Tureckie zarzuty i groźby rozległy się teraz jeszcze głośniej, niemal histerycznie. Francja zgilotynowała wolność przekonań; rasistowski kraj; nowa inkwizycja – oburzali się wspólnie politycy i dziennikarze zza Bosforu. Ekspresję premiera Recepa Tayyipa Erdo?ana można porównać do politycznej pobudliwości prezydenta Nicolasa Sarkozy’ego. Erdo?an groził zerwaniem strategicznego aliansu z Izraelem po niepotrzebnej – przez Turcję w znacznej mierze sprowokowanej – jatce na pokładzie flagowca Flotylli Wolności. Sarkozy już wycofywał francuskich żołnierzy z Afganistanu po kolejnych stratach w ich szeregach; szybko potwierdził jednak sojusznicze zobowiązania. Jeden i drugi potrafią w porę zapanować nad emocjami. Obu – patriotycznie i historycznie – zależy na umocnieniu pozycji własnych krajów. Co najlepiej osiągnąć, umacniając osobistą pozycję polityczną. Inne względy liczą się mało albo nie liczą się wcale.

W żargonie wojskowych sztabowców istnieje określenie „szkody uboczne". Ostrzeliwują się prawdziwi przeciwnicy. Odłamki rażą nieraz jednak i tych, którzy w bezpośrednią walkę nie są zaangażowani (vide: pogranicze afgańsko-pakistańskie), ale znaleźli się zbyt blisko linii frontu. Przykro nam, tłumaczą potem oficerowie prasowi, gdzie drwa rąbią… W sporze francusko- -tureckim szkody uboczne ponoszą Armenia i Algieria, traktowane przez Francję i Turcję instrumentalnie. Skazane na role statystów geopolitycznego spektaklu.

Uznać własne winy

We francuskim parlamencie, a przede wszystkim w Senacie „antyturecka" ustawa została przyjęta w atmosferze poważnych wątpliwości co do jej sensu. Nie brakowało głosów, że historia jest materią zbyt delikatną, by politycy mieli ją wyszarpywać z rąk historyków.

Prezydent Armenii Serge Sarkissian tych głosów nie dosłyszał. Pospieszył z wyrazami wdzięczności dla prezydenta Sarkozy’ego. W okolicznościowym liście stwierdził wzniośle, że Francja „ponownie dowiodła swej wielkości oraz przywiązania do uniwersalnych wartości człowieczeństwa". 23 stycznia, datę przegłosowania ustawy w Senacie, Sarkissian uznał za „historyczny dzień dla wszystkich Ormian na świecie”. Tego dnia przed Pałacem Luksemburskim, siedzibą Senatu, Ormianie francuscy, czy też Francuzi o ormiańskich korzeniach, rozpięli transparent ze swoistym wyznaniem wiary: „Francja jest gwarantem historycznej sprawiedliwości”. Nieco dalej, oddzieleni kordonem policji, niewiarę w ową sprawiedliwość i jej gwaranta manifestowali francuscy Turcy, względnie Francuzi o tureckich korzeniach. Ich zastrzeżenia budziły mniejsze zainteresowanie mediów.

Obie wspólnoty są we Francji porównywalne pod względem liczebności (ok. 500 tys. osób każda); społeczność ormiańska jest jednak nieporównanie bardziej bogata i wpływowa. Uważanie za jej najważniejszego przedstawiciela Charlesa Aznavoura (Aznavuriana), skądinąd wybitnego artysty i zacnego człowieka, jest nieporozumieniem. Są ważniejsi, bliżsi władzy – choćby były minister Patrick Devedjian. On dba o to, by elektorat ormiańskiej diaspory głosował na kogo trzeba. A już wkrótce, w końcu kwietnia, będzie trzeba. Sam Aznavour publicznie podziękował Sarkozy’emu za poparcie słusznej sprawy, a Devedjian natychmiast skrytykował „tureckie pogróżki", zauważając, że w ostatnich tygodniach Turcja coraz głośniej awanturowała się na międzynarodowej scenie – zamiast zająć się własnymi problemami.

Przede wszystkim problemem z pamięcią. Wytknął jej to już u kresu swej drugiej kadencji prezydenckiej Jacques Chirac. I to w formie przestrogi. W 2006 r. ze stolicy Armenii Erywania (gdzie ma stanąć jego pomnik) powiedział: „Jasna przyszłość czeka tylko taki naród, który potrafi odważnie zajrzeć w ciemne karty własnej przeszłości". Chirac orzekł – a powtórzył to w ubiegłym roku jego następca Sarkozy, również w Erywaniu – że Turcja nie może pretendować do członkostwa w Unii Europejskiej, dopóki nie uzna własnej odpowiedzialności za zagładę Ormian. Chirac, jak pamiętamy, lubił pouczać innych. W tym jednak przypadku nie zachował się jak przemądrzały belfer. On to bowiem – jako pierwszy prezydent V Republiki – odważył się przyznać, że Francja (a reżim Vichy to też była Francja) jest współodpowiedzialna za zagładę Żydów.

Wątpliwy arbiter

Nicolas Sarkozy nie ma podobnego tytułu moralno-politycznego do strofowania Turcji. W 2007 r. odwiedził Algierię. Jasne już było, że między oboma państwami nie dojdzie do zawarcia traktatu o przyjaźni. Algierskie żądania przeprosin za „zbrodnie ludobójstwa", popełnione przez Francuzów, były zapewne przerysowane – ale też sprowokował je Paryż swoją (uchyloną potem z inicjatywy Chiraca) ustawą o dobrodziejstwach cywilizacyjnych, jakie posiadłościom zamorskim przyniosła francuska kolonizacja.

– Należy uznać odpowiedzialność Francji za cierpienia i niesprawiedliwości, jakie stały się udziałem Algierczyków. Ale w stosunkach między państwami nie ma miejsca na skruchę. Skrucha byłaby wyrazem nienawiści do samego siebie – powiedział Sarkozy w Algierze, odpowiadając na żądania prezydenta Abdelaziza Butefliki. W tej akurat sprawie algierski satrapa miał za sobą naród. Francji, sławiącej swą misję cywilizacyjną, Buteflika wypomniał śmierć 1,5 mln Algierczyków w latach wojny 1954-1962. A generalnie: „132 lata tortur, zabójstw, eksterminacji, zamiar unicestwienia algierskiej tożsamości, arabskiej, berberyjskich i muzułmańskich kultury, języka i historii". Określenie „algierska wojna o niepodległość”, nie mówiąc już o zarzutach ludobójstwa, ma do francuskiej świadomości zbiorowej, a nawet historiografii, dostęp równie trudny jak do tureckiej pojęcie „zagłada Ormian”.

Niemniej Turcy – w ripoście na francuskie zarzuty – natychmiast sięgnęli po argumenty algierskie. I dali im się zwieść Algierczycy, równie nieważni dla Turków co Ormianie dla Francuzów. Kiedy w odwecie za nieprzyjazne gesty Paryża Ankara wystąpiła z oskarżeniem Francji o ludobójstwo w Algierii (a nawet przypomniała rzeź katolickich rojalistów w Wandei dokonaną przez „hordy strasznych rewolucjonistów" w końcu XVIII w.), algierskie media – także te w miarę niezależne – ów ton podchwyciły. Jedna z gazet przytoczyła opinię algierskiego dyplomaty – anonimowo, ma się rozumieć: – Owszem, może to i Francja doprowadziła do upadku Kaddafiego, jednak w całym Maghrebie i na całym Bliskim Wschodzie, również w Egipcie, prawdziwy nowy bohater nie nazywa się Sarkozy. Nazywa się Erdo?an.

Przyganiał kocioł garnkowi? Nie, kuchenne metafory w analizie geopolitycznej niczemu nie służą. W stosunkach Ankary z Paryżem racje i tak wezmą górę nad emocjami. Zadba o to Sojusz Północno Atlantycki, czyli Stany Zjednoczone. Pozostaną hipokryzja wielkich nieomylnych oraz „szkody uboczne".

Autor jest dziennikarzem Polsat News