Poza Chińczykami, Iranem i dyszącym nienawiścią do USA wenezuelskim prezydentem Hugo Chávezem w Hawanie pojawiają się bardziej cywilizowani inwestorzy. W zeszłym tygodniu brazylijska prezydent Dilma Rousseff przywiozła na wyspę pakiet inwestycji o wartości ponad półtora miliarda dolarów. Zbiegło się to w czasie ze startem poszukiwań złóż gazu i ropy, prowadzonych na wodach terytorialnych Kuby przez konsorcja z Hiszpanii, Norwegii, Indii, Malezji i oczywiście przez rosyjski Gazprom. Prognozy zapowiadają w 2012 r. 3,5-procentowy wzrost kubańskiego PKB. Eksplozja wolnorynkowej aktywności zmusiła Kościół katolicki do uruchomienia przyspieszonych kursów dla menedżerów i księgowych z prawdziwego zdarzenia. 

Gdy pod koniec stycznia zwołał pierwszy od 14 lat kongres partii komunistycznej, entuzjaści reform nie posiadali się z radości. Hitem zjazdu było ograniczenie stażu partyjnych kacyków siedzących dziesięcioleciami na swoich stołkach do dwóch pięcioletnich kadencji. Sam Raul i wielu podobnych mu weteranów, którzy w wieku 80 lat muszą dźwigać brzemię władzy, na pewno poczuli ulgę. Zwłaszcza że o rezygnacji z partyjnego monopolu władzy nie było mowy. – Demokracja spowoduje, że USA będą się bez przeszkód mieszać w nasze wewnętrzne sprawy – oświadczył generał Castro przy aplauzie delegatów. Przeciętni Kubańczycy mają jednak na ten temat odmienne zdanie.

Dwa i dwa to nie pięć

– Wolno nam kupić używany samochód, ale już nie wypowiadać swoje poglądy. Reżim Castro pozwolił nam kupować domy, ale najskromniejszy z nich kosztuje równowartość naszych 45-letnich zarobków – wylicza Yoani Sánchez, autorka popularnego kubańskiego bloga Generacion Y. Sanchez ma 37 lat i dyplom z literatury. Mogła żyć wygodnie na emigracji w Szwajcarii, ale wróciła na Kubę i zaczęła pisać bloga, który szybko zablokowano. Dziś Yoani Sánchez rozsyła go mailem do przyjaciół za granicą, a ci wrzucają wpisy na serwery będące poza zasięgiem kubańskich cenzorów. Z jej punktu widzenia reformy generała Raula Castro to rozpaczliwa próba utrzymania władzy w kraju.

– Nikt nie może wydawać więcej, niż ma. Dwa dodać dwa to cztery, a nie pięć, a tym bardziej nie sześć lub siedem, jak nam się tu czasami wydaje – mówił Raul Castro na kongresie partii. W czasach globalnego kryzysu zadłużeniowego nie sposób nie przyklasnąć logice tego wywodu. Z tą różnicą, że Kuba oszczędza i reformuje się nie po to, by zaspokajać socjalne fanaberie, ale podstawowe potrzeby obywateli. 70 proc. żywności pochodzi z importu, za który trzeba płacić w walucie. Rolnictwo leży. Zeszłoroczne zbiory trzciny cukrowej, strategicznego bogactwa wyspy, były najniższe od 105 lat.

Prywatyzacja ziemi rolnej ożywiła nieco rynek, ale efektem urynkowienia cen jest 20-procentowy wzrost cen żywności. W kraju, w którym 80 proc. obywateli zatrudnionych jest na państwowych posadach ze sztywno ustaloną średnią płacą w wysokości 20 dolarów miesięcznie, nie bardzo jest miejsce na terapię szokową. Dlatego rząd próbuje przesunąć milion ludzi do pracy w nowo tworzonym sektorze prywatnym. W ciągu kilkunastu miesięcy działalność gospodarczą zarejestrowało około 300 tys. osób, pokrywając kraj ulicznymi straganami z żywnością, pirackimi filmami, chińską elektrycznością i rarytasami z paczek przysyłanych przez krewnych z USA. Doszło do prawdziwej bitwy o handel między państwowymi sklepami, oferującymi towary po rynkowych cenach, a prywaciarzami, piętnowanymi w państwowych mediach jako spekulanci i krwiopijcy. „Łatwiej szukać kozłów ofiarnych, niż przyznać, skąd się bierze nędza. Biegnijcie na balkony wypatrywać ulicznych kramików, bo wkrótce mogą zniknąć" – pisze w blogu Yoani Sánchez.

Robaki i towarzysze

Rzeczywistość jak zwykle nie nadąża za wizjami planistów. Obywatele, którym przyznano prawo własności domów, muszą jeszcze znaleźć na nie kupców. Pozbawione gotówki państwowe banki nie są w stanie uruchomić poważnej akcji kredytowej, która rozruszałaby rynek. Oszczędności w kraju zmagającym się od upadku ZSRR z kryzysem też brak. Dla milionów Kubańczyków jedynym źródłem pieniędzy są transfery od krewnych z Florydy, gusanos, czyli robaków, jak nazywał Fidel Castro uciekających do USA rodaków. Pieniądze płyną na wyspę z USA od 2009 r., gdy administracja Obamy zawiesiła część sankcji, pozwalając na transfer gotówki i bezpośrednie podróże kubańskich emigrantów do ojczyzny. Dzięki temu co roku trafia tam około 2 miliard dolarów.

Pytanie tylko, czy zasilani przez krewnych z USA Kubańczycy zaryzykują starcie z przepisami wymagającymi udokumentowania pochodzenia środków na zakup nieruchomości. Nie mówiąc o ograniczeniu do dwóch liczby posiadanych domów. Gmatwanina przepisów, w której wolny rynek miesza się z paranoją realnego socjalizmu, nie ułatwia życia obywatelom.

Za to związane z prezydentem reformatorem elity czują się w tym środowisku doskonale. Raul Castro bardzo się napracował, by na początku swoich rządów oczyścić pole do działania dla elity wojskowej, której patronuje. W antykorupcyjnych pokazówkach posady stracili m.in. partyzancki weteran Rogelio Acevedo i jeden z szefów państwowego monopolu tytoniowego Manuel Garcia, rozprowadzający na czarnym rynku miliony ręcznie skręcanych cygar Cohiba, które w Londynie kosztują 40 funtów za sztukę. Prymitywne okradanie państwa zastąpiła korupcja polityczna, dzięki której związani z armią biznesmeni stali się głównymi beneficjentami wolnorynkowych reform. Najlepszym przykładem jest związany z resortem obrony holding GAESA kontrolujący 40 proc. gospodarki Kuby. Kierowany przez Luisa Alberto Rodrigueza Lópeza-Calleję, zięcia Raula Castro, holding jest parasolem rozpiętym przez armię nad najbardziej lukratywnymi branżami: od turystyki przez rolnictwo po rynek nieruchomości. GAESA może się nie obawiać konkurencji prywatnej, której zostawiono jedynie gastronomię i drobny handel. Z wyraźnym zastrzeżeniem, że wolnorynkowe dolce vita może się skończyć wraz z próbą naruszenia monopolu partii.

Yoani Sánchez nie ma złudzeń co do kierunku, w jakim idą reformy na Kubie: – Nie zaprzątamy więc sobie głowy nawet przewidywaniem przyszłego tygodnia. Koncentrujemy się na tym, co tu i teraz, nie śmiejąc podnieść wzroku i spojrzeć w przyszłość.