecka zrobiło. – Mam czasami taki dzień, że do ust nic nie mogę wziąć. Bo jak tu jeść, kiedy Ola być może jest głodna? Najbardziej czekałam na jej 18. urodziny, wydawało mi się, że wtedy ją już na pewno zobaczę – opowiada Elżbieta Łuczyńska. A zobaczyć mogła tylko obraz Oli – babcia na prezent urodzinowy zamówiła portret. Niestety, Ola nie wyszła malarce dobrze, miała martwe oczy, sine usta. Trzeba było malarkę prosić, żeby spróbowała włożyć w portret trochę życia.

– Myślę, żeby choć kosteczki po dziecku znaleźć – mówi Stanisław Kucharczyk z Rusinowa koło Przysuchy. Czeka na syna Marka już 16. rok. W pamięci miesza się twarz Marka z twarzami tych wszystkich zwłok, które musiał obejrzeć wzywany na identyfikację. Raz, jak się zawziął, to w dwa dni przejrzał 200 trupów nadpalonych, nadpsutych, poćwiartowanych. Choć policja podsuwała mu je wyłącznie na zdjęciach, to i tak była obawa, że nie wytrzyma. Posadzili go wygodnie, żeby im się nie osunął, zaparzyli mocną kawę. Bardzo się skupiał, ale synka w tamtych ciałach nie umiał dostrzec. Tak jak w ciałach, które były mu okazywane w prosektorium.

Szukać wśród martwych to nic miłego. Ale jak się wyczerpią możliwości szukania wśród żywych, jak już człowiek przejdzie sto razy ostatnią drogę syna, zajrzy pod wszystkie mosty w okolicy i kanały, to już nie ma większego wyboru. Kucharczyk nadal podrywa się na każdy sygnał – jak tylko gdzieś w kraju wypłyną niezidentyfikowane zwłoki, jak tylko gdzieś wykopią kości. Boli, że w gazecie lub telewizji już się nie wspomina o takich jak Marek, zaginiony 19 grudnia 1996 r. – Dzwonię do redakcji, proszę, żeby napomknęli w programie „Ktokolwiek widział, ktokolwiek wie". Ale mówią, że to sprawa przysypana przez tysiące nowszych – tłumaczy. Gdy w ubiegłym roku chował żonę (kto wie, czy jej nie wykończyły te poszukiwania), przez moment pomyślał, jak by to było mieć dwa groby – i żony, i syna. Mógłby – zgodnie z prawem – po tylu latach nieskutecznych poszukiwań wystąpić do sądu o uznanie Marka za zmarłego. – Sąd przyjmuje wówczas fikcyjną datę śmierci, można zorganizować symboliczny pochówek, uporządkować kwestie ubezpieczeniowe, spadkowe – tłumaczy mecenas Zofia Kołakowska, która w Itace udziela porad prawnych rodzinom zaginionych.

Ostatecznie Kucharczyk się nie zdecydował. Jak wynika z danych Ministerstwa Sprawiedliwości, mało kto w Polsce z takiej możliwości korzysta. Do sądów co roku wpływa tylko kilkanaście wniosków o uznanie zaginionego za zmarłego. – Jest blokada w ludziach – mówi psycholog Aleksandra Andruszczak-Zin. Szczególnie w tych, którym zaginęły dzieci. Zresztą usypanie pustego grobu nie przyniosłoby im żadnej ulgi. – Nie spotkałam nikogo, kto by się po tym poczuł lepiej – mówi psycholog. Na ogół żyje się i tak non stop w czuwaniu. Podrywa człowieka każdy telefon, każdy dzwonek do drzwi. – Żyje się – mówi psycholog – w przewlekłym stanie depresyjnym. I nie ma co się pocieszać, że czas zagoi rany, że z czasem się zapomni. Czas nie jest przyjacielem rodzica, któremu zaginęło dziecko.