Wymiana międzynarodowa na dużą skalę kwitnie jednak w podziemiu. I to dosłownie. Zaledwie kilka kilometrów od oficjalnego przejścia zaczyna się strefa tuneli łączących palestyńską enklawę w Gazie z Egiptem. Tunel Hassana ma zaledwie 200 metrów. Z głośnika zawieszonego na słupie namiotu, który jest rozpięty nad otworem, słychać jakieś komendy od nadawcy po egipskiej stronie. Odsuwam się od krawędzi otworu pod pryzmę skrzyń ze świeżymi rybami i pomarańczami z Synaju. Czekamy.

Linki na bębnie wyciągarki przybywa, aż w końcu z dziury w ziemi wyjeżdża wąski i długi kawał grubej gumy, na którym poustawiano plastikowe pojemniki z tłuczniem. Ludzie rzucają się do ich wysypywania na wielką hałdę. Żółta koparka zagarnia z niej tłuczeń na ciężarówkę z przyczepą. Za zakrętem czekają następne wywrotki, popędzając pracujących klaksonami. Błotnista ulica rozjeżdżona przez ciężarówki, spychacze i koparki ciągnie się wzdłuż zwieńczonego siatką z drutu kolczastego wału, który oddziela terytorium Hamasu od Egiptu. Po obu stronach drogi znajdują się wyloty przemytniczych tuneli. Dzięki nim przyklejona do śródziemnomorskiego wybrzeża przeludniona palestyńska enklawa w Gazie przeżywa boom gospodarczy.

Islamiści w strefie Schengen

Tuneli są setki. Niektóre to zwykłe płytkie dziury w ziemi, długości nie więcej niż 150 lub 200 metrów, takie jak ta, którą Hassan ciągnie żwir. Jednak obok jest już poważniejsze przedsiębiorstwo – zamiast jamy w ziemi głęboki na pięć metrów szyb, na którego dnie widać spory, oświetlony tunel przynajmniej dwumetrowej wysokości. Uwijają się w nim pokryci cementowym pyłem robotnicy. Przyczepiają worki do zakończonej hakiem stalowej liny, którą wyciąga się kontrabandę na powierzchnię.

Brniemy w błocie, mijając sznur ciężarówek wyładowanych towarami. – Praca trwa tu na trzy zmiany, 24 godziny na dobę, na każdej zmianie pracuje po ośmiu ludzi – tłumaczy Faisal, który zapłacił 10 tys. szekli (równowartość ok. 10 tys. zł), by dostać od Hamasu pozwolenie na wydrążenie tunelu (oddzielnie musiał zapłacić za wynajęcie sprzętu i ludzi do jego zbudowania). Pozwolenia są pisemne, wydaje je urząd stworzony przez palestyński rząd w Strefie Gazy, kontrolowany przez Hamas. Urząd nazywa się Komitet Tuneli i pobiera również cło za przemyt.

Odprawa celna odbywa się z zachowaniem wszelkich reguł wyznaczonych przez Unię Europejską. W 2005 r., po przekazaniu przez Izrael Palestyńczykom całkowitej kontroli nad Gazą, unijni eksperci przeszkolili palestyńską straż graniczną w procedurach celnych, odprawie towarów i zwalczaniu przemytu. – Mieliśmy bardzo pilnych kursantów, ich pęd do doskonalenia wiedzy był imponujący – przyznaje Ruth Haliti, oficer niemieckiego Zollamt, która dziś pracuje w misji policji UE na Zachodnim Brzegu Jordanu. Po dwóch latach jej pracy w Gazie bojówki Hamasu przejęły kontrolę nad granicą z Egiptem. Nieuzbrojeni europejscy instruktorzy uciekli, a ich biura w Kerem Shalom na granicy z Izraelem zniszczył zamachowiec samobójca. Jednak wiedza z UE została w Gazie spożytkowana.

Wyjazdu z tuneli strzeże posterunek obsadzony przez Hamas umundurowanymi policjantami. W budynku Komitetu Tuneli cło pobierane jest według ustalonych stawek, przynoszac islamistom kilkaset milionów dolarów rocznego dochodu: – Za tone tłucznia trzeba zapłacic 10 szekli, tone cementu 20, za stalowe prety zbrojeniowe 50 szekli za tone, paliwo: 100 proc. narzutu nacene litra, który w Egipcie kosztuje równowartosc 1,25 szekli – wylicza Fuad, który załatwiał z komendantem hamasowskiego posterunku pozwolenie na zwiedzanie. – A bron?– pytam. – Ten sektor jest wyłaczony z wolnorynkowej konkurencji, to domena Hamasu, o której ja nic nie wiem i na twoim miejscu tez bym nie pytał – ucina.

Studenci do kilofów

Dżamil Hamad ma powody do dumy. Jako dyrektor najlepszej zawodówki w Gazie miał zaszczyt wystąpić przed baronową Catherine Ashton, która w minioną środę odwiedziła jego szkołę. Ubrana w jadowicie różowy żakiet i duże niebieskie perły szefowa unijnej dyplomacji była pod wrażeniem klas krawieckich dla dziewcząt i stolarskich dla chłopców. Podobały jej się obszywane sztucznymi perłami suknie ślubne w jaskrawych kolorach i mocne, stabilne taborety.

Dyrektor ma do edukacji praktyczne podejście: – Kiedy nie było żadnej pracy, ludzie pchali się na uniwersytety, ale to strata czasu i pieniędzy. W Gazie potrzebni są fachowcy, bo jak ruszy budownictwo, to zaraz potrzebne będą meble, a potem przyjdzie czas i na wesela – mówi. Prowadzone w jego szkole kursy budowlane są mniej widowiskowe, dlatego pewnie nie pokazano ich lady Ashton, ale to właśnie w tej branży, dzięki przemycanym tunelami materiałom, jest dziś największy ruch. Dla dyrektora Hamada to świetna wiadomość, bo przez ostatnie lata absolwenci kursów budowlanych byli właściwie niepotrzebni. Z obawy przed tym, by Hamas nie zaczął konstruować bunkrów i ani nie rozpętał kolejnej wojny, Izrael zakazał sprowadzania do Gazy cementu, prętów zbrojeniowych, a nawet papy. Teraz wszystkie te materiały można ściągnąć bez problemu tunelami z Egiptu. Budowlańcy stali się tak pilnie poszukiwani, że dyrektor Hamad musiał nawet uruchomić kursy murarskie dla dorosłych, by sprostać zapotrzebowaniu na rynku pracy.

Dobry fachowiec może wyciągnąć na budowie nawet 120 szekli dziennie. W przeludnionej do granic możliwości Gazie, gdzie dwie trzecie ludności uzależnione jest od żywności rozdawanej przez oenzetowską agendę UNRWA, brzmi to niemal jak rewolucja. Zwłaszcza że statystyki UNRWA mówią o spadającym w szybkim tempie bezrobociu, jeszcze niedawno sięgającym 40 proc.

Efekty tunelowej gospodarki widać w Gazie gołym okiem. Miasto przypomina jeden wielki plac budowy. Szmuglowane z Egiptu pręty zbrojeniowe i cement wozi się nawet zaprzężonymi w wychudłe szkapy lub osły rozklekotanymi wózkami, które w pozbawionej stałych dostaw paliw Gazie są powszechnym środkiem transportu. Na przemytniczym boomie korzystają nawet niedoceniani przez dyrektora Hamada absolwenci uniwersytetów. Dwaj rośli młodzieńcy, którzy na widok zagranicznego dziennikarza wypełzają z jednego z tuneli w Rafah, okazują się absolwentami dziennikarstwa na islamskim uniwersytecie, ufundowanym w Gazie przez Hamas. Uwalani pyłem i zdyszani opowiadają, jak wyciągają nawet sto szekli dniówki. Problem w tym, że nigdy nie wiadomo, czy dożyją do wypłaty. Większość tuneli to prowizorka – nie ma tygodnia, by osuwająca się ziemia kogoś nie przysypała. Na każde zwolnione miejsce jest jednak kolejka chętnych, bo sto szekli dziennie to tutaj mała fortuna.

Narzeczona spod ziemi

Żel jest tłusty i jest go tak dużo, że ani jeden kosmyk włosów nie drgnie, mimo że Ahmed energicznie podskakuje, demonstrując solidność windy. To już nie jest żaden drobny podkop czy tunel, który może się zawalić w każdej chwili, lecz solidna sztolnia, zaopatrzona w dwuosobowy dźwig. Najwyraźniej opowieści o tym, że za 3 tys. dolarów można przejechać podziemną granicę samochodem, nie są wyssane z palca. Spacer jest o wiele tańszy. Kosztuje sto szekli w jedną stronę. Procedury obowiązują takie same jak przy przekraczaniu granicy: trzeba się wymeldować i zameldować na posterunku Hamasu, zapłacić myto i można ruszać w świat.

To tutaj rzecz dotąd nieosiągalna. Tylko nieliczni z 1,6 mln mieszkańców kiedykolwiek opuścili enklawę, którą w poprzek można przebiec podczas porannego joggingu, a wzdłuż przejechać samochodem w 40 minut. Na zachodzie jest morze, zamknięte dla palestyńskich łodzi, a od północy i wschodu stoi ośmiometrowy mur, chroniący mieszkających po drugiej stronie Izraelczyków. Bariera się przydaje, bo od czasu do czasu ktoś w Gazie bierze na plecy wyrzutnię rakiet albo moździerz, wsiada na motor i jedzie w kierunku granicy walić na oślep w Izrael. Dwa dni temu w odwecie za ostrzelanie z Gazy przedmieść Aszkelonu izraelskie lotnictwo zbombardowało jeden z tuneli. Kiedyś Egipcjanie wypuszczali nimi z Gazy tylko za potężne łapówki. Od upadku reżimu Mubaraka w Kairze tunelami nikt nie zawraca sobie głowy.

W końcu rządzący w Gazie Hamas jest częścią Bractwa Muzułmańskiego, organizacji islamskiej, która właśnie wygrała wybory w Egipcie. – Tunele łączą Braci Muzułmanów z Hamasu z tymi, którzy obalili reżimy w Egipcie, Tunezji i Libii. Od Gazy aż do Algierii praktycznie nie ma teraz żadnych granic – mówi Sami Mshasha z biura Komisji Europejskiej we Wschodniej Jerozolimie. To pewnie dlatego wyżelowany Ahmed jest taki szczęśliwy, skacząc po rampie windy prowadzącej w niedostępny dotychczas świat. Zaraz potem okazuje się, że powód jest bardziej prozaiczny. Kilka dni temu Ahmed sprowadził tym tunelem narzeczoną, na którą czekał pięć lat. Dziś jest jego wesele i perspektywa długo wyczekiwanej nocy poślubnej wprawia go w taki dobry humor.

– 15 metrów w dół, krótki spacer i jesteś w Egipcie – zachęca. Spoglądam w dół, ale dno ledwo widać. Ahmed, pewnie dla zachęty, przekłada dźwignię windy i zaczyna zjeżdżać w dół. – Pieprzyć Izrael! – krzyczy jeszcze z głębi sztolni. Chyba pora się zbierać, bo wokół nas zaczyna gromadzić się mały tłumek. Ktoś wykonuje szybkie telefony i z posterunku celnego Hamasu rusza w naszym kierunku policjant na motocyklu.